Języki lechickie
Języki lechickie – umowna nazwa przyjęta przez niektórych językoznawców na określenie północnej grupy języków zachodniosłowiańskich[2], posiadających pewne wspólne cechy w zakresie fonetyki, którymi posługiwały się plemiona lechickie.
Obszar | |
---|---|
Użytkownicy |
ok. 40 mln[1] |
Klasyfikacja genetyczna |
|
Podział | |
Kody rodziny językowej | |
Glottolog | lech1241 |
Występowanie | |
![]() Języki lechickie i dialekty na mapie w odcieniach zieleni (obszary B, F i G). Zakresy dialektów polskich wg Karola Dejny | |
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unicode. |
Termin ten wprowadził do lingwistyki w 1862 roku Aleksandr Hilferding[3]. Grupa ta powstała w wyniku dialektycznego rozpadu zespołu prasłowiańskiego. Mówiąc o prasłowiańszczyźnie, mamy na myśli okres trwający około 2000 lat, od początków rozpadu wspólnoty bałto-słowiańskiej (ok. 1500–1300 r. p.n.e.) do rozpadu wspólnoty językowej prasłowiańskiej (VI wiek – VII wiek n.e.). Języki lechickie cechują takie archaiczne cechy fonetyczne, jak zachowanie samogłosek nosowych, brak zmiany g w ɣ oraz zachowanie ʒ (dz) powstałego z *dj oraz *g zmiękczonego w drugiej palatalizacji[4].
Do grupy lechickiej zalicza się następujące języki i dialekty:
- grupa wschodnia:
- język polski;
- dialekt wielkopolski
- dialekt mazowiecki
- dialekt małopolski
- dialekt śląski (uznawany na ogół za dialekt języka polskiego, niekiedy jednak za odrębny język)[5]
- język polski;
- grupa środkowa (niekiedy uznawane za dialekt języka polskiego):
- język kaszubski
- wymarła gwara słowińska
- język kaszubski
- wymarła grupa zachodnia:
- wymarły język połabski (drzewiański)
- wymarłe gwary marchijsko-magdeburskie
- wymarłe gwary meklemburskie
- wymarły dialekt rugijski
- wymarłe gwary zachodniopomorskie[6]
Rozmieszczenie geograficzne
edytujOkoło roku 1000 obszar narzeczy lechickich ograniczały od południa Karpaty i Sudety, oddzielając je od obszarów czeskiego i słowackiego. Stoki Tatr nie były jeszcze wtedy skolonizowane, więc w tych rejonach, ani bardziej na zachód styczności polsko-słowackiej nie było. Inaczej było przy Beskidzie Niskim – przecięty Przełęczą Dukielską umożliwiał łączność obu obszarów językowych. W istocie dialekty wschodniosłowackie nawiązują w pewnych cechach do polszczyzny. Pomiędzy Karpatami a Sudetami znajduje się Brama Morawska, a na północ od niej mówi się gwarami laskimi, mającymi wiele cech polskich. Dalej na zachód Sudety skutecznie oddzielały tereny polskie od czeskich. Dawne kontakty polsko-czeskie być może miały miejsce jedynie w Kotlinie Kłodzkiej[7][8].
Naturalną granicą z językiem górnołużyckim stanowiła wielka puszcza między górnym Bobrem a Nysą Łużycką. W gwarach górnołużyckich nie ma śladów na związki z polszczyzną, co wskazuje na to, że ów las stanowił skuteczną zaporę. Granica z obszarem dolnołużyckim, biegnąca dolnym Bobrem, była mniej ostra i gwary leżące na wschód od tej rzeki miały charakter przejściowy. Na północ od Gubina granica lechicko-łużycka skręcała na zachód, szła na południe od Berlina, a na zachód od Wittenbergi, niedaleko ujścia Soławy, dochodziła do Łaby. Gwary połabskie sięgały też na lewy brzeg dolnej Łaby, w dzisiejszej Puszczy Lüneburskiej[7].
Na północy granicą terytorium Lechitów był Bałtyk od dzisiejszej Kilonii do ujścia Wisły. Lechicka by��a też wyspa Rugia. Na wschód od dolnej Wisły leżały ziemie niesłowiańskich Prusów. Na wschodzie narzecza lechickie nie sięgały tak daleko jak dziś – Suwalszczyzna, Podlasie i Chełmszczyzna stosunkowo niedawno weszły do polskiego obszaru językowego[7].
Przez wieki obszar lechicki uległ skurczeniu na zachodzie pod naporem germanizacji (tzw. Ostsiedlung) – tak wymarła cała lechicka Połabszczyzna, gwary Rugii, ziemi lubuskiej i prawie całego Pomorza Zachodniego i Dolnego Śląska[8]. Język polski uzyskał natomiast nowe obszary na wschodzie: wspomniane Suwalszczyzna, Podlasie i Chełmszczyzna, i północy Warmia i Mazury. W wyniku przesiedleń powojennych doszło do reslawizacji obszarów na wschód od Odry, ale język Ziem Odzyskanych nie ma nic wspólnego z dawną mową tych obszarów sprzed ich zniemczenia[7].
