Oklahoma
stan | |||||
46. stan od 16 listopada 1907 | |||||
| |||||
Dewiza: Labor omnia vincit | |||||
Państwo | |||||
---|---|---|---|---|---|
Stolica | |||||
Kod ISO 3166-2 |
US-OK | ||||
Gubernator |
Kevin Stitt (R) | ||||
Powierzchnia |
181 037 km²[1] | ||||
Populacja (2022) • liczba ludności |
| ||||
• gęstość |
22,6 os./km² | ||||
Strefa czasowa | |||||
Języki urzędowe |
de iure brak | ||||
Położenie na mapie USA![]() | |||||
Strona internetowa |
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/66/Downtown_Oklahoma_City_skyline_at_twilight.jpg/220px-Downtown_Oklahoma_City_skyline_at_twilight.jpg)
Oklahoma (ⓘwymowa:/ˌoʊkləˈhoʊmə/) – stan w Stanach Zjednoczonych leżący w środku południowej części kraju. Graniczy od północy ze stanami Kansas i Kolorado, od wschodu ze stanami Missouri i Arkansas, od południa z Teksasem, od zachodu z Nowym Meksykiem.
Na terenie stanu dominują rozległe, równinne wyżyny. Równina wznosi się w kierunku zachodnim. Na wschodzie występują niewysokie pasma górskie, znane jako Kraina Ozark, z wyodrębnionym klimatem, także kulturowym.
Oklahoma zajmuje wysokie miejsce w kraju pod względem wartości produkcji paliw kopalnych, które obejmują ropę naftową i gaz ziemny[3].
Symbole stanu
[edytuj | edytuj kod]- Dewiza: Labor Omnia Vincit (w tłumaczeniu z łaciny: Praca wszystko zwycięża)
- Przydomek: Sooner State
- Znaczenie przydomka: od wyścigu do działek przez tzw. Sooners
- Znaczenie nazwy „Oklahoma”: stan czerwonych ludzi (z języka Czoktawów)
- Symbole: jemioła, judaszowiec, muchołówka
Historia
[edytuj | edytuj kod]- połowa XVI wieku – odkrycie obszaru dzisiejszego stanu przez Hiszpanów.
- 1682 – terytorium wchodziło w skład francuskiej Luizjany.
- 1803 – zakup Luizjany od Francji.
- 1819 – władze federalne przeznaczały terytorium dzisiejszego stanu dla tak zwanych pięciu cywilizowanych plemion indiańskich z terenów wschodnich (Czirokezi, Czoktawowie, Czikasawowie, Seminole, Krikowie).
- 1837 – proklamowanie Terytorium Indiańskiego.
- 1830-1842 – przesiedlanie kolejnych plemion Indian na Terytorium Oklahomy.
- 23 marca 1889 – prezydent Benjamin Harrison ogłosił, że za 30 dni w południe większa część Terytorium Indiańskiego zostanie otwarta dla białych.
- 22 kwietnia 1889, godzina 12.00 – nowi osadnicy przekroczyli granicę Terytorium (tzw. "wyścig po ziemię").
- 16 listopada 1907 – Oklahoma została przyjęta do Unii jako 46. stan.
- lata 30. XX wieku – susza. W jej wyniku, oraz z powodu kryzysu gospodarczego, wielu farmerów opuściło stan.
- 19 kwietnia 1995 – największy zamach terrorystyczny na terenie Stanów Zjednoczonych przed atakiem na Nowy Jork i Waszyngton w dniu 11 września 2001 roku – zamach terrorystyczny w Oklahoma City
System polityczny
[edytuj | edytuj kod]Władzę ustawodawczą na szczeblu stanowym sprawuje dwuizbowa Legislatura Oklahomy, składająca się z liczącego 48 członków Senatu oraz Izby Reprezentantów, w której zasiada 101 deputowanych. Głównym organem władzy wykonawczej jest pochodzący z wyborów bezpośrednich gubernator, któremu podlegają urzędnicy i instytucje niższego szczebla[4].
