Kemial elemento
Kemial elemento, o simple nur elemento esas kemiala substanco qua ne povas krevesar en altra substanci per kemiala reakti. On konocas entote 118 elementi, de qui l'unesma 94 naturale existas en la Tero e la cetera 24 esas sintezala elementi. Existas 80 elementi qui havas adminime un stabila izotopo, e 38 qui havas exkluzive radioaktiva izotopi, qui dekadas depos kelka tempo aden altra elementi. Fero esas la maxim abundanta elemento qua konstitucas la Tero, kontre ke oxo esas la maxim abundanta elemento en la krusto terala.[1]
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/10/Periodic_Table_Armtuk3.svg/320px-Periodic_Table_Armtuk3.svg.png)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5b/GoldNuggetUSGOV.jpg/320px-GoldNuggetUSGOV.jpg)
Kemial elementi konstitucas tota la materio dil universo. Malgre ke astronomiala observi sugestas ke ordianara observebla materio nur esas cirkume 15% di la materio en l'universo: la cetera esas materio obskura, la kompozuro di ol ne konocesas, tamen ol ne konsistas ek kemiala elementi.[2] La du maxim lejera elementi, hido e helio formacesis maxime dum la Big Bang e esas la maxim ordinara elementi en l'universo. La sequanta tri elementi (litio, berilio e borono) formacesis precipue per la koliziono di kosmala radiaco kun altra elementi, e do esas plu rara kam l'altri qui sequas. La formaco di elementi qui havas de sis til duadek-e-sis protoni eventis e duras eventar en steli di precipua sequo per stelala nuklesintezo. L'abundego di oxo, siliko, e fero an la Tero reflektas lia granda produktado en tala steli. Elementi kun plua kam duadek-e-sis protoni formacas per supernovala nuklesintezo en supernovi, qui, kande explozas, lansas ica elementi fore en spaco kom supernovala ceteri, ube li povas divenar enkorpigata aden planeti kande li formacas.[3]
La termino «elemento» uzesas por tipo di atomi kun la donata nombro di protoni (senkoncerne pri sive li esas sive li ne esas ionigita o kemiala fuzita, ex. hido en aquo) pluse por pura kemiala substanco konsistanta ek un elemento (ex. hido-gaso). Por la duesma signifiko, la termini «elementala substanco» e «simpla substanco» esis sugestita, ma li nulatempe ganis multa acepto en la literaturo kemiala Angla, kontraste en kelka altra lingui lia equivalaji esas ofte uzata (ex. Franciana corps simple, Rusiana простое вещество). Un elemento povas formacar multopla substanci diferanta per lia strukturo; li esas nomizita alotropi dil elemento.
Kande diferanta elementi esas kemiale kombinata, kun l’atomi kuntenanta per kemiala bendizi, li formacas kemiala kompozuri. Nur minoro di elementi esas tovata nekombinita kom relative pura minerali. Inter la plu komuna di tala «naturala elementi» esas kurpo, arjento, oro, karbo (kam karbono, grafito, o diamanti), e sulfo. Omna sen poka di la maxim inerta elementi, tala quala nobla gasi e nobla metali, ofte esas trovata an tero en kamiale kombinita formo, kam kemiala kompozuri. Kande cirkume 32 ek la kemiala elementi eventas an tero en naturala nekombinita formaci, maxim di ci eventas kom mixuri. Exemple, atmosferala aero esas primare mixuro ek nitro, oxo, ed argono, e naturala elementi solida eventas en in aloyi, exemple fero e nikelo.
La historio pri la deskovro e uzo dil elementi komencis per primativa homala socii qui trovis naturala elementi, quale karbo, sulfo, kupro ed oro. Posa civilizesi extraktis elementala kupro, stano, plombo e fero de lia erci per fuzo, per lignokarbono. Alkemiisti e kemiisti pose deskovris plusa altra, e preske omna elementi qui existis en la naturo konocesis en 1900.
