Uppsala
Uppsala, do XIII wieku Östra Aros[2] (starsza forma: Upsala) – miasto (tätort)[a] w Szwecji, w prowincji historycznej (landskap) Uppland. Siedziba władz (residensstad) regionu administracyjnego (län) Uppsala. Ośrodek administracyjny (centralort) gminy Uppsala. Do 1970 roku Uppsala miała administracyjny status miasta.
![]() Widok na katedrę w Uppsali | |||
| |||
Państwo | |||
---|---|---|---|
Region | |||
Gmina | |||
Powierzchnia |
43,01[1] km² | ||
Populacja (2020) • liczba ludności • gęstość |
| ||
Nr kierunkowy |
(+46) 18 | ||
Kod pocztowy |
751 70 - 757 59 | ||
Położenie na mapie regionu Uppsala ![]() | |||
Położenie na mapie Szwecji ![]() | |||
![]() | |||
Strona internetowa |
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Uppsala_by_air_17-Apr-2009.jpg/240px-Uppsala_by_air_17-Apr-2009.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e2/Karta_%C3%B6ver_Uppsala%2C_1920%2C_Nordisk_familjebok.jpg/240px-Karta_%C3%B6ver_Uppsala%2C_1920%2C_Nordisk_familjebok.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/Fyris_River_1988_Uppsala.jpg/240px-Fyris_River_1988_Uppsala.jpg)
Od 1164 roku Uppsala stanowi centrum kościelne Szwecji. Jest siedzibą arcybiskupa Uppsali, zwierzchnika ewangelicko-luterańskiego Kościoła Szwecji oraz biskupa i władz diecezjalnych diecezji Uppsali. Założony w 1477 roku Uniwersytet w Uppsali jest najstarszą uczelnią wyższą w Skandynawii.
Czwarte pod względem zaludnienia, po Sztokholmie, Göteborgu i Malmö, miasto Szwecji. W 2020 roku Uppsala liczyła 166 698 mieszkańców[3].
Położenie
edytujUppsala leży 70 km na północ od Sztokholmu i około 35 km na północ od lotniska Arlanda. Miasto leży na obu brzegach rzeki Fyrisån, około 8 km w górę od jej ujścia do Ekoln, zatoki jeziora Melar (szw. Mälaren), poniżej, a częściowo w ramach pasma wzgórz Uppsalaåsen. Od wschodu do miasta przylega droga E4[4].
Historia
edytujW czasach przedhistorycznych obecna Gamla Uppsala (stara Uppsala), znajdująca się na północ od Uppsali, była siedzibą królów, a także centrum kultu pogańskiego z ogromną świątynią w Uppsali. Dlatego właśnie tutaj ustanowiono pierwsze szwedzkie arcybiskupstwo. W dalszych latach, w związku ze zmianą biegu pławnych wód, miasto stopniowo przeniosło się na obecne miejsce.
Katedra w Uppsali zbudowana w stylu gotyckim jest, ze swoimi wieżami sięgającymi 118,7 m[5], największą budowlą sakralną w Skandynawii. Jest ona miejscem koronacji i spoczynku królów szwedzkich. W tej świątyni pochowana jest m.in. królewna Polska i królowa Szwecji Katarzyna Jagiellonka, żona króla Szwecji Jana III Wazy, matka Zygmunta III Wazy. Nad jej nagrobkiem znajduje się herb Rzeczypospolitej, a na ścianie powyżej znajduje się fresk wyobrażający Kraków. W katedrze tej znajdują się dwa ogromne dzwony zrabowane przez Szwedów w 1703 z Polski (z Torunia) podczas wojny północnej, jeden z nich jest obecnie największym dzwonem w Szwecji (odlany w 1601 r.) - tzw. Thornan.
W Uppsali znajduje się założony w roku 1477 najstarszy uniwersytet w całej Skandynawii. W mieście przez wiele lat żył Karol Linneusz – w dzisiejszych czasach wciąż można zwiedzać jego dom i ogród. W Uppsali znajduje się też XVI-wieczny zamek królewski. Miasto było poważnie zniszczone w pożarze z roku 1702. Pamiątki historyczne i kulturalne zostały utracone również, podobnie jak w wielu innych szwedzkich miastach, w wyniku wyburzeń jakich dokonano w latach 60 i 70 XX wieku. Mimo braku zrozumienia w tych czasach dla wartości starszych budynków wciąż w mieście pozostało wiele historycznych budowli, szczególnie w zachodniej części miasta.
Demografia
edytujUppsala jest czwartym co do wielkości miastem w Szwecji i siódmym co do gęstości zaludnienia (2015)[6]. Powierzchnia miasta (miejscowości, szw. tätort) według SBC Statistiska centralbyrån wynosiła 4767 ha w 2005 roku (gęstość zaludnienia – 3201 mk./km²), a 4877 ha w 2010 roku (3412 mk./km²)[6][7][b].
