Oguzowie
Ten artykuł od 2007-12 wymaga zweryfikowania podanych informacji. |
Oguzowie – tradycyjna turecka nazwa związku plemion oraz grupa tureckich plemion istniejąca pomiędzy VIII a XII wiekiem, od której wywodzą się m.in. dzisiejsi Turkmeni i Turcy.
Etymologia i historia nazwy plemienia
edytujSwoją nazwę wywodzą od słowa „ok” (strzała), które w języku tureckim brzmi identycznie jak plemię. Słowo to zostało nawet ówcześnie przetłumaczone w znaczeniu plemię na język chiński (np. On-ok to dziesięć plemion). Przyrostek „-z” w starożytnych językach tureckich oznaczał liczbę mnogą. W istocie rzeczy nazwa Oguzowie nie jest nazwą etniczną, lecz słowem, które bezpośrednio zdefiniowało znaczenie plemion tureckich.
Po raz pierwszy nazwę Oguz napotkano w postaci inskrypcji na brzegach Jeniseju. Na jego podstawie za fakt uznaje się unię 6 plemion Oguzów. Jako że inskrypcja należała do ich bejów, trzeba przyznać, że Oguzowie ci przetrwali tam zorganizowani w unię.
Wydaje się możliwe, że datowanie początków historii ludu sięga daleko głębiej. Źródła chińskie podają istnienie w II stuleciu p.n.e. plemienia o nazwie 呼揭 Hujie (nie było słowa oznaczającego Turków w tamtych czasach) – był to chiński odpowiednik tureckiego słowa Ogur, a że niektóre społeczności tureckie wymawiały r w sposób zbliżony do z – możemy z istotnym prawdopodobieństwem przypuszczać, że to właśnie region Tabargatay-Kobdo jest miejscem pierwotnego pobytu Oguzów w Chinach.
Oguzowie i Gokturcy: ludzie tej samej rasy
edytujNiektóre tureckie plemiona, które formowały struktury chanatu goktureckiego od VI wieku n.e. zawiązywały pomiędzy sobą unie. Tak właśnie ustanowiono chanat Tokuz Oguz (dziewięć-Oguz) w regionie rzek Tolga i Selenga. W takim właśnie położeniu politycznym znajdowali się Oguzowie pokonani w 682 podczas wojny Inek Gölü przez wodza o imieniu Elterisz.
Istnieją inskrypcje, na podstawie których można wyrażać pogląd, iż w czasach istnienia chanatu goktureckiego nie odnotowywano różnic pomiędzy Oguzami a Gokturkami, co więcej – uważano, że Oguzowie tworzą zrąb Chanatu.
Istnieje także inny pogląd wyrażany na podstawie inskrypcji Tonjukuka (Thomsen V), zgodnie z którym Oguzowie byli unią plemienną podlegającą suwerenności tureckiej. Przeciwko takiemu punktowi widzenia wysuwa się argumenty, że termin „Turcy” był określeniem politycznym używanym dla wyrażenia identyczności etnicznej w kontekście siły militarnej. W takim ujęciu Oguzowie – podobnie jak inni Turcy – wywodziliby się ze wspólnej tureckiej linii.
Jak wiadomo, państwo Gokturków zostało założone przez dynastię tureckich władców, nazywaną „Aszyna” , dzięki wsparciu grup etnicznych tureckiego pochodzenia zorganizowanych wokół tej dynastii. Grupy te musiały być Turkami zorganizowanymi w unię plemienną (innymi słowy – Oguzami). Wyrażano opinię[1], iż władcy Gokturków pochodzili z Tokuz Oguz. Taki pogląd dowodziłby powiązań istniejących pomiędzy dynastią panującą a Oguzami. Cytuje się nawet pewne chińskie dokumenty, według których w VI i VII wieku społeczność Gokturków opierała się na Oguzach. Inne dokumenty odnoszące się do okresu Tang używają wymiennie określeń „Tokuz-Oguz”, „dziewięć plemion Turków (Gokturków)”, „Turcy (Gokturcy) dziewięciu plemion” oraz czasem „dziewięć plemion ludzi Töles”. W tych samych źródłach Chińczycy tłumaczyli słowo Oguz jako Jiuxing („Dziewięć plemion”).
