Biedrzeniec mniejszy
Biedrzeniec mniejszy (Pimpinella saxifraga) – gatunek rośliny z rodziny selerowatych. Występuje niemal w całej Europie oraz w północnej i południowo-zachodniej części Azji. W Polsce jest pospolity.
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | |||
Klasa | |||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Rodzaj | |||
Gatunek |
biedrzeniec mniejszy | ||
Nazwa systematyczna | |||
Pimpinella saxifraga L. Sp. Pl.: 163 (1753)[3] | |||
Synonimy | |||
|
Rozmieszczenie geograficzne
edytujRośnie niemal w całej Europie z wyjątkiem zachodnich i południowych krańców – Islandii, Portugalii i większości wysp na Morzu Śródziemnym. W Azji rośnie w rejonie Kaukazu, Azji Mniejszej, w Iraku i Iranie, w Kazachstanie oraz w zachodniej i środkowej Syberii. Jako gatunek introdukowany obecny jest w Ameryce Północnej – w Kanadzie i północnej części Stanów Zjednoczonych, poza tym także na Dalekim Wschodzie[3]. W Polsce gatunek jest pospolity na całym obszarze[4], włącznie z górami (w Tatrach sięga do 1530 m n.p.m.)[5].
Morfologia
edytuj- Pokrój
- Roślina zielna z wrzecionowatym korzeniem, w szyi korzeniowej z pozostałościami zeschłych liści. Łodyga wzniesiona, osiąga zwykle wysokość 15–50 cm, w górze bezlistna albo niemal bezlistna, rozgałęziająca się[5]. Łodyga jest zwykle słabo i luźno owłosiona, czasem naga (u subsp. nigra dolna część łodygi jest silnie owłosiona)[6], na przekroju obła, wzdłuż kreskowana[5].
- Liście
- Przeważnie pojedynczo-pierzaste, czasami tylko podwójnie-pierzaste (wyróżniana jest też odmiana dissecta o odcinkach II rzędu pociętych na wąskie łatki). Liście składają się zwykle z 3–6 par listków. Liście odziomkowe o odcinkach jajowatych lub okrągławych, nierówno ząbkowanych, siedzących. Liście łodygowe o odcinkach pierzastodzielnych i równowąskich (najwyższe mają blaszki silnie zredukowane)[5].
- Kwiaty
- Zebrane w baldaszki, które w liczbie 6–21 tworzą baldach złożony. Jego szypuły są nagie (zazwyczaj), pokryw i pokrywek zwykle brak, ewentualnie występują jako drobne i nieliczne listki. Słupki o szyjkach ok. 1 mm długości, krótszych od zalążni. Kwiaty są drobne, o płatkach korony długości 1 mm, przeważnie białych, czasami żółtawych lub różowych[5].
- Owoce
- Rozłupnie rozpadające się na dwie, nagie i jajowate rozłupki o długości do 2,5 mm i szerokości do 2 mm. Rozłupki są zaokrąglone na przekroju ze słabo widocznymi żebrami[5].
Biologia i ekologia
edytujBylina[5], hemikryptofit[6]. Siedlisko: przydroża, suche zbocza, wrzosowiska, świetliste lasy sosnowe. Przeważnie na suchych i jałowych glebach. Roślina ciepłolubna. Roślina przedprątna, kwitnie od czerwca do września, zapylana jest przez owady[7].
Zmienność
edytujWyróżniane są trzy podgatunki[3]:
- Pimpinella saxifraga subsp. nigra (Mill.) Gaudin (≡ P. nigra Mill. – biedrzeniec czarny) – rośliny osiągające 40–75 cm wysokości; łodyga do pierwszego rozgałęzienia gęsto, kosmato owłosiona, także listki z obu stron gęsto owłosione; baldachy z 14–24 baldaszkami, korzeń niebieszczejący po przełamaniu[6]; w Polsce rośnie na północy[6] i w górach[5];
- Pimpinella saxifraga subsp. rupestris Weide
- Pimpinella saxifraga subsp. saxifraga – podgatunek nominatywny
Poza tym gatunek wyróżnia się dużą zmiennością morfologiczną, zwłaszcza ze względu na stopień podzielenia i nacinania listków[5].
Zastosowanie
edytuj- Roślina lecznicza:
- Surowiec zielarski: kłącze i korzenie (Radix Pimpinellae). Wykopuje się je albo na wiosnę, albo na jesieni. Po wysuszeniu bezwzględnie powinny być przechowywane w szczelnie zamkniętych pojemnikach. Zawiera on m.in. olejek eteryczny ok. 0,5% (m.in. azulen, estry epoksyizoeugenolu o swoistym i niezbyt miłym zapachu), furanokumaryny (m.in. pimpinelina, bergapten), pochodne kumaryny (m.in. umbeliferon) trójterpeny, kwasy wielofenolowe (m.in. kwas chlorogenowy) i sporo garbników[8]. Podobne własności lecznicze mają również kłącza i korzenie biedrzeńca wielkiego.
