Łapy
Łapy – miasto w województwie podlaskim w powiecie białostockim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Łapy. Położone na Nizinie Północnopodlaskiej nad rzeką Narew.
miasto w gminie miejsko-wiejskiej | |||||
![]() Charakterystyczny element panoramy miasta – kościół św. Piotra i Pawła. | |||||
| |||||
Państwo | |||||
---|---|---|---|---|---|
Województwo | |||||
Powiat | |||||
Gmina | |||||
Prawa miejskie |
1 stycznia 1925 | ||||
Burmistrz |
Krzysztof Gołaszewski (2018) | ||||
Powierzchnia |
12,14 km² | ||||
Wysokość |
120-130 m n.p.m. | ||||
Populacja (31.12.2017) • liczba ludności • gęstość |
|||||
Strefa numeracyjna |
85 | ||||
Kod pocztowy |
18-100 do 18-101 | ||||
Tablice rejestracyjne |
BIA | ||||
Położenie na mapie gminy Łapy ![]() | |||||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||||
Położenie na mapie województwa podlaskiego ![]() | |||||
Położenie na mapie powiatu białostockiego ![]() | |||||
![]() | |||||
TERC (TERYT) |
2002064 | ||||
SIMC |
0923271 | ||||
Urząd miejski ul. Sikorskiego 2418-100 Łapy | |||||
Strona internetowa |
Według danych z 1 stycznia 2018 Łapy liczyły 15 689 mieszkańców[1].
Znajdują się w nim zamknięte Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego w Łapach S.A. (ZNTK w Łapach S.A.), obecnie na miejscu ZNTK działa zakład Warsztaty Wagonów Kolejowych WWK Łapy, mleczarnia oraz zamknięta w lutym 2008 cukrownia. Ponadto Łapy są ośrodkiem medycznym i edukacyjnym dla obszaru byłego powiatu łapskiego.
Łapy leżą na Podlasiu, w historycznej ziemi bielskiej[3].
Położenie
edytujMiasto Łapy jest usytuowane w Polsce północno-wschodniej. Zgodnie z podziałem Polski na regiony fizycznogeograficzne dokonanym przez prof. Jerzego Kondrackiego miasto Łapy leży na Nizinie Północnopodlaskiej, w Dolinie Górnej Narwi. Miasto Łapy położone jest nad rzeką Narew. Miasto znajduje się w otulinie Narwiańskiego Parku Narodowego.
Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 12,14 km²[4].
Miasto Łapy powstało 1 stycznia 1925 z części gminy Poświętne (osada Łapy oraz wsie Łapy-Barwiki, Łapy-Leśniki, Łapy-Bociany, Łapy-Wity, Łapy-Goździki i Łapy-Zięciuki)[5].
W latach 1954–1975 Łapy były siedzibą powiatu w województwie białostockim. Od 1975 do 1998 miasto administracyjnie należało do województwa białostockiego w kolejnym podziale administracyjnym.
Obecnie Łapy składają się z następujących dzielnic:
Historia
edytujNazwa Łapy jest pochodzenia mazowieckiego i pierwotnie oznaczała przydomek rodu, który założył osadę nad Narwią. Legenda wiąże powstanie miasta Łapy ze szlachcicem Łappą herbu Lubicz, który osiadł tutaj w czasie kolonizacji mazowieckiej w XV wieku.
Pierwsze wzmianki historyczne o tych terenach pochodzą z początku XIII wieku. Wiadomo, że w 1375 Płonka Kościelna była samodzielną parafią. Początkowo Łapy stanowiły zaścianek, gdzie szlachta od zawsze kultywowała tradycje patriotyczne. Wkrótce w wyniku rozrostu wioski powstały osady zlokalizowane na zachodnim i wschodnim brzegu rzeki Narew (w późniejszych wiekach handlowego szlaku wodnego z miejscowości Suraż do Gdańska, XVI–XVII w. i po II wojnie światowej z Puszczy Białowieskiej do Tykocina) i po wschodniej stronie traktu Suraż – Płonka.