Reasumując: plemiona Oguzów tworzyły społeczność, która uformowała chanat Gokturków. Do czasu upadku Pierwszego Chanatu nie używało się jednak terminu Oguzowie, bo nie było potrzeby nazywania społeczności złożonej z Turków (Tujue) inną nazwą. Sytuacja zaczęła się zmieniać w okresie interregnum, kiedy to członkowie dynastii Aszyna stali się marionetkami chińskiego pałacu. Wówczas plemiona tureckie zawiązały pomiędzy sobą unię i założyły nowy organizm państwowy. Państwo to było formalnie unią Oguzów powstałą w okresie Drugiego Chanatu zbuntowaną wobec dynastii oficjalnych władców. Po tym wydarzeniu jako unię plemion tureckich określano plemiona podległe panującemu władcy, a wobec zbuntowanych plemion używano terminu „plemienna unia Oguzów należąca do unii plemion tureckich”.
Okres po Chanacie Gokturków
edytujU początków kaganatu ujgurskiego, przywódcą Oguzów był Mo-yen-çur tytułujący się księciem (tegin). Wkrótce Oguzowie zbuntowali się przeciw ujgurskiemu władcy i zawiązali koalicję ośmiu plemion (Sekiz-Oguz). Mo-yen-çur pokonał jednak kolaborujących z Otuz-Tatarami (Trzydzieści Plemion Tatarskich) Oguzów nad Selengą i pod Burgu. Oguzowie przekroczyli Selengę i wycofali się.
Nie ma wiele informacji na temat Oguzów, którzy po tym okresie pozostali w swoich stronach rodzinnych. Musiała zachodzić prawdopodobna migracja w kierunku zachodnim. Ibn al-Asir utrzymywał, że za rządów kalifa Al-Mahdiego (775-785) Oguzowie dotarli na tereny Transoksanii. Uważa się, że z tych właśnie plemion pochodzili członkowie unii Dokuz-Oguz odnotowanej przez dzieło At-Tabariego z powodu najazdu na Ustruszanę (pomiędzy Seyhun a Samarkandą) na przełomie lat 820 i 821.
W odniesieniu do powyższych wydarzeń uważa się, że członkowie plemiennej unii Oguzów wyemigrowali w region Tałasu zanim w licznych grupach przesiedlili się w rejon rzeki Orchon.
Biorąc pod uwagę, że język turecki Oguzów z Seyhun z XI wieku różnił się od języka Turków wschodnich pod względem słownictwa i wymowy – dowiedziono, że migracja ta musiała dokonać się przed IX wiekiem.
Ziemie Oguzów
edytujW pierwszej połowie X wieku obecność Oguzów odnotowana jest w stepach Seyhun oraz w okolicach miast Karacuk (Farab) i Isfidżab (dzis. Sajram). Według islamskich geografów takich jak Al-balchi, Istachri i Ibn Haukal oraz pracy zatytułowanej Hududü'l-Alem – ziemie Oguzów rozciągały się od Morza Kaspijskiego na zachodzie (z tego względu półwysep położony na wschodzie morza nazwano Mangystau), przez miasto Gürgenç na południu i przez miasto Cit na południowym zachodzie od tego miasta, miasto Baratekin na południe od Jeziora Aralskiego, na południe od Buchary, w kierunku miasta Savran położonego na obrzeżach Tienszan. Obszary półpustynne zajmowane przez Oguzów od Morza Kaspijskiego po Tienszan nazywano „Ziemiami Stepowymi Oguzów” (Mafazü'l-Guziya).
Państwo Oguz-Jabgu
edytujW pierwszej połowie X wieku Oguzowie założyli organizm państwowy ze stolicą zimową w Jangikent. Jego władcę tytułowano jabgu. Główny wódz tytułowany Kül Erkin miał być jego regentem, natomiast armią kierował Inspektor Korpusu Bezpieczeństwa.
Istnieją dowody wskazujące, że pomiędzy Jabgu a ich sąsiadami – Pieczyngami i Chazarami – nie było przyjaznych stosunków. Zgodnie z Ibn Fadlanem i Al-Masudim zawsze istniał między nimi stan wojny. Ród Afrygidów, lokalna dynastia Chorezmu, znajdował się pod naciskiem Oguzów. Z faktu śmierci Jabgu podczas jednej z toczonych wojen wywnioskowano, że Oguzowie zaangażowani byli w walki z Karłukami – ich sąsiadami ze wschodu. Mahmud al-Kaszgari podaje z kolei głęboko zakorzenioną wrogość pomiędzy Oguzami a Czygilami. W podobny sposób zaznaczały się kontakty wrogie lub przyjazne z Kimekami sąsiadującymi od północy.