- Działanie: kłącze i korzenie biedrzeńca są środkiem wykrztuśnym oraz rozkurczowym. Zaleca się je w astmie, schorzeniach górnych dróg oddechowych, ale także przy wzdęciach, biegunce, bólach żołądka spowodowanych przejedzeniem. Poza tym używa się go w zapaleniu pęcherza moczowego, kamicy moczowej i dnie. Jako lekarstwo stosowane do wewnątrz używa się odwar z połowy łyżeczki do herbaty drobno pokruszonych korzeni, które zalewa się 1 szklanką wody i gotuje pod przykryciem przez 5 minut od momentu zawrzenia. Odwar ten pije się w niewielkich dawkach, po 1–2 łyżek stołowych dwa razy dziennie. Dawkowania należy przestrzegać bardzo ściśle, bowiem zbyt duże ilości leku bardzo niekorzystnie wpływają na nerki. Tego samego odwaru używa się także i zewnętrznie, do przemywań gardła i skóry w ich stanach zapalnych.
Roślina ta ma zapach ostry, przenikający; korzeń jej wrzecionowaty, zewnątrz żółty, wewnątrz biały, świeży mocno kozłem trąci; pełen błękitnego soku, żuty wzbudza mocne palenie w gębie, ma własności rozrzedzające i wzmacniające, w chorobach piersi i żołądka wielce pomocne. Wieśniacy używają mocnego odwaru z pomyślnym skutkiem przeciw febrze zimnej. Korzenie i ziele w wodzie gotowane, osłodzone miodem, służą do płukania w zapaleniach gardła; korzeń moczony w gorzałce udziela jej koloru pięknego niebieskiego. Biedrzeniec jest ulubioną i zdrową, i mleko sporzącą paszą dla bydląt[9].
Przypisy
edytuj- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-01] (ang.).
- ↑ a b c d Pimpinella saxifraga L., [w:] Plants of the World Online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2024-07-25] .
- ↑ Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce, Adam Zając (red.), Maria Zając (red.), Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 407, ISBN 83-915161-1-3, OCLC 831024957 .
- ↑ a b c d e f g h i Marian Koczwara , Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. IX. Dwuliścienne wolnopłatkowe-dwuokwiatowe. Cz. VII, Kraków 1960, s. 66-67 .
- ↑ a b c d Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2004, s. 337. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
- ↑ Aleksander Ożarowski , Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy, Warszawa 1982: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, s. 204, ISBN 83-200-0640-6 .
- ↑ Gerald-Wyżycki J.: Zielnik Ekonomiczno-Techniczny czyli Opisanie Drzew, Krzewów i Roślin dziko rosnących w Kraju, jako też przyswojonych, z pokazaniem użytku ich w Ekonomice, Rękodziełach, Fabrykach i Medycynie domowej, z wyszczególnieniem jadowitych i szkodliwych oraz mogących służyć ku ozdobie ogrodów i mieszkań wiejskich, Wilno 1851)
Bibliografia
edytuj- Jakub Mowszowicz: Flora jesienna. Przewodnik do oznaczania dziko rosnących jesiennych pospolitych roślin zielnych. Warszawa: 1986 wydawca=WSiP. ISBN 83-02-00607-6.
- Jakub Mowszowicz: Krajowe chwasty polne i ogrodowe. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1986. ISBN 83-09-00771-X.
- Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
- František Činčura, Viera Feráková, Jozef Májovský, Ladislav Šomšák, Ján Záborský: Pospolite rośliny środkowej Europy. Jindřich Krejča, Magdaléna Záborská (ilustracje). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo rolnicze i Leśne, 1990. ISBN 83-09-01473-2.
- Anna Mazerant-Leszkowska: Mała księga ziół. Warszawa: Inst. Wyd. Zw. Zawodowych, 1990. ISBN 83-202-0810-6.
- BioLib: 40289
- EoL: 581424
- EUNIS: 151643
- FloraWeb: 4282
- GBIF: 5371873
- identyfikator iNaturalist: 166880
- IPNI: 847025-1
- ITIS: 29824
- NCBI: 40959
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2402811
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:847025-1
- Tela Botanica: 49510
- identyfikator Tropicos: 1700201
- USDA PLANTS: PISA
- CoL: 4HX85