Geografia
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Większość Oklahomy obejmują otwarte równiny i niskie wzgórza prerii. Wiele rzek, które przepływają przez Oklahomę, zostało spiętrzonych w celu utworzenia jezior, a stan ma więcej sztucznych jezior niż jakikolwiek inny stan w kraju[5]. Duże obszary leśne, takie jak góry Ouachita, są typowe dla wschodniej części stanu.
- Klimat: podzwrotnikowy, suma opadów zmniejsza się w kierunku zachodnim. Oklahoma znajduje się w pasie Alei Tornad[6]. Występują tutaj długie, gorące lata i krótsze zimy, które są mniej surowe niż te w stanach na północy[5].
- Główne rzeki: Arkansas, Canadian River, Red River
- Najwyższy szczyt: Black Mesa (1516 m n.p.m.)
- Liczba hrabstw: 77
- Największe hrabstwo: Oklahoma
- Liczba parków stanowych: 51
Miasta
[edytuj | edytuj kod]![Mapa konturowa Oklahomy](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/75/USA_Oklahoma_location_map.svg/450px-USA_Oklahoma_location_map.svg.png)
Na terenie stanu Oklahoma znajduje się 589 miast (city lub town), w tym 4 o liczbie ludności przekraczającej 100 000, 45 powyżej 10 000 mieszkańców, a 209 powyżej 1000 mieszkańców (2021 r.)[7].
Lista miejscowości zamieszkanych przez 5000 lub więcej osób (2021 r.)[7]:
- Oklahoma City (687 725)
- Tulsa (411 401)
- Norman (128 097)
- Broken Arrow (116 330)
- Edmond (95 341)
- Lawton (91 055)
- Moore (63 462)
- Midwest City (58 145)
- Enid (50 566)
- Stillwater (48 134)
- Owasso (38 732)
- Bartlesville (37 384)
- Muskogee (36 790)
- Shawnee (31 576)
- Bixby (29 242)
- Jenks (26 661)
- Ardmore (24 893)
- Yukon (24 623)
- Ponca City (24 398)
- Duncan (22 745)
- Sapulpa (22 213)
- Del City (21 604)
- Mustang (21 037)
- Bethany (20 514)
- Sand Springs (19 973)
- Claremore (19 419)
- Durant (19 088)
- Altus (18 717)
- McAlester (18 244)
- El Reno (17 774)
- Ada (16 842)
- Tahlequah (16 463)
- Chickasha (15 786)
- Glenpool (13 859)
- Miami (12 885)
- Guymon (12 561)
- Choctaw (12 223)
- Newcastle (12 204)
- Woodward (11 998)
- Weatherford (11 980)
- Elk City (11 570)
- Okmulgee (11 298)
- Guthrie (11 029)
- Warr Acres (10 445)
- Coweta (10 149)
- The Village (9483)
- Pryor Creek (9453)
- Blanchard (9225)
- Poteau (8822)
- Skiatook (8560)
- Sallisaw (8483)
- Clinton (8380)
- Collinsville (8346)
- Cushing (8184)
- Piedmont (7884)
- Wagoner (7846)
- Tuttle (7739)
- Catoosa (7410)
- Noble (7402)
- Seminole (7068)
- Grove (7033)
- Idabel (7004)
- Purcell (6602)
- Harrah (6352)
- Tecumseh (6349)
- Blackwell (6069)
- Pauls Valley (6031)
- Anadarko (5990)
- Holdenville (5775)
- Henryetta (5630)
- Verdigris (5461)
- Vinita (5189)
- Hugo (5174)
- Lone Grove (5045)
Demografia
[edytuj | edytuj kod]Spis ludności z roku 2020 stwierdza, że stan Oklahoma liczy 3 959 353 mieszkańców, co oznacza wzrost o 208 002 (5,5%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2010[8]. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 6,5% populacji, 24,1% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 16,1% to osoby mające 65 i więcej lat. 50,5% ludności stanu stanowią kobiety[9].
