Zęby
Zęby (łac. dentes) – złożone, twarde narządy występujące u większości kręgowców, z wyjątkiem współczesnych ptaków, żółwi, ropuch oraz niektórych ssaków. Stanowią element układu trawienia. Znajdują się w jamie ustnej. Służą do chwytania i zabijania ofiary oraz rozdrabniania pożywienia, a ponadto u wielu gatunków zwierząt również do obrony, przenoszenia młodych, czyszczenia futra (usuwania pasożytów skórnych). Zęby są zróżnicowane pod względem budowy, kształtu, liczby oraz pełnionych funkcji. Nauka zajmująca się budową, rozwojem, fizjologią i patologią zębów to odontologia. Odontogeneza jest procesem rozwoju zębów[1][2]. Zespół wszystkich zębów występujących u jednego osobnika nazywany jest uzębieniem.
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/Hippo_skull.jpg/250px-Hippo_skull.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Impacted_wisdom_teeth.jpg/220px-Impacted_wisdom_teeth.jpg)
Ryby
edytujKręgouste mają zęby rogowe. U ryb chrzęstnoszkieletowych pochodzą od łusek plakoidalnych. Roślinożerne nie posiadają zębów. Drapieżne mają zęby na szczękach i na podniebieniu w postaci ostrych, stożkowych, o piłowatych krawędziach[2], pochylonych doogonowo tworów. Niekiedy połączone są z kością więzadłami[2]. Mogą występować w postaci płaskich płytek jeśli ryba żywi się skorupiakami lub mięczakami[2]. U karpiokształtnych występują zęby gardłowe. Jedynym rodzajem ryb, u których wykształciły się zęby jadowe jest Meiacanthus. U dwudysznych zrastają się w płyty[2]. Polifiodontyzm występuje powszechnie[2].
Płazy
edytujRogowe ząbki występujące u kijanek otaczają otwór gębowy. Służą do ścierania pokarmu roślinnego. U dorosłych zęby w postaci niewielkich, stożkowatych[2] wyrostków przyrośnięte do kości szczękowych i międzyszczękowych oraz na podniebieniu do kości lemieszowych. Na żuchwie płazów brak zębów. Ropuchy wcale nie posiadają zębów[2]. Polifiodontyzm występuje powszechnie[2].
Gady
edytujOstre, liczne[potrzebny przypis], stożkowate[2], homodontyczne, polifiodontyczne[2]. Mogą być osadzone na wszystkie trzy sposoby: akrodontyzm, pleurodontyzm, tekodontyzm (u krokodyli)[2]. Żółwie zamiast zębów mają listwy rogowe na szczęce i żuchwie[2]. U węży wykształciły się specyficzne zęby jadowe[2].
Ptaki
edytujWspółczesne ptaki nie mają zębów. Do rozdrabniania pokarmu służy im dziób.
Ssaki
edytujPo raz pierwszy ewolucyjnie polifiodontyzm (który wyjątkowo obserwujemy u manatów[3] i częściowo u mamutów[4]) zostaje zastąpiony przez difiodontyzm lub rzadziej występujący monofiodontyzm (u zębowców[2]). Tekodontyzm jest powszechny. Zwykle występuje heterodontyzm (poza szczerbakami i waleniami). Zęby niektórych gatunków ulegają znacznym przekształceniom:
- u drapieżnych – łamacze[2]
- u słoni – ciosy
- u narwala – pojedynczy cios (siekacz) dorastający do 2 m występuje u samców[2]
- u dzika – szable (żuchwa) i fajki (szczęka)
- u morsa – kły znacznych rozmiarów
Niektóre ssaki nie mają zębów. Należą tu: stekowce, mrówkojady oraz fiszbinowce[2].
Rozmieszczenie i stosunki ilościowe zębów w uzębieniu są cechą danego taksonu. Do jej zapisu używa się tzw. wzoru zębowego.