W wyniku powiększania się rodu powstało szereg zaścianków, takich osad jak: Rechy, Brusięta, Barwiki, Korczaki, Pluśniaki, Wągle, Wity, Zięciuki, Kosmyki, Łazie, Stryjce, Wojtysze. Niektóre z tych nazw zaniknęły, a pojawiły się nowe, takie jak: Goździki, Dębowizna, Bociany, Leśniki. Po III rozbiorze Polski Łapy znalazły się pod zaborem pruskim, a w 1807 po układzie w Tylży ziemie te znajdowały się w Księstwie Warszawskim, następnie w 1815 w Królestwie Polskim. Ważnym wydarzeniem dla dalszej historii Łap był 1812, kiedy to dwukrotnie przemaszerowały tędy wojska napoleońskie. W latach dwudziestych XIX wieku zaścianki liczyły ponad 1000 mieszkańców i 180 domów. W 1925 przez połączenie sześciu zaścianków (Łapy-Barwiki, Łapy-Leśniki, Łapy-Zięciuki, Łapy-Wity, Łapy-Goździki, Łapy-Bociany) powstały Łapy mające charakter osady rolniczej.
Łapy swój rozwój zawdzięczają oddaniu do użytku 15 grudnia 1862 linii kolei warszawsko-petersburskiej ze stacją kolejową w Łapach oraz wybudowaniu przez Francuzów w tym samym roku warsztatów naprawy parowozów oraz wagonów. Spowodowało to nie tylko napływ rzemieślników i robotników z okolicznych wiosek, ale i również z odległych ziem polskich i Cesarstwa Rosyjskiego. W nocy z 22 na 23 stycznia 1863 r. stacja kolejowa w Łapach została zdobyta przez grupę kolejarzy z warsztatów oraz oddział powstańczy Władysława Cichorskiego „Zameczka”. Zakłady naprawy wagonów istniały w Łapach pod nazwą Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego w Łapach S.A. Inwestycje te miały decydujący wpływ na urbanizację Łap, którym 1 stycznia 1925 zostały nadane prawa miejskie. W 1929 istniał tu kościół katolicki i synagoga[8]. W okresie międzywojennym miejscowość była bastionem wpływów Polskiej Partii Socjalistycznej (w 1928 roku partia zdobyła tu w wyborach sejmowych aż 2/3 głosów)[9]. W przededniu II wojny światowej miasto liczyło około 7300 mieszkańców.
W czasie II wojny światowej w Łapach Niemcy umiejscowili posterunek żandarmerii. Żandarmi brali udział w licznych pacyfikacjach okolicznych wsi[10]. W lipcu 1941 Niemcy utworzyli w Łapach getto dla ludności żydowskiej[11]. Przebywało w nim ok. 600 osób, które m.in. były zatrudniane w firmie Goltza[11]. Ponadto do pracy w warsztatach kolejowych, przejętych przez administrację niemiecką pod nazwą Reichsbahnusbesserungswerk Lapy, dowożono codziennie pociągiem żydowskich robotników przymusowych z pobliskich Sokół, gdzie również znajdowało się getto. Podczas likwidacji getta 2 listopada 1942 (równocześnie z gettem w Sokołach) ok. 450 Żydów wywieziono do obozu przejściowego w Białymstoku[11]. Około 100 osób zbiegłych z getta zamordowano w następnych dniach podczas obław w okolicach Łap[11].
W trakcie działań wojennych miejscowość została zniszczona w 80%.