Język
[edytuj | edytuj kod]W 2010 roku najpowszechniej używanymi językami były[10]:
- język angielski – 91,15%,
- język hiszpański – 5,89%.
Rasy i pochodzenie
[edytuj | edytuj kod]Według danych z 2019 roku 72,4% mieszkańców stanowi ludność biała (64,9% nie licząc Latynosów), 8,0% to rdzenna ludność Ameryki, 7,6% ma rasę mieszaną, 7,3% to czarni Amerykanie lub Afroamerykanie, 2,3% to Azjaci, 0,12% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowią 11,1% ludności stanu[11].
Do największych grup należą osoby pochodzenia niemieckiego (11,4%), irlandzkiego (9,3%), meksykańskiego (9,0%), „amerykańskiego” (7,9%), angielskiego (7,2%) i afroamerykańskiego. Do innych większych grup należą osoby pochodzenia szkockiego lub szkocko–irlandzkiego (109,6 tys.), europejskiego (82,5 tys.), włoskiego (72,1 tys.), francuskiego (71,6 tys.) i holenderskiego (49 tys.). Liczbę Polaków oszacowano na 30 tys. (0,76%)[11].
Oklahoma posiada jeden z najwyższych odsetków populacji Indian w USA. Wśród nich największą grupą są Czirokezi[11].
Religia
[edytuj | edytuj kod]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Raley_Chapel_on_Oklahoma_Baptist_University_campus.jpg/150px-Raley_Chapel_on_Oklahoma_Baptist_University_campus.jpg)
Struktura religijna w 2014 roku[12]:
- protestanci – 69%:
- ewangelikalni – 47% (gł. baptyści, bezdenominacyjni, zielonoświątkowcy i campbellici)[13]
- głównego nurtu – 18% (gł. metodyści)[13]
- historyczni czarni protestanci – 4%,
- brak religii – 18% (w tym: 3% agnostycy i 4% ateiści)
- katolicy – 8%
- mormoni – 1%
- pozostałe religie – 4% (w tym: świadkowie Jehowy, buddyści, muzułmanie, hindusi, żydzi, unitarianie uniwersaliści, prawosławni, scjentyści i bahaiści[14]).
Wśród większości protestanckiej przeważają południowi baptyści i zjednoczeni metodyści, a polityczny i kulturowy konserwatyzm, który jest wynikiem ich obecności, włączają Oklahomę do tzw. pasa biblijnego. Fundamentalizm tych grup był główną przyczyną utrzymywania przez Oklahomę zakazu sprzedaży alkoholu aż do 1959 roku[15].
Gospodarka
[edytuj | edytuj kod]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cf/Eufaula_Dam_%282015%29.jpg/220px-Eufaula_Dam_%282015%29.jpg)
Głównymi pracodawcami w Oklahomie są usługi, następnie handel hurtowy i detaliczny, produkcja, finanse, ubezpieczenia i nieruchomości, transport i usługi komunalne, budownictwo i górnictwo[15].
Energia i przemysł
[edytuj | edytuj kod]Oklahoma należy do piątki stanów USA o największej produkcji ropy naftowej i gazu ziemnego. Chociaż pola naftowe przeważają we wschodniej części stanu, a pola gazu ziemnego na zachodzie, to szyby naftowe znajdują się na obszarze całej Oklahomy. Wschodnia Oklahoma to także region wydobywczy węgla bitumicznego[5].
Ponad połowa energii elektrycznej w Oklahomie wytwarzana jest przez elektrownie opalane gazem, a ponad jedna trzecia wytwarzana jest przez energię wiatru. W 2019 roku Oklahoma zajęła drugie miejsce w kraju pod względem wytwarzania energii elektrycznej z wiatru. Z racji kilku rzek i dużych zbiorników wodnych stan posiada także znaczne zasoby energii wodnej. W stanie nie ma elektrowni jądrowych[5].
