Kwame Nkrumah
Kwame Nkrumah, właśc. Francis Nwia-Kofi Ngonloma[1] (ur. 21 września 1909 w Nkroful, zm. 27 kwietnia 1972 w Bukareszcie) – ghański polityk, premier i prezydent Ghany, z zawodu nauczyciel, jeden z czołowych działaczy ruchu panafrykańskiego[2][3][4].
![]() | |
Data i miejsce urodzenia |
21 września 1909 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
27 kwietnia 1972 |
Prezydent Ghany | |
Okres |
od 1 lipca 1960 |
Przynależność polityczna |
Ludowa Partia Konwencji |
Poprzednik |
przed proklamacją niepodległości Ghany urząd głowy państwa sprawował gubernator generalny William Hare) |
Następca | |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() |
Życiorys
edytujMłodość i działalność niepodległościowa
edytujKwame Nkrumah pochodził z plemienia Nzima[4]. W 1913 roku przeprowadził się do Half Assini, gdzie jego ojciec pracował jako złotnik[5][2]. Ochrzczony w obrządku katolickim, edukację pobierał w szkole misyjnej nieopodal Half Assini[3][2]. W 1926 roku został wysłany do Training College (GTC) w Akrze[3]. W tym czasie poznał panafrykańskie idee amerykańskiego działacza społecznego W.E.B. Du Boisa i jamajskiego czarnego nacjonalisty Marcusa Garveya[3]. Przyjął nacjonalistyczne poglądy, do których (według niego) zachęcił go doktor James Emman Kwegyir Aggrey[6][7]. W 1927 Aggrey umarł, a jego uczniowie założyli Stowarzyszenie Studentów im. Aggreya – miejsce odczytywania referatów i prowadzenia dyskusji. W Autobiografii Nkrumah pisał, że wówczas zaczął interesować się sztuką wygłaszania przemówień[8].
Szkołę ukończył w 1930. Rozpoczął pracę jako nauczyciel w katolickich szkołach w Elmina i Axim[2]. Od 1933 roku wykładał na katolickim seminarium w Amisso[3]. Zaangażował się w tworzenie Stowarzyszenia Nauczycieli Złotego Wybrzeża. Z oburzeniem przyjął agresję Włoch na Etiopię[9]. W 1935 roku za radą nigeryjskiego dziennikarza doktora Nnamdi Azikiwe złożył papiery na Lincoln University w Pensylwanii. Dzięki pomocy dalszej rodziny był w stanie rozpocząć studia za oceanem[3]. Studia ukończył w 1942 roku z licencjatem z teologii oraz pracą magisterską z edukacji i filozofii[3][2][3]. Prywatnie studiował literaturę socjalizmu, zwłaszcza Karola Marksa i Włodzimierza Lenina. Poznał także kolejne idee nacjonalizmu. W wyniku ideologicznej metamorfozy sam siebie określał jako „bezwyznaniowego chrześcijanina i marksistowskiego socjalistę“[2]. Zaangażowany w działalność studencką, wybrany zostaje przewodniczącym Organizacji Afrykańskich Studentów w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie[2]. W trakcie pobytu w USA mieszkał przez pewien czas w Harlemie, będącym swoistą stolicą czarnych Amerykanów oraz miejscem działania licznych ruchów lewicowych. W 1943 roku Nkrumah poznał radykalnych działaczy lewicowych czarnej społeczności, takich jak Grace Lee Boggs, Raya Dunayevskaya i Cyril Lionel Robert James[10]. Kontakty z radykałami zwróciły na Nkrumaha uwagę FBI[11].
Ze Stanów Zjednoczonych wyjechał w maju 1945 roku[2]. Przeniósł się do Londynu[3]. Studiował na London School of Economics. Równocześnie rozwijał działalność polityczną jako wydawca pisma propagującego idee panafrykanizmu oraz jako wiceprzewodniczący Związku Studentów Zachodnioafrykańskich. W Manchesterze zorganizował V Kongres Panafrykański. Działalność Nkrumaha zainteresowała służby Security Service, które śledziły jego poczynania[12][2].
Pod koniec 1947 roku powrócił do kraju aby zostać sekretarzem generalnym partii Zjednoczonego Konwentu Złotego Wybrzeża (UGCC)[13][3][2][4]. Po zamieszkach w lutym 1948 roku został na krótko aresztowany wraz z innymi liderami UGCC[2]. W czerwcu 1949 roku opuścił UGCC. Był zawiedziony konserwatywnym i umiarkowanym charakterem ugrupowania. Założył Ludową Partię Konwentu (CPP) której przewodniczącym został[2][3][4]. W styczniu 1950 roku zainicjował kampanię „pozytywnego działania“ obejmującą pokojowe protesty i strajki wymierzone w kolonialną administrację[2]. Aresztowany przez brytyjskie władze. Został skazany na rok więzienia. W lutym 1951 roku zza krat wystartował w wyborach powszechnych. Jego ugrupowanie zyskało największą ilość głosów a on sam został wybrany parlamentarzystą. W efekcie zwolniono go z więzienia. W 1952 roku objął urząd premiera autonomii Złotego Wybrzeża[2][4]. CPP powtórzyła wyborczy sukces w 1954 i 1956[3].