Zabytki
edytujWykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa[12]:
- kościół parafialny pw. śś. Piotra i Pawła, ul. 1 Maja, 1913-1926, nr rej.: A-415 z 20.10.1981
- osiedle kolejarskie Łapy-Osse (27 murowanych domów mieszkalnych), 1925- po 1930, nr rej.: 646 z 26.06.1987:
- domy, ul. Kolejowa nr 1, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21,
- domy, ul. Warszawska nr 1, 3, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 29, 31
- osiedle kolejarskie Wygwizdowo, po 1930, nr rej.: A-421 z 22.06.1987:
- domy, drewniane, ul. Wygwizdowo nr 3, 5, 7, 9 z 1924
- dom, ul. Sikorskiego 54, po 1920, nr rej.: A-140 z 8.07.2005
- Dom Etkunów przy ul. Spółdzielczej 8 z lat 30. XX w.[13], 1930, nr rej.: AQ-21 z 17.08.2001
Synagoga
edytujSynagoga została wybudowana przy obecnej ul. Piwnej przed 1914. Był to budynek drewniany na murowanej podmurówce, kryty dwuspadowym dachem z gontem. Został całkowicie zniszczony podczas działań wojennych w 1939. Żydzi nowy dom modlitw urządzili przy ulicy Pierackiego[14].
Demografia
edytujWedług danych z 30 czerwca 2012 r. miasto liczyło 16 153 mieszkańców.
- Piramida wieku mieszkańców Łap w 2014 roku[1].
Gospodarka
edytujGospodarka Łap do 2009 roku była oparta przede wszystkim na działających wówczas: cukrowni i Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego. Niestety dla miasta, zakłady te zostały zamknięte.
W tej miejscowości planowane jest utworzenie tzw. Podstrefy Łapy w ramach Tarnobrzeskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej. Odpowiedni projekt ustawy trafił do Rady Ministrów[15].
Transport
edytujDrogi
edytujPrzez Łapy przebiegają dwie drogi wojewódzkie:
- 681 Roszki-Wodźki – Łapy – Brańsk – Ciechanowiec
- 682 Łapy – Markowszczyzna.
Ponadto 19 km na północ od Łap przebiega droga krajowa nr 8 oraz droga ekspresowa S8.
Kolej
edytujPrzez miasto przebiegają szlaki komunikacyjne:
- linia kolejowa Białystok – Warszawa (Kolej Warszawsko-Petersburska)
- linia kolejowa Łapy – Ostrołęka (częściowo nieczynna).
W centrum Łap znajduje się stacja kolejowa Łapy oraz przystanek kolejowy Łapy Osse, oddalony 3 km od centrum, w dzielnicy Osse. Z Łap pociągiem można dojechać do wielu miast (Bielsko-Biała, Warszawa, Suwałki, Białystok, Wrocław, Opole, Częstochowa, Kraków, Szczecin, Poznań).
Przewozy autobusowe
edytujW Łapach znajduje się kilka przystanków autobusowych PKS oraz dworzec autobusowy (obok dworca PKP). Przewoźnik, PKS Białystok, zapewnia połączenia m.in. w kierunku Białegostoku, Zambrowa, Siemiatycz, Bielska Podlaskiego[16].
Szlaki rowerowe
edytujPrzez Łapy przebiegają:
- Czerwony szlak rowerowy – Obwodnica Rowerowa Narwiańskiego Parku Narodowego (Choroszcz – Zawady – Baciuty – Dobrowoda – Turośń Dolna – Borowskie Michały – Suraż – Łapy – Płonka Kościelna – Łupianka Stara – Jeńki – Waniewo – Kurowo – Jeżewo Stare – Tykocin – Choroszcz)
- Czerwony szlak pieszy im. Włodzimierza Puchalskiego, 36 km (Łapy „Osse” – Gąsówka-Osse – Płonka Kościelna – Płonka-Strumianka – Łupianka Stara – Bokiny – Jeńki – Waniewo – Kurowo – Jeżewo Stare)
- Zielony szlak pieszy Kolejarzy (Łapy „Osse” – Grochy – Turek – Pietkowo – Suraż)
Turystyka
edytuj- Atrakcje
- Dom Etkunów przy ul. Spółdzielczej z lat 20. XX w.
