Architektura
Architektura (łac. architectura, od architector „buduję”[1] z gr. archi „naczelny” i tekton „budowniczy”) – ogół obiektów materialnych, tworzonych przez człowieka, trwale związanych z określonym punktem powierzchni Ziemi służących zaspokojeniu jego potrzeb osobistych, jak i społecznych.
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/de/Colosseo_2020.jpg/220px-Colosseo_2020.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/Angkor_Wat_W-Seite.jpg/220px-Angkor_Wat_W-Seite.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/Lodovico_Cardi_detto_il_Cigoli_%281559%E2%80%941613%29._Duomo_di_Firenze.png/220px-Lodovico_Cardi_detto_il_Cigoli_%281559%E2%80%941613%29._Duomo_di_Firenze.png)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f4/Paris_1925_59878912.jpg/220px-Paris_1925_59878912.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/1604_Maastunnel_-_entrance_building_of_pedestrian_and_cyclists%27_tunnel_at_Parkkade%2C_Rotterdam_114.jpg/220px-1604_Maastunnel_-_entrance_building_of_pedestrian_and_cyclists%27_tunnel_at_Parkkade%2C_Rotterdam_114.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/Fallingwater3.jpg/220px-Fallingwater3.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/Wien_23_Harry-Gl%C3%BCck-Park_f.jpg/220px-Wien_23_Harry-Gl%C3%BCck-Park_f.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/40/Sydney_Opera_House_Sails.jpg/220px-Sydney_Opera_House_Sails.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/47/Battersea_Power_Station_in_London.jpg/220px-Battersea_Power_Station_in_London.jpg)
Składowe architektury to obiekty takie jak rzeźba stojąca w ogrodzie, ławka, ogrodzenie, chodnik, budynek mieszkalny, budynki użyteczności publicznej, drogi, mosty, wiadukty, przepusty, wały, elektrownie, warownie itp.[1][2]
W innym ujęciu mianem architektury określa się dyscyplinę organizującą i kształtującą przestrzeń w realnych formach niezbędnych do zaspokojenia materialnych i duchowych potrzeb człowieka[3]. Osoby kształcące się w tej dyscyplinie, a także zawodowi architekci – często przypisują tej dyscyplinie rolę przodującą w stosunku do dyscyplin sztuki takich jak malarstwo i rzeźba[4].
Dyscyplina zwana architekturą (inaczej dziedzina architektury) nie jest sklasyfikowana w zakresie klasyfikacji dziedzin i dyscyplin naukowych według OECD. W zakresie tej klasyfikacji znajduje się za to Inżynieria architektury jako jeden z zakresów dyscypliny zwanej Inżynierią lądową znajdującej się w Dziedzinie Nauk Inżynieryjnych i Technicznych. W wielu krajach na uczelniach wyższych nie ma kierunków studiów o nazwie architektura, są za to kierunki takie jak „architectural design” (Wielka Brytania).
W języku polskim funkcjonuje sformułowanie „dziedzina architektury i budownictwa”[5] jako jedna nierozerwalna dziedzina wiedzy, jak też rozdzielanie tych pojęć na dwie składowe.
Pojęcia architektury rozumianego jako dyscyplina kształtująca określoną przestrzeń używa się w wielu innych dziedzinach.
Historia
edytujTeoria architektury
edytujNajstarszym znanym utworem literackim na temat architektury jest De architectura[6] Witruwiusza. Według Witruwiusza na pojęcie architektury składały się dyscypliny takie jak budownictwo (sztuka budowania budowli, budynków i obiektów małej architektury), gnomonika (sztuka budowania zegarów słonecznych) i mechanika (sztuka budowania machin wojennych i budowlanych). Określił on także podstawowe zasady projektowania i wznoszenia budowli. Są to[7]:
- trwałość (firmitas) – wtedy jest zachowana, gdy fundamenty opuści się aż do twardego gruntu, a wybór materiałów będzie troskliwy i niezbyt oszczędny,
- użyteczność (utilitas) – rozkład budynków będzie niezacieśniony i dostosowany do miejsca ich wykonania i funkcji.
