Dolina
Dolina, dolina rzeczna – wklęsła forma terenu o wydłużonym kształcie i wyraźnie wykształconym dnie, otoczona z dwóch stron wzniesieniami, najczęściej powstała w wyniku działalności rzek (erozji i akumulacji rzecznej) lub lodowców.
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/40/Bydgoszcz_Prze%C5%82om_Fordo%C5%84ski.jpg/220px-Bydgoszcz_Prze%C5%82om_Fordo%C5%84ski.jpg)
Profile dolin
edytujProfil podłużny i poprzeczny doliny kształtuje[1]:
- erozja wsteczna lub źródlana, której wynikiem, jest stopniowe wydłużanie się rzeki i wcinanie się jej coraz dalej w obszar, z którego rzeka spływa;
- erozja denna, która powoduje, że rzeka wcina się w podłoże i z biegiem czasu płynie coraz niżej;
- erozja boczna, powodująca poszerzanie doliny na skutek podcinania zboczy;
- akumulacja, zasypująca dolinę materiałem niesionym przez wody rzeki.
Miejsce, w którym rzeka kończy swój bieg, nosi nazwę podstawy erozyjnej.
Profil podłużny doliny ma zwykle kształt linii krzywej, opadającej stromiej w górnym biegu, a coraz łagodniej w dolnym i kończącej się prawie poziomo przy podstawie erozyjnej. Jeżeli rzeka przepływa przez obszary zbudowane ze skał o różnej odporności – profil ten może ulec pewnym zakłóceniom dając różne załamania spadku. Załamania te powstają też w wyniku obniżenia się poziomu podstawy erozyjnej[1].
W przypadku, gdy w trakcie rozwoju doliny zmieniał się poziom podstawy erozyjnej, w zboczach doliny powstają terasy. Są to formy złożone z powierzchni na przemian płaskich i stromych, opadające schodkowo ku rzece. U wylotów dolin o znacznym spadku, wybiegających na teren płaski lub lekko tylko nachylony, tworzą się stożki napływowe, złożone z osadów rzecznych[1].
Podział dolin
edytujRozróżniamy doliny:
- V-kształtne – przekrój w kształcie litery V - strome zbocza i wąskie dno, występują w górnym biegu rzek, powstają na skutek działania erozji wgłębnej
- U-kształtne – przekrój w kształcie litery U, występują w środkowym i dolnym biegu rzek, powstają na skutek działania erozji bocznej lub działania lodowca na dolinę V-kształtną
- płaskodenne
- zapadliskowe – powstałe w rowie tektonicznym
- fałdowe – powstałe w wyniku fałdowania (synklina)
Klasyfikacja dolin
edytujZe względu na położenie osi doliny w stosunku do zalegania warstw skalnych wyróżniamy[2]:
- konsekwentna – bieg i spadek doliny jest zgodny z upadem warstw skalnych
- subsekwentna – bieg i spadek doliny jest zgodny z biegiem warstw skalnych
- obsekwentna – bieg i spadek doliny jest przeciwny do upadu warstw skalnych
- insekwentna – bieg i spadek doliny jest niezależny od biegu i upadu warstw skalnych
- resekwentna – bieg i spadek doliny jest konsekwentny i dochodzi do doliny subsekwentnej
Typy zasilania terenów dolinowych
edytuj- Wody powierzchniowe:
- opad atmosferyczny → zasilanie ombrogeniczne (opadowe);
- spływ wód z wysoczyzny, wody powodziowe → zasilanie fluwiogeniczne (wody powierzchniowe)
- Wody podziemne
Zobacz też
edytujPrzypisy
edytuj- ↑ a b c Marcinkiewicz Andrzej red. Atlas form i typów rzeźby terenu Polski. Zarząd Topograficzny Sztabu Generalnego. Warszawa 1960
- ↑ Wojciech Jaroszewski, Leszek Marks, Andrzej Radomski, Słownik geologii dynamicznej, Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1985, ISBN 83-220-0196-7, OCLC 830183626 .