- Narwiański Park Narodowy
- Osiedle kolejarskie „Wygwizdowo” – 4 drewniane domy mieszkalne z okresu międzywojennego
- Osiedle kolejarskie „Osse” – 27 murowanych domów mieszkalnych z lat 30. XX
- Pomnik Bohaterskich Dzieci Polskich poświęcony pamięci dzieci, które zginęły w czasie II wojny światowej
- Kamień poświęcony ppłk. Stanisławowi Nilskiemu-Łapińskiemu
- Wieża ciśnień w zespole dworca kolejowego z początku XX
- Cmentarz ewangelicko-augsburski i prawosławny Łapy-Osse założony w 1905[17].
- Zespół Kościoła Parafialnego pod wezwaniem św. Piotra i Pawła:
- brama murowana z lat 1920–1927
- plebania drewniana z około 1929
- wikariat murowany ok. 1930
- kapliczka z 1920
- Rynek miasta
- Zespół blokowy przy ulicy Sikorskiego
Oświata
edytuj- Przedszkola
- Przedszkole Samorządowe nr 1
- Przedszkole Samorządowe nr 2
- Szkoły podstawowe
- Katolicka Szkoła Podstawowa im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego
- Szkoła Podstawowa nr 1
- Szkoła Podstawowa nr 2
- Szkoła Podstawowa nr 3 (w Zespole Szkół w Łapach)
- Dawne Gimnazja
- Gimnazjum nr 1 (w tym budynku jest teraz Szkoła Podstawowa nr 1)
- Gimnazjum nr 2 (w Zespole Szkół w Łapach)
- Szkoły średnie
- I Liceum Ogólnokształcące
- Zespół Szkół Mechanicznych
- II Liceum Ogólnokształcące
- II Liceum Profilowane
- Technikum
- Zasadnicza Szkoła Zawodowa
- Szkoła Policealna dla młodzieży
- Uzupełniające Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych
- Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych
- Szkoła Policealna – zaoczna
Organizacje i stowarzyszenia kulturalne
edytuj- Łapskie Towarzystwo Regionalne im. ppłk. Stanisława Nilskiego-Łapińskiego
- Stowarzyszenie „Kul-Turysta”|Stowarzyszenie „Kul-Turysta”
- Stowarzyszenie Uniwersytet Trzeciego Wieku w Łapach
- Fundacja „Morsy bez granic, Powrót do Natury”[18]
- Teatr Kaprys
Religia
edytujKluby i organizacje sportowe
edytuj- Pogoń Łapy
- UKS Narew Łapy
- Łapskie Towarzystwo Rowerowe „Peleton”
- UKS „Olimp” LO Łapy
- UKS „Łapa” Łapy
- UKS Akademia Siatkówki Łapy
Urodzeni w Łapach
edytujZobacz też
edytuj- Łapy (stacja kolejowa)
- Synagoga w Łapach
- Cerkiew św. Mikołaja w Łapach-nieistniejąca
- Kręcono tu Polski film "Pokłosie"
Przypisy
edytuj- ↑ a b c Łapy w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-11] , liczba ludności na podstawie danych GUS.
- ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018r.
- ↑ Stefan Krzysztof Kuczyński (red.): Drobna szlachta podlaska w XVI-XIX wieku. Ośrodek Badań Historii Wojskowej Muzeum Wojska w Białymstoku, Białystok 1991, s. 49.
- ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. „Powierzchnia i Ludność w Przekroju Terytorialnym”, 2013-07-26. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507.
- ↑ Dz.U. z 1924 r. nr 68, poz. 656
- ↑ a b c d e informacja w haśle Łapy, okolica szlachecka nad Narwią, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. V: Kutowa Wola – Malczyce, Warszawa 1884, s. 594 .
