Gwinizh-du
| |||||
---|---|---|---|---|---|
![]() | |||||
Rummatadur Cronquist | |||||
Riezad : | Plantae | ||||
Skourrad : | Magnoliophyta | ||||
Kevrennad : | Magnoliopsida | ||||
Urzhad : | Caryophyllales | ||||
Kerentiad : | Polygonaceae | ||||
Genad : | Fagopyrum | ||||
Anv skiantel | |||||
Fagopyrum esculentum
Moench | |||||
D'ar vevoniezh![]() ![]() ![]() e tenn ar pennad-mañ. |
Ar gwinizh-du (distaget [ˌgwinisˈtyː], [ˌgɥinisˈtyː], pe [d͡ʒɥinɛxˈtyː]), pe ed-du (distaget [eˈtyː]), Fagopyrum esculentum, a zo ur blantenn gounezet hag a renker e familh ar poligonakadezed. Gwelet eo evel unan eus an edoù (el liester e vez lavaret an ed-du), met n'eo ket ur geoteg evel an ed all.
Anvet eo ar sarrazin e galleg hag an trigo sarraceno e spagnoleg ha portugaleg, rak anavezetoc'h eo bet e Kornôg Europa e mare an aloubadegoù arab (VIIIvet kantved goude Jezuz-Krist) pa oa boued pennañ al luioù muzulman (sarrazined a veze graet anezho ivez).
Astenn gounid an ed-du
kemmañDa vare Oadvezh an Houarn e oa erruet en Europa o tont eus Azia. Gounezet e vez e Sina e-leizh. Mat eo dezhañ an douaroù trenk evel ma vez kavet en tiriadoù vulkanek hag herkinek. N'en deus ket ezhomm eus un douar strujus ha gellout a reer silañ anezhañ en ur sistem treiñ-eostoù pa chom an douar-tomm "naetaet" goude an eost. Ur gounid ha n'en deus ket ezhomm d'ober kalz war e dro p'emañ en e gresk ha setu perak eo bet gounezet e-leizh e broioù paour evel m'eo bet lodennoù bras Breizh eus ar XVIvet kantved betek kreiz an XXvet kantved.
Implijoù
kemmañImplijet e vez bleud graet gant greun ar gwinizh-du evit fardañ krampouezh ha yod ivez (fardet e vez gantañ ur polenta du e Bro-Italia).
Evit kaout bleud eo ret malañ ar greun, met pa ne veze ket ar bleud da vezañ miret e-pad pell e veze kustum ar gouerien da fardañ kementadoù bihan gant milinoù da vezañ lakaet da vont en-dro gant an dorn. Implijet e vez ivez evit fardañ boued ar moc'h hag ar yer.
Gounererezh
kemmañKreskiñ a ra buan ar gwinizh-du ha plijout a ra dezhañ douaroù paour ha trenk. Ret eo dezho bezañ dizouret mat, avat. Un dreistmuzul a demz a vez o vihanaat an ampledoù. Kizidik eo ar blantenn ouzh ar wrez ha ret eo, e hinadoù tomm, hec'h hadañ diwezhatoc'h er mare-bloaz.
A-wechoù e vez talvoudekaet evel un temz glas pe evit gwareziñ an douaroù a-enep ar c'hrignerezh.
Spletoù e-keñver ar magadurezh
kemmañDegas a ra magneziom, fosfor, houarn, fluor ha kalsiom pa vez debret. Aes eo da enteuziñ pa endalc'h proteinoù (10%) enno trenkennoù aminek a-bouez : lizin, arginin, kistin... ha dreist-holl triptofan. Pa n'endalc'h gluten ebet eo mat evit ar re o deus allergiezhioù.