Przywódca niepodległej Ghany
edytujDążąc do pełnej niezależności ogłosił w marcu 1957 roku niepodległość Złotego Wybrzeża jako Ghana. Ghana pozostała członkiem brytyjskiej Wspólnoty Narodów[2][3]. Osobiście opracował nową flagę. Jako wzór przyjął flagę etiopską, z której jednak usunął symbol Lwa Judy. Kolor czerwony miał symbolizować rozlew krwi w walce z kolonializmem, zielony symbolizował piękno przyrody, rolnictwo i obfitość a żółty oznaczał bogactwa mineralne. Czarna gwiazda oznaczała z kolei wolność Afryki[14]. Zlecił też stworzenie hymnu[15]. W 1960 roku po plebiscycie ogłosił Ghanę republiką a sam został prezydentem. Nowa konstytucja przyznała mu szerokie uprawnienia w zakresie władzy ustawodawczej i wykonawczej[2].
Został przedstawiony na ghańskich monetach obiegowych o nominałach ½, 1, 2, 3, i 6 pensów oraz 1 i 2 szylingów z 1958 roku[16]. Również na późniejszych, ghańskich monetach o nominałach 5, 10, 25 i 50 pesew z 1965 roku umieszczony był jego wizerunek[17].
W 1958 roku współtworzył istniejącą do 1962 Unię Afrykańskich Stanów. Związek ten tworzyły Ghana, Mali i Gwinea[18]. W 1960 roku armia Ghany wzięła udział w kryzysie kongijskim w ramach misji ONZ. W trakcie trwania misji większość kadry oficerskiej stanowili biali oficerowie brytyjscy. Dla Nkrumaha było to nie do przyjęcia, w związku z czym po jej zakończeniu rozpoczął afrykanizację kadr wojskowych[19] (którą wcześniej celowo opóźniał obawiając się puczu)[20].
Niepodległa Ghana obrała socjalistyczny kurs rozwoju. Kładł nacisk na rozwój ruchu spółdzielczego, oświaty i służby zdrowia. W 1961 roku rząd znacjonalizował handel kakao. Zabieg ten nie odniósł spodziewanych rezultatów - ceny kakao na światowych rynkach spadły, w efekcie eksport nasion stał się coraz mniej opłacalny. Skłoniło to rząd do wprowadzenia polityki oszczędności. Zmniejszenie wydatków państwa doprowadziły we wrześniu 1961 roku do strajku generalnego. Nacjonalizacji w kolejnych latach uległy także kopalnie złota, plantacje oraz niektóre branże z sektora usługowego. Wprowadzono państwowy monopol handlu zagranicznego. Podjęto szereg nieopłacalnych aczkolwiek prestiżowych inwestycji, czego przykładem była kosztowna budowa elektrowni atomowej. Kurs Nkrumaha okazał się mało skuteczny i przyczynił się do spadku produkcji oraz wzrostu zagranicznego zadłużenia[3][21].
Nerwowa atmosfera z września 1961 roku skłoniła go do zaostrzenia kursu. Zbliżył się politycznie do bloku wschodniego i wprowadził bardziej rygorystyczny aparat kontroli politycznej[2]. Dążył do wprowadzenia Ghany na salony światowej polityki i liczył na uniezależnienie kraju od sił zewnętrznych. Jako rzecznik walki o wyzwolenie i jedność kontynentu odegrał znaczącą rolę w utworzeniu Organizacji Jedności Afrykańskiej. Organizował konferencje panafrykańskie i przyjaźnił się z szeregiem afrykańskich przywódców. Polityka ta ściśle związana była z dystansem wobec Zachodu i uczestnictwem w ruchu afroazjatyckim[3]. Na początku lat 60. Ghana umieściła w stolicach państw ponad 60 ambasadorów a przy rządzie utworzono specjalne biuro do spraw afrykańskich[3].
W sierpniu 1962 roku w Kulungugu miał miejsce nieudany zamach na jego życie. Próba zabójstwa przywódcy spowodowała rozrost organów bezpieczeństwa i początek budowy prezydenckiego kultu jednostki. W styczniu 1964 roku przeprowadził referendum, na mocy którego Ghana stała się państwem jednopartyjnym. Po kolejnym zamachu rząd ogłosił, że stał za nim Zachód. Doprowadziło to do wzrostu nastrojów antyamerykańskich. Z kraju wydalono amerykańskich pracowników naukowych a ambasada Stanów Zjednoczonych stała się miejscem manifestacji[2][3].
W latach 1964-65 podjął się mediacji mających zakończyć wojnę wietnamską. Wybrano go do tego zadania, gdyż dobre relacje łączyły go zarówno z Zachodem, jak i przywódcami Chin oraz Wietnamu[3].