Budowa
edytujHistologia
edytujZąb ssaków zbudowany jest z kolejnych warstw tkanek:
Mocowanie zębów w zębodole odbywa się przy udziale ozębnej korzenia i okostnej wyrostka zębodołowego.
Anatomia
edytujZęby ssaków zbudowane są z 3 części:
- korona zęba (corona dentis)
- szyjka zęba (cervix dentis, collum) – pokryta dziąsłem
- korzeń zęba (radix dentis) – tkwi w zębodole, często złożony z kilku pojedynczych korzeni, między którymi znajduje się rozwidlenie zwane bi- lub trifurkacją
W zoologii wyróżnia powierzchnie korony:
- powierzchnię przedsionkową (facies vestibularis)
- powierzchnię językową (facies lingualis)
- powierzchnię styczną (facies contactus)
- powierzchnię zwarcia (facies occlusalis)
Zęby ssaków dzielone są na dwie grupy ze względu na tempo wzrostu i zasięg szkliwa:
- brachydontyczne o ograniczonym procesie wzrostu i krótkokoronowe szkliwo pokrywa tylko koronę
- hypselodontyczne stale rosnące i długokoronowe; szkliwo pokrywa tylko koronę i korzeń (między zębiną i cementem)
Inny jest podział ze względu na budowę szkliwa i zasięg cementu:
- zęby szkliwofałdowe – szkliwo pofałdowane i wtopione w strukturę zęba; u roślinożernych; cement pokrywa cały ząb (nad szkliwem)
- zęby szkliwoguzkowe – u mięsożernych i wszystkożernych; cement pokrywa korzeń i szyjkę.
ze względu na ustawione względem siebie zębów łuku górnego i dolnego wyróżnia się;
- izognatyzm (równoszczękowość) – odpowiadające sobie zęby stykają się powierzchnią zwarcia
- anizognatyzm (nierównoszczękowość) – odpowiadające sobie zęby stykają się powierzchnią zwarcia nieznacznie lub wcale.
Zęby konia
edytujDla ogiera wzór zębowy wygląda następująco:
Wzór zębowy | I | C | P | M | |
---|---|---|---|---|---|
40 | = | 3 | 1 | 3 | 3 |
3 | 1 | 3 | 3 |
Rejestry na szkliwie siekaczy pozwalają ocenić wiek. Kły u klaczy nie występują (lub są szczątkowe). Ząb przedtrzonowy pierwszy przyjmuje postać zęba wilczego (dens lupinus) (mały, klinowaty, wcześnie wypada). Zęby koni maja swoje nazwy, i tak:
Wzór zębów mlecznych przedstawia się następująco:
Zęby ludzkie
edytujDokładny opis zębów człowieka przedstawiono w odrębnym artykule.
Przypisy
edytuj- ↑ redaktor naczelny Zdzisław Otałęga: Encyklopedia biologiczna tom VII Mo-Oś. Kraków: OPRES, 1999, s. 282-283. ISBN 83-85909-46-X.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r redaktor naczelny Zdzisław Otałęga: Encyklopedia biologiczna tom XIII Ws-Ż. Kraków: OPRES, 1999, s. 136-137. ISBN 83-85909-62-1.
- ↑ Dokument tekstowy ze strony Uniwersytetu Jagiellońskiego
- ↑ [1], 6 generacji zębów policzkowych
Bibliografia
edytuj- Halina Komosińska, Elżbieta Podsiadło: Ssaki kopytne : przewodnik. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002. ISBN 83-01-13806-8.
- Kazimierz Kowalski: Ssaki, zarys teriologii. Warszawa: PWN, 1971.
- Kazimierz Krysiak, Krzysztof Świeżyński: Anatomia zwierząt. T. 2. Warszawa: PWN, 2008. ISBN 978-83-01-13544-7.
- Marzena Popielarska-Konieczna: Słownik szkolny : biologia. Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa, 2003. ISBN 83-7389-096-3.
- Helena Helena Przespolewska: Podstawy anatomii zwierząt domowych. Warszawa: Wydawnictwo "Wieś Jutra", 2009. ISBN 83-89503-67-0.