- piękno (venustas) – gdy powierzchowność (wykończenie materiałów) będzie przyjemna i kształtna oraz stosunek części trafnie rozporządzony.
Wprowadzenie do budownictwa żeliwa (1779), później stali, i wynalezienie żelbetu (J. Monier 1849), doprowadziły do podziału na „sztukę zdobienia” i „sztukę budowania”. W XIX w. J. Ruskin twierdził, że architektura to tylko ornament dodany do budynku, G. Scott zaś, uważał, że architektura, w odróżnieniu od zwykłego budownictwa, to dekorowanie konstrukcji. E. Lutyens twierdził, że architektura zaczyna się tam, gdzie kończy się funkcja. W XX wieku A. Perret uważał architekturę za sztukę konstruowania, a Le Corbusier za „mistrzowską, poprawną, wspaniałą grę brył połączonych w świetle”[8]. Współcześnie przyjęło się określenie architektury jako sztuki kształtowania przestrzeni (B. Zevi); twierdzi się, że umiejętność ta wywołuje różnicę między architekturą i jej siostrzanymi sztukami (E.J. Posener), że „jest odbiciem rzeczywistości, kształtującej się w warunkach czasu, przestrzeni i środowiska społecznego” (S. Giedion)[3].
Typy architektury
edytujEncyklopedia Britannica wyróżnia następujące typy architektury[2]:
- Architektura mieszkalna,
- Architektura sakralna,
- Architektura rządowa,
- Architektura rekreacyjna,
- Architektura użyteczności publicznej i edukacji,
- Architektura komercyjna i industrialna.
- Architektura obronna
Zobacz też
edytujPrzypisy
edytuj- ↑ a b Słownik ↓, s. 19.
- ↑ a b Britannica ↓, s. 276.
- ↑ a b architektura, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2016-08-26] .
- ↑ Słownik ↓, s. 18.
- ↑ Wznowienie konkursów o nagrody w dziedzinie architektury i budownictwa oraz planowania i zagospodarowania przestrzennego. [dostęp 2017-05-01]. (pol.).
- ↑ Witruwiusz, Kazimierz Feliks Kumaniecki , Anna Sadurska , O architekturze ksiąg dziesięć, Wyd. 1 w tej ed, Biblioteka Antyczna, Warszawa: Prószyński i S-ka, 1999, ISBN 978-83-7180-972-9 [dostęp 2023-11-07] .
- ↑ Witruwiusz 1956 ↓, s. 16.
- ↑ Charles Jencks, Le Corbusier 1973.
Bibliografia
edytuj- Marek Witruwiusz: O architekturze ksiąg dziesięć. tłum. z łac. Kazimierz Kumaniecki, ilustr. Piotr Biegański et al.. Warszawa: PWN, 1956.
- Architecture. W: Encyclopaedia Britannica. T. 2. Chicago, Londyn, Toronto, Genewa: William Benton, 1961.
- Słownik terminologiczny sztuk pięknych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003. ISBN 83-01-12365-6.
Linki zewnętrzne
edytuj- Saul Fisher , Philosophy of Architecture, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 9 września 2015, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-08-07] (ang.).
- William M. Taylor , Michael P. Levine , Philosophy of Architecture, Internet Encyclopedia of Philosophy, ISSN 2161-0002 [dostęp 2018-09-26] (ang.).
- PWN: 3870803
- Britannica: topic/architecture
- The Canadian Encyclopedia: architecture
- Treccani: architettura
- Universalis: architecture-themes-generaux-notions-essentielles, architecture-themes-generaux-architecture-sciences-et-techniques
- БРЭ: 1833444
- Nacionālā enciklopēdija: 4869
- SNL: arkitektur
- Catalana: 0080638
- DSDE: arkitektur
- Hrvatska enciklopedija: 3761