La propraji di la kemiala elementi esas rezumita an la periodala tabelo, qua organizas l'elementi segun lua atomala nombro augmentanta aden rangi («periodi») en qua la koloni («grupi») partigas sencesa («periodala») fizikala e kemiala propraji. Ecepte por nestablia elementi radioaktiva kun kurta mivivi, la cetera elementi esas disponebla industriale, maxim multa de li sur alta grado di pureso.
Nomi dil elementi en Ido
redaktarLa vorti por la kemiala elementi en Ido ne derivas diferante kompare ad altra Idala vorti. En Ido, la Latina sufixo -ium sempre divenas «-o», pro logikala e preskriptiva kauzi. Ma existas kelka vorti qua derivas diferante pro diversa kauzi. «Bakterio» derivis de Latina bactērium, ma ta vorto fakte derivis de la Grekana, e ne per -ium. Existas kelka punti egardar:
- Se la nomo potenciala ja uzesas en Ido, -ium povas divenar «-io» (ex. «litio» ganis la fino -io pro ne kolizionar kun «lito», de Nova Latina lithium). Se nomo potenciala ja existas per «-o» ed «-io», lu ganas la kompleta «-iumo» (ex. «radiumo» ganis la -iumo pro ke «rado» e «radio» ja existas).
- Se la nomo dil elemento derivas de ula lando o regiono qua finas per -ia, lu ganas -io pro esar analoga ad ito (ex. «Germanio» esas analoga a «Germania»). Ma to nur eventas se la lando o regiono finas per -ia (ex. «Europo» vice «*Europio» pro esar analoga a «Europa»).
- Simile kun nomi qua derivas de propra nomi (ex. «Einsteino» esas analoga ad Einstein).
La nomi en Ido di du kemial elementi povas skribesar di du diferanta formi. «Oxo» esas la ciencala vorto uzata kande onu laboras en cienco, kontre ke «oxigeno» esas la vulgara vorto uzata omnadie. E «hido» esas la ciencala vorto, kontre ke «hidrogeno» esas la vulgara («hido» vice hidro pro ke ta vorto ja existas). Co esas pro ke «oxo» devas esar analoga ad «oxido», ed «oxaliko». Anke esis propozita adoptar la vorto «*argento» por esas la ciencala vorto por «arjento» pro esas analoga a la elemento-simbolo «Ag», ma to nultempe eventis.[4]
Periodala tabelo
redaktarPrecipua artiklo: Periodala tabelo |
Grupo→ | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 8 |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Periodo
↓ |
Alkaliala
metali |
Alkaliala
termetali |
Pniktogeni | Kalkogeni | Halogeni | Nobla
gasi | ||||||||||||
1 | Hido
H 1
|
Helio
He 2
| ||||||||||||||||
2 | Litio
Li 3 |
Berilio
Be 4 |
Borono
B 5 |
Karbo
C 6 |
Nitro
N 7
|
Oxo
O 8
|
Fluoro
F 9
|
Neono
Ne 10
| ||||||||||
3 | Natro
Na 11 |
Magnezo
Mg 12 |
Aluminio
Al 13 |
Siliko
Si 14 |
Fosfo
P 15 |
Sulfo
S 16 |
Kloro
Cr 17
|