Liczba ludności tätortu Uppsala w latach 1960–2015[8]:
Polityka
edytujHistorycznie Uppsala stanowi centrum konserwatyzmu i liberalizmu, czerpiących swoje ideologiczne podłoże z ruchu umysłowego na Uniwersytecie.
W latach 2002–2006 miasto było rządzone przez socjaldemokratów, Partię Lewicy i Zielonych.
Po wyborach w 2006 r. rządziła miastem koalicja składająca się z czterech partii: konserwatywnej Umiarkowanej Partii Koalicyjnej (szw. Moderata Samlingspartiet), Ludowej Partii Liberałów (szw. Folkpartiet Liberalerna), Partii Centrum (szw. Centerpartiet) i Chrześcijańskiej Demokracji (szw. Kristdemokraterna).
W bieżącej kadencji od 2014 miastem rządzi koalicja socjaldemokratów, Zielonych i Partii Lewicy[9].
Gospodarka
edytujObecnie Uppsala ma wysoką pozycję w badaniach medycznych i pełni wiodącą rolę w przemyśle biotechnologicznym. Ponadto w mieście rozwinął się przemysł poligraficzny, spożywczy, maszynowy, środków transportu, ceramiczny oraz odzieżowy[10].
Edukacja
edytuj- Uniwersytet w Uppsali – najstarszy w Skandynawii
- Szwedzki Uniwersytet Nauk Rolniczych (Sveriges Lantbruksuniversitet)
Herb
edytujNajstarszy ślad stosowania przez Uppsalę postaci lwa w herbie pochodzi z roku 1737, kiedy to użyto jej na pieczęciach miasta. Wzór widoczny na stronie pochodzi z roku 1943, obecnie jest używany obraz o bardziej syntetycznej postaci oficjalnie nadany w roku 1986.
Interesujące miejsca
edytuj- Katedra w Uppsali
- Uniwersytet w Uppsali
- Muzeum Gustavianum
- Zamek królewski – wewnątrz m.in. muzeum sztuki
- Ogród botaniczny
- Ogród Linneusza (szw. Linnéträdgården) – rekonstrukcja XVIII-wiecznego ogrodu botanicznego
- Muzeum Linneusza w domu, w którym mieszkał
- Muzeum przyrodnicze Biotopia
- Park Uniwersytecki z kamieniami runicznymi
- Muzeum Ewolucji
- Muzeum Upplandu
- Muzeum historii medycyny
- Dom Filonka Bezogonka (szw. Pelle Svanslös Hus) – muzeum bohatera serii książek dla dzieci (zlikwidowane 2013)[11]
- Dom Brora Hjortha – muzeum poświęcone twórczości szwedzkiego artysty
- Muzeum Pokoju (szw. Fredsmuseum) – wystawy dotyczące wojny i pokoju
- kolej muzealna Museijärnvägen Lennakatten
Sport
edytuj- Almtuna IS – klub hokeja na lodzie
- Storvreta IBK – klub unihokeja
Osoby związane z Uppsalą
edytujUwagi
edytujPrzypisy
edytuj- ↑ a b Statistiska tätorter 2018; befolkning, landareal, befolkningstäthet. Statistikmyndigheten SCB, 2020-03-20. [dostęp 2020-09-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-03-24)]. (szw.).
- ↑ John Everett-Heath: The Concise Dictionary of World Place Names. Oxford University Press, 7 gru 2017. ISBN 978-0-19-255646-2.
- ↑ Tätorter i Sverige [online], Statistiska Centralbyrån [dostęp 2023-08-18] (szw.).
- ↑ Mapa - Uppsala karta, Uppsala: Uppsala kommun, 2015 .
- ↑ Uppsala domkyrka: Uppsala domkyrka. [dostęp 2010-03-23]. (szw.).
- ↑ a b SCB Statistiska centalbyrån: Tätorter 2015 Befolkning och arealer [online] [dostęp 2016-10-28] [zarchiwizowane z adresu 2018-02-19] (szw.).
- ↑ SBC Statistiska centralbyrån: Landareal, folkmängd och invånartäthet (inv/km2), per tätort 2005 och 2010 [online] [dostęp 2016-10-28] [zarchiwizowane z adresu 2016-03-03] (szw.).
- ↑ Statistiska centralbyrån: Landareal per tätort, folkmängd och invånare per kvadratkilometer. Vart femte år 1960 - 2015. [dostęp 2016-12-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-20)]. (szw.).
- ↑ Oficjalna strona miasta
- ↑ Uppsala, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-08-26] .
- ↑ Pelle Svanslös hus stängs, UNT 19.08.2013 http://www.unt.se/kultur-noje/pelle-svanslos-hus-stangs-2554197.aspx [dostęp 05.10.2016]
Zobacz też
edytuj- Gamla Uppsala
- Diecezja Uppsali
- Świątynia w Uppsali
- Upsala Nya Tidning – lokalna gazeta Uppsali
Linki zewnętrzne
edytuj- Uppsala – oficjalna strona regionu
- Destination Uppsala. destinationuppsala.se. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-04-13)]. - strona turystyczna
- Upsala Nya Tidning – lokalna gazeta