Sytuacja pogorszyła się w 1965, gdy Rodezja Południowa ogłosiła niepodległość, a rządy w niej objął reżim białej mniejszości. W następstwie kryzysu Nkrumah zerwał stosunki dyplomatyczne z byłą metropolią oraz podjął działania zmierzające do mobilizacji wojska[3]. Budżet wojskowy Ghany stale rósł. O ile w 1958 roku na wojsko wydano ponad 9 milionów dolarów, to w 1965 roku wydatki wzrosły do 47 milionów[22].
W 1965 otrzymał Order Odrodzenia Polski I klasy[23].
1 lutego 1966 roku wygłosił swoje ostatnie przemówienie przed Zgromadzeniem Narodowym. 21 lutego udał się w dyplomatyczną podróż do Hanoi i Pekinu. 24 lutego wojsko przeprowadziło zamach stanu i przejęło władzę. Nkrumah o puczu dowiedział się, przebywając w Chinach[3]. Wielu ekspertów uważa, że w odsunięcie go od władzy zaangażowane były amerykańskie służby specjalne[21]. Powrócił do Afryki i otrzymał azyl w Gwinei. Mieszkał tam do końca życia. Gwinejski prezydent Ahmed Sekou Touré nadał mu tytuł współprezydenta kraju. W 1968 założył wydawnictwo książkowe. W tym czasie nadawał do rodaków poprzez radio „Głos Rewolucji“. Jego poglądy w ostatnich latach życia uległy radykalizacji i były coraz bardziej rewolucyjne[3]. W 1970 zachorował na raka[3]. Zmarł w Bukareszcie w 1972[2].
We wrześniu 2009 roku prezydent Ghany John Atta-Mills oświadczył, że 21 września (setna rocznica urodzin Kwamego Nkrumaha) stanie się Dniem Założyciela – świętem państwowym ustawowo wolnym od pracy[24].
Dzieła
edytuj- Ghana. The Autobiography of Kwame Nkrumah (1957)
- I Speak of Freedom (1961)
- Afryka musi się zjednoczyć (Africa Must Unite, 1963, wyd. pol. 1965)
Zobacz też
edytujPrzypisy
edytuj- ↑ Strona poświęcona politykom różnych krajów (ang.)
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Kwame Nkrumah, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2022-09-30] (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v Kwame 1909–1972. www.encyclopedia.com. (ang.).
- ↑ a b c d e Nkrumah Kwame Kofie, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2016-08-21] .
- ↑ Yaw Owusu, Robert (2005). Kwame Nkrumah's Liberation Thought: A Paradigm for Religious Advocacy in Contemporary Ghana. s. 97.
- ↑ Józef i Krystyna Chałasińscy, Bliżej Afryki, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1965, s. 74.
- ↑ Kwame Nkrumah, Autobiografia, Warszawa, 1958, s. 28.
- ↑ Kwame Nkrumah, Autobiografia, Warszawa, 1958, s. 34.
- ↑ Sherwood (1996), Kwame Nkrumah: the years abroad, s. 24.
- ↑ Sherwood (1996), Kwame Nkrumah: the years abroad, s. 39 i 40.
- ↑ Sherwood (1996), Kwame Nkrumah: the years abroad, s. 106 i 107.
- ↑ Sherwood (1996), Kwame Nkrumah: the years abroad, s. 173–175.
- ↑ Birmingham, David. Kwame Nkrumah: The Father of African Nationalism (revised edition), Ohio University Press. 1998. s. 13.
- ↑ Fuller, Building the Ghanaian Nation-State, s. 29–33.
- ↑ Fuller, Building the Ghanaian Nation-State, s. 34–37.
- ↑ Ghana › Funt (1958-1965). ucoin.net. [dostęp 2024-06-12].
- ↑ Ghana › Republika Ghany (1965-2023). ucoin.net. [dostęp 2024-06-12].
- ↑ The Organization of African Unity and the Rest of Africa. countrystudies.us. (ang.).
- ↑ Baynham (1988), Military and Politics in Nkrumah's Ghana, s. 93 i 94.
- ↑ Baynham (1988), Military and Politics in Nkrumah's Ghana, s. 22–32.
- ↑ a b Kwame Nkrumah – czołowy rzecznik panafrykanizmu. www.polskieradio.pl.
- ↑ Baynham (1988), Military and Politics in Nkrumah's Ghana, s. 67 i 68.
- ↑ Wojciech Stela: Polskie ordery i odznaczenia (Vol. I). Warszawa: 2008, s. 49.
- ↑ Nkrumah's birthday declared a holiday. www.modernghana.com. (ang.).
- ISNI: 0000000110549118
- VIAF: 36922592
- LCCN: n79065621
- GND: 118588354
- NDL: 00451399
- LIBRIS: dbqt0xmx367xhb1
- BnF: 119177627
- SUDOC: 027291812
- NLA: 35950245
- NKC: jx20050606009
- BNE: XX1049054
- NTA: 070852405
- BIBSYS: 90394419
- CiNii: DA00613203
- Open Library: OL267708A
- PLWABN: 9810625411805606
- NUKAT: n01055807
- OBIN: 31504
- J9U: 987007265903605171
- CANTIC: a10982413
- NSK: 000441807
- BNC: 000037157
- LIH: LNB:CmvU;=CL