- ↑ informacja w haśle Łapy, okolica szlachecka nad Narwią, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. V: Kutowa Wola – Malczyce, Warszawa 1884, s. 594 . w słowniku: Ł. Zięcinki
- ↑ Księga Adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa; Annuaire da la Pologne (y Compris la V.L. de Dantzig), Warszawa 1930, s. 132 .
- ↑ Rafał Chwedoruk "Geografia wyborcza Polskiej Partii Sojalistycznej w latach dwudziestych XX wieku" z "O niepodległość i socjalizm" IPN 2020 ISBN 978-83-8098-332-8, str. 215
- ↑ Józef Fajkowski, Jan Religa, Zbrodnie hitlerowskie na wsi polskiej 1939-1945, Warszawa 1981, s. 42.
- ↑ a b c d Czesław Pilichowski: Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 287. ISBN 83-01-00065-1.
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych woj. podlaskie. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 7. [dostęp 2012-10-29].
- ↑ Agonia zabytku? Apelujemy do honoru właścicieli. GALERIA :: Portal Łapy [online], www.portal.lapy.pl [dostęp 2017-11-28] (ang.).
- ↑ Synagoga w Łapach | Wirtualny Sztetl [online], sztetl.org.pl [dostęp 2020-03-04] .
- ↑ Informacje ze strony internetowej Urzędu Miejskiego w Łapach.
- ↑ PKS Białystok. [dostęp 2012-10-29].
- ↑ Andrzej Michałowski, Alicja Sulimierska, Elżbieta Baniukiewicz: Studia i Materiały. Wykaz zabytkowych cmentarzy w Polsce. Województwo Białostockie. Warszawa: Ośrodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu. Narodowa Instytucja Kultury, 1996, s. 36–37.
- ↑ Morsy bez granic [online], KRS [dostęp 2020-03-22] (pol.).
Literatura historyczna dotycząca Łap
edytuj- Bitwy i potyczki 1863-1864, oprac. Stanisław Zieliński, Raperswil 1913.
- Rocznik Statystyczny Królestwa Polskiego za 1913, Warszawa 1914.
- Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej z oznaczeniem terytorialnie im właściwych władz i urzędów oraz urządzeń komunikacyjnych; Warszawa-Przemyśl 1933.
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1887.
- Księga adresowa Polski (wraz z W.M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa na 1930 r., Warszawa 1930.
- J. Beszta Borowski, Pół wieku zarazy 1944-200. Moje zapiski faktów i refleksji, Komorów 2002.
- S. Chankowski, Powstanie styczniowe w Augustowskiem, Warszawa 1972.
- A. Dobroński, Infrastruktura społeczna i ekonomiczna guberni łomżyńskiej i obwodu białostockiego (1866-1914), Rozprawy Uniwersytetu Warszawskiego, 197, Białystok 1979.
- Ł. Lubicz-Łapiński, Łapy i ich mieszkańcy. Zaścianki Łapińskich w XV-XVIII w., Białystok 2004.
- S. Łaniec, Partyzanci żelaznych dróg w roku 1863, Warszawa 1974.
- M. Olechnowicz, Z przeszłości Łap i okolic, z. 1, Łapy 1999.
- J. Szumski, Łapy w latach 1862–1914, „Białostocczyzna”, nr 1, 1997.
- P. Sobieszczak, Poświętne wczoraj i dziś. Rys historyczny parafii i gminy do końca XX wieku., Łapy 2008.
- P. Sobieszczak, Łapy. Miasto przy kolei, Łapy 2013.
Linki zewnętrzne
edytuj- Łapy – serwis miasta i gminy [online] (pol.).
- Historia Łap [online], Baza gmin [zarchiwizowane z adresu 2010-06-26] (pol.).
- Łapy [online], Fotopolska (pol.).
- Łapy, okolica szlachecka nad Narwią, gm. Poświętne, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. V: Kutowa Wola – Malczyce, Warszawa 1884, s. 594 .