- kalavr a vez graet eus ar plouz ed-du
Stadegoù
kemmañGwinizh-du | Gorread (hektarioù) |
Askorad (kantolzioù/hektar) |
Produadur (tonennoù) |
Had (tonennoù) | ||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Broioù | 2005 | 2007 | 2005 | 2007 | 2005 | 2007 | 2005 | |||||||
Rusia | 833 600 | 1 305 000 | 7 265 | e | 7 700 | e | 605 640 | 1 004 850 | 69 500 | s | ||||
Sina | 834 000 | e | 900 000 | e | 8 992 | 8 888 | 750 000 | e | 800 000 | e | 87 570 | e | ||
Ukraina | 396 200 | 237 000 | 6 933 | e | 6 751 | e | 274 700 | 160 000 | 20 500 | s | ||||
Bro-C'hall | 36 593 | 32 945 | 33 945 | e | 35 558 | e | 124 217 | 117 148 | 3 293 | e | ||||
Polonia | 67 531 | 90 000 | e | 10 675 | e | 9 777 | e | 72 096 | 88 000 | e | 5 500 | e | ||
Kazakstan | 55 000 | 142 600 | 10 545 | e | 5 610 | e | 58 000 | s | 80 000 | e | 3 200 | s | ||
Stadoù-Unanet | 65 000 | e | 68 000 | e | 10 000 | e | 10 000 | e | 65 000 | e | 68 000 | e | 2 600 | e |
Brazil | 46 000 | e | 48 000 | e | 10 869 | e | 10 833 | e | 50 000 | e | 52 000 | e | 2 760 | e |
Japan | 44 700 | 44 600 | e | 6 979 | e | 7 623 | e | 31 200 | 34 000 | e | 1 341 | e | ||
Lituania | 28 400 | 21 700 | 5 528 | e | 9 631 | e | 15 700 | 20 900 | 2 500 | e | ||||
Belarus | 7 106 | 11 500 | 10 227 | e | 11 304 | e | 7 268 | 13 000 | 1 000 | e | ||||
Latvia | 10 400 | 13 000 | e | 9 519 | e | 6 307 | e | 9 900 | 8 200 | e | ||||
Bhoutan | 4 500 | e | 4 600 | e | 14 888 | e | 14 782 | e | 6 700 | 6 800 | e | 360 | e | |
Sukorea | 2 257 | 2 650 | e | 9 937 | e | 11 320 | e | 2 243 | 3 000 | e | 90 | e | ||
Kanada | 4 000 | 2 000 | 11 500 | e | 11 500 | e | 4 600 | 2 300 | 300 | e | ||||
Republik Tchek | 1 000 | e | 20 000 | e | 2 000 | e | 26 | e | ||||||
Slovenia | 811 | 809 | 17 916 | e | 9 406 | e | 1 453 | 761 | 52 | e | ||||
Hungaria | 752 | 800 | e | 6 156 | e | 5 000 | e | 463 | 400 | e | 60 | e | ||
Estonia | 676 | 314 | 7 174 | e | 9 554 | e | 485 | 300 | ||||||
Slovakia | 461 | 500 | e | 8 872 | e | 6 000 | e | 409 | 300 | e | ||||
Moldova | 2 811 | 7 200 | e | 3 429 | e | 416 | e | 964 | 300 | e | 252 | e | ||
Kirgizstan | 378 | 600 | e | 9 179 | e | 8 333 | e | 347 | 500 | e | ||||
Suafrika | 1 000 | e | 1 000 | e | 3 000 | e | 3 000 | e | 300 | e | 300 | e | 65 | e |
Kroatia | 45 | e | 31 111 | e | 140 | e | 2 | e | ||||||
Jorjia | 100 | e | 100 | e | 10 000 | e | 10 000 | e | 100 | s | 100 | e | ||
Bed a-bezh | 2 443 321 | a | 2 934 918 | a | 8 529 | e | 8 385 | e | 2 083 925 | a | 2 461 159 | a | 200 974 | a |
Daveoù
kemmañ- E.S. Oplinger, E.A. Oelke, M.A. Brinkman and K.A. Kelling (November 1989). "Buckwheat", Alternative Field Crops Manual. Retrieved on 2008-02-26.
- Damania, A.B. (1998). "Diversity of Major Cultivated Plants Domesticated in the Near East". Proceedings of the Harlan Symposium.
- Chun H.N., Chung C.K., Kang I.J., Kim E.R., Kim Y.S. (2003). Effect of Germination on the Nutritional Value of Buckwheat Seed. Division of Life Sciences at Hallym University, South Korea.
- Mazza, G. 1992. Buckwheat (Fagopyrum esculentum), the crop and its importance, p. 534-539. In: R. MacRae (ed.). Encyclopedia of food science, food technology and nutrition. Academic Press Ltd., London.
- Mazza, G. 1993. Storage, Processing, and Quality Aspects of Buckwheat Seed, p. 251-255. In: J. Janick and J.E. Simon (eds.), New crops. Wiley, New York.
- Marshall, H.G. and Y. Pomeranz. 1982. Buckwheat description, breeding, production and utilization, p. 157-212 In: Y. Pomeranz (ed.). Advances in cereal science and technology. Amer. Assoc. Cereal Chem., St. Paul, MN.
- McGregor, S.E. 1976. Insect Pollination Of Cultivated Crop Plants, chap. 9 Crop Plants and Exotic Plants. U.S. Department of Agriculture. As found on the website of the Carl Hayden Bee Research Center of the USDA Agricultural Research Service.[2]
- Multilingual taxonomic information from the University of Melbourne
- Clayton G. Campbell (1997). Buckwheat Fagopyrum esculentus Moench, Promoting the conservation and use of underutilized and neglected crops. 19. International Plant Genetic Resources Institute, Rome, Italy.
- Descriptors for Buckwheat (Fagopyrum spp.)
Dave ha notennoù
kemmañ