Oguzowie tego czasu znani byli jako Turkmeni, co raczej – w odróżnieniu od słowa Turcy – było odzwierciedleniem orientacji politycznej. Po wstąpieniu do wspólnoty państw muzułmańskich byli również wzmiankowani w źródłach pod tą właśnie nazwą.
Brak jasnych informacji na temat historii państwa Oguz-Jabgu. Rashid ad-Din podaje, że ostatnim jabgu była osoba o imieniu Ali-Han. Utrzymuje on też, że synem Ali-Hana był Szah Malik, słynny suweren Dżendu, przysparzający wiele kłopotów Tughrilowi i Chagriemu jako śmiertelny wróg państwa Seldżuckiego. Informacje przekazane przez kronikarza uważa się jednak za mające charakter jedynie epicki.
Rozpad państwa Oguz-Jabgu i czasy późniejsze
edytujW okresie państwa Oguz-Jabgu Oguzowie zorganizowani byli w dwa obozy: Üç-ok (Trzy Strzały) i Boz-ok (Szara Strzała).
Istnieją dwie listy tych plemion oguzkich. Pierwsza z nich zawarta jest w Diwan lugat at-Turk – pracy Mahmuda al-Kaszgari z trzeciej kwarty XI wieku, druga – w Dżami at-Tawarich – dziele Rashid ad-Dina z pierwszej kwarty XIV wieku. W pierwszej z prac wymienione zostały 22 plemiona, natomiast w drugiej liczba plemion rośnie do 24, przy czym wymienia się dwa obozy: Boz-ok i Üç-ok. W uzupełnieniu pierwszej z prac, do plemiennych pieczęci dołączone jest także wyszczególnienie plemiennych totemów (ongon). I tak do plemion oboku Boz-ok należały: Kayı, Bayat, Alka-evli (Alka Bölük), Kara-evli (Kar-bölük), Yazır, Döğer, Dodurga, Yaparlı (nie wymienione w Divan-ı Lügat-it), Afşar, Kızır (nie wymienione w Diwan lugat at-Turk), Beğdili, Karkın (nie wymienione w Diwan lugat at-Turk; zamiast niego wymieniano tam Çaruklu). Do plemion Üç-ok należały z kolei: Bayındır, Peçene, Çavuldur, Çepni, Salur, Eymür, Alayuntlu, Yüreğir, İğdir, Büğdüz, Yıva (Iva), Kınık.
Około roku 1000 doszło do rozpadu państwa Oguz-Jabgu. Rozważa się możliwości, że do rozpadu doszło na skutek dezintegracji rodu Seldżuków z podległymi mu licznymi grupami ludności, jak również narastający napór Kipczaków – gałęzi Kimeków, która zaznaczyła się jako potęga militarna w IX wieku. Zgodnie z mapą Mahmuda al-Kaszgari Kipczakowie najechali „Stepowe Ziemie Oguzów” i dolny bieg rzeki Seyhun w pierwszej połowie XI wieku.
Na skutek upadku państwa Oguz Jabgu doszło do migracji licznych plemion z terenów położonych na północ od Morza Czarnego w kierunku zachodnim (Uzowie). Inne grupy podążyły w kierunku Dżendu, a później w kierunku regionu Chorasan. Zauważono, że Oguzowie, którzy pozostali na swoich dawnych terenach, rozlokowali się w regionach Tienszan, w Mangystau oraz w miastach położonych nad rzeką Seyhun. Zauważono również bytność turecką podczas inwazji mongolskiej w rejonach Dżendu i Kara-kum.
Na temat Oguzów wzmianki pojawiają się w latopisach ruskich, gdzie wraz z innymi plemionami koczowniczo-pasterskimi funkcjonują pod nazwą Czarni Kłobucy i odpierają ataki obcych plemion na tereny ruskie.
Od Oguzów swoje korzenie dokumentowali wspomniani już Seldżucy i Osmanowie. Istnieje pogląd, iż spośród Oguzów wywodzi się Dynastia Anusztigina panująca nad Chorezmem od 1077 roku, jakkolwiek zdania na ten temat są zróżnicowane. Dzisiaj ludność pochodząca od Oguzów zamieszkuje Turcję, Azerbejdżan i Turkmenistan. Obecnie Oguzami nazywa się ludność posługującą się południowo-zachodnimi dialektami języka tureckiego.
Przypisy
edytujLinki zewnętrzne
edytuj- Obszerne kompendium wiedzy o Oguzach (ang.)
- Historia Oguzów (ang.)
- Turcy/Ujgurowie – dane z chińskich kronik (ang.)
- Encyklopedia irańska (ang.)