Argono
Ar 18
| ||||||||||
4 | Kalio
K 19 |
Kalcio
CA 20 |
Skandio
Sc 21 |
Titanio
Ti 22 |
Vanadio
V 23 |
Kromo
Cr 24 |
Mangano
Mn 25 |
Fero
Fe 26 |
Kobalto
Co 27 |
Nikelo
Ni 28 |
Kupro
Cu 29 |
Zinko
Zn 30 |
Galio
Ga 31 |
Germanio
Ge 32 |
Arseno
As 33 |
Selenio
Se 34 |
Bromo
Br 35 |
Kriptono
Kr 36
|
5 | Rubidio
Rb 37 |
Stroncio
Sr 38 |
Yitrio
Y 39 |
Zirkonio
Zr 40 |
Niobio
Nb 41 |
Molibdo
Mo 42 |
Teknecio
Tc 43 |
Rutenio
Ru 44 |
Rodio
Rh 45 |
Paladio
Pd 46 |
Arjento
Ag 47 |
Kadmio
Cd 48 |
Indio
In 49 |
Stano
Sn 50 |
Antimonio
Sb 51 |
Teluro
Te 52 |
Iodo
I 53 |
Xenono
Xe 54
|
6 | Cesio
Cs 55 |
Bario
Ba 56 |
Lutecio
Lu 71 |
Hafnio
Hf 72 |
Tantalo
Ta 73 |
Wolframo
W 74 |
Renio
Re 75 |
Osmio
Os 76 |
Iridio
Ir 77 |
Platino
Pt 78 |
Oro
Au 79 |
Merkurio
Hg 80
|
Talio
Tl 81 |
Plombo
Pb 82 |
Bismuto
Bi 83 |
Polonio
Po 84 |
Astato
At 85 |
Radono
Rn 86
|
7 | Francio
Fr 87 |
Radiumo
Ra 88 |
Laurencio
Lr 103
|
Ruterfordio
Rf 104
|
Dubnio
Db 105
|
Seaborgio
Sg 106
|
Boriumo
Bh 107
|
Hasio
Hs 108
|
Meitnerio
Mt 109
|
Darmstatio
Ds 110
|
Rentgenio
Rg 111
|
Kopernicio
Cn 112
|
Nihonio
Nh 113
|
Flerovio
Fl 114
|
Moskovio
Mc 115
|
Livermorio
Lv 116
|
Teneso
Ts 117
|
Oganesono
Og 118
|
8 | Lantano
La 57 |
Cerio
Ce 58 |
Prazeodimio
Pr 59 |
Neodimio
Nd 60 |
Prometio
Pm 61 |
Samario
Sm 62 |
Europio
Eu 63 |
Gadolinio
Gd 64 |
Terbio
Tb 65 |
Disprozio
Dy 66 |
Holmio
Ho 67 |
Erbio
Er 68 |
Tulio
Tm 69 |
Yiterbio
Yb 70 |
||||
9 | Aktiniumo
Ac 89 |
Torio
Th 90 |
Protaktinio
Pa 91 |
Uranio
U 92 |
Neptunio
Np 93 |
Plutonio
Pu 94 |
Americio
Am 95 |
Kuriumo
Cm 96 |
Berkelio
Bk 97 |
Kalifornio
Cf 98 |
Einsteinio
Es 99 |
Fermio
Fm 100
|
Mendelevio
Md 101
|
Nobelio
No 102
|
solida | liquido
|
gaso
|
nesavata
|
---|
Metalo | Metaloido | Nemetalo | Nesavata kemiala havajo | |||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Alkaliala metalo | Alkaliala termetalo | Lantanido | Aktinido | Transitala metalo | Postransitala metalo | Poliatoma nemetalo | Biatoma nemetalo | Nobla gaso |
Anke videz
redaktarReferi
redaktar- ↑ Periodic Table of Elements: Oxygen - Publikigita da Los Alamos National Security, LLC. Dato di publikigo: 2011. Loko di publikigo: Los Alamos, New Mexico.URL vidita ye 7ma di mayo 2011.
- ↑ Oerter, Robert:The Theory of Almost Everything: The Standard Model, the Unsung Triumph of Modern Physics. Publikigita da Penguin. Dato di publikigo: 2006. Pagino/pagini: 223.
- ↑ Synthesis of the Elements in Stars. Publikigita da Reviews of Modern Physics. Dato di publikigo: 1957. Pagino/pagini: 547-650.
- ↑ Scientific Babel (2015) da Michael D. Gordin.