Charakterystyka
edytujEtnolekty pomorskie są niekiedy uznawane za pośrednie między wschodniolechickimi a zachodniolechickimi[9]. Karol Dejna, mimo iż klasyfikował je jako przynależne do języka polskiego, określał je jako dialekt środkowolechicki[10].
Charakterystycznymi cechami języków lechickich są[11][12][13]:
- przegłos prasłowiańskich *ě, *ę przed spółgłoskami zębowymi twardymi odpowiednio w a, ǫ – tzw. przegłos lechicki. Przykładem rozszczepienia prasłowiańskiego *ě są wymiany jak pol. bielić || biały, połab. belĕt || b́olĕ. W języku polskim rozszczepienie *ę zostało ukryte przez zlanie się obu samogłosek nosowych w staropolszczyźnie, ale widoczne jest jeszcze po kaszubsku: celëca („cielęcia”; prasł. *ę przed miękką zębową) ale celąta i celąt („cielęta”, „cieląt”; prasł. *ę przed zębową twardą),
- przegłos (późnych) prasłowiańskich miękkich sonantów *ŕ̥, *ĺ̥ w podobnych pozycjach (cecha wspólna z językami łużyckimi),
- przejście (późnych) prasłowiańskich sonantów *r̥, *l̥, *ŕ̥, *ĺ̥ w sekwencje samogłoski i spółgłoski płynnej (pol. garnek, wilk, połab. gornăk, våu̯k, por. czes. hrnek, vlk),
- brak przejścia ʒ (dz) w z, zarówno gdy powstało ono z *g w warunkach drugiej palatalizacji słowiańskiej, jak i z wcześniejszej grupy *dj. Porównaj pol. pieniądze, czes. peníze i słowackie peniaze. W słowackim ʒ jest zachowane gdy pochodzi z *dj, np. medza, ale ostatecznym wynikiem drugiej palatalizacji g jest z,
- brak zmiany g → ɣ (pol. noga, połab. nügă, por. czes. i słc. noha),
- zachowanie samogłosek nosowych (pol. pięć, połab. pąt, porównaj czes. pět, głuż. pjeć).
Zobacz też
edytujPrzypisy
edytuj- ↑ Polskij jazyk. W: Tichomirowa T. S.: Jazyki mira: Sławianskije jazyki. 2005.
- ↑ lechickie języki, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2023-09-16] .
- ↑ Witold Mańczak: Język czy dialekt kaszubski? Czyli o wpływie polskim na kaszubszczyznę. W: Słowiańskie pogranicza językowe. Kwiryna Handke (red.). Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 1992, s. 73–83. ISBN 83-85326-05-7.
- ↑ Jerzy Rusek, Wiesław Bryś, Prasłowiańszczyzna i jej rozpad, 1998, s. 126.
- ↑ Jaroszewicz H. - Zasady pisowni języka śląskiego. Studium normatywne, Wydawnictwo Naukowe IKR(i)BL, Siedlce 2022, ss. 202
- ↑ T. Lehr-Spławiński, O narzeczach Słowian nadbałtyckich, Toruń 1934, s. 7.
- ↑ a b c d Zdzisław Stieber: Zarys dialektologii języków zachodnio-słowiańskich. Warszawa: [Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1965, s. 22–23.
- ↑ a b Stanisław Rospond: Gramatyka historyczna języka polskiego. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973, s. 28–30.
- ↑ Gerald Stone: Cassubian. W: The Slavonic languages. Bernard Comrie, Greville G. Corbett (red.). Londyn/Nowy Jork: Routledge, 1993, s. 759–794. ISBN 0-415-04755-2.
- ↑ Dejna Karol, Dialekty polskie, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1993.
- ↑ Stanisław Rospond: Gramatyka historyczna języka polskiego. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973, s. 25.
- ↑ Zenon Klemensiewicz: Historia języka polskiego. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1985, s. 18–19. ISBN 83-01-06443-9.
- ↑ Zdzisław Stieber: Zarys dialektologii języków zachodnio-słowiańskich. Warszawa: [Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1965, s. 16–17.
Bibliografia
edytuj- Encyklopedia popularna PWN, wyd. 27, Warszawa 1997, s. 437.
- Stanisław Rospond, Gramatyka historyczna języka polskiego, PWN, Warszawa 2005, s. 21–22.
- Ewa Siatkowska, Rodzina języków zachodniosłowiańskich, PWN, Warszawa 1992, s. 46–50.