Oklahoma jest jedynym stanem w USA, który produkuje jod i jednym z trzech, które produkują hel[6]. W parku stanowym Alabaster Caverns w pobliżu Freedom znajdują się największe na świecie złoża alabastru[16].
Rolnictwo
[edytuj | edytuj kod]Trzy czwarte powierzchni stanu zajmują pola uprawne[6]. W stanie znajduje się 86 tysięcy farm (4. miejsce w kraju) o powierzchni 35,1 mln akrów[17].
- główne uprawy: pszenica, bawełna, kukurydza, soja, sorgo i orzeszki ziemne,
- hodowla: bydło, trzoda chlewna i drób,
- inne: produkty mleczne, produkcja siana (w tym siana z lucerny) i przemysł jajeczny[18].
Informacje uzupełniające
[edytuj | edytuj kod]- Atrakcje turystyczne:
- Sporty motorowowodne na akwenie zbiornika sztucznego Lake Texoma na rzece Red River,
- Park stanowy z siedliskiem bobrów Broken Bow State Park,
- tereny krainy Ozark na wschodzie stanu,
- profesjonalna koszykówka NBA w Oklahoma City,
- sport uniwersytecki, szczególnie futbol amerykański i koszykówka mężczyzn w wykonaniu drużyn:
- Wyścigi konne w Oklahoma City.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ State Area Measurements and Internal Point Coordinates. U.S. Census Bureau. [dostęp 2018-04-09]. (ang.).
- ↑ Jeff Rohde , 15 areas in Oklahoma City to find great investment properties [online], learn.roofstock.com [dostęp 2022-06-09] (ang.).
- ↑ Oklahoma - Economy, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2022-02-08] (ang.).
- ↑ Oklahoma Government State Capital Oklahoma City Governor Mary Fallin Oklahoma State Motto [online], netstate.com [dostęp 2023-04-18] .
- ↑ a b c d Oklahoma - State Energy Profile Analysis - U.S. Energy Information Administration (EIA) [online], eia.gov [dostęp 2019-02-01] .
- ↑ a b c Sarah Clarke , 10 Things to Know About Oklahoma [online], US News, 2019 [dostęp 2020-06-24] (ang.).
- ↑ a b c City and Town Population Totals: 2020–2021. U.S. Census Bureau. [dostęp 2023-04-26]. (ang.).
- ↑ Change in Resident Population of the 50 States, the District of Columbia, and Puerto Rico: 1910 to 2020 [online], 2020 Census Apportionment Results [dostęp 2021-08-17] .
- ↑ U.S. Census Bureau QuickFacts: Oklahoma; United States [online], census.gov [dostęp 2021-08-17] (ang.).
- ↑ Data Center Results [online], apps.mla.org [dostęp 2019-01-31] .
- ↑ a b c 2019: ACS 1-Year Estimates Data Profiles (DP05/DP02) [online], data.census.gov [dostęp 2021-08-17] .
- ↑ Adults in Oklahoma. Pew Research Center, 2014. [dostęp 2019-01-16].
- ↑ a b W nawiasie zaznaczono grupy mające ponad 100 tys. członków.
- ↑ State Membership Report. The ARDA. [dostęp 2019-01-16].
- ↑ a b Oklahoma, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2022-02-08] (ang.).
- ↑ 100 amazing facts about Oklahoma [online], The Oklahoman [dostęp 2022-04-30] (ang.).
- ↑ Oklahoma Agriculture at a Glance [online], Oklahoma Farm Bureau Foundation for Agriculture [dostęp 2020-06-24] (ang.).
- ↑ Rachel Bertone , Oklahoma's Top 10 Agriculture Products [online], Farm Flavor, 1 lipca 2018 [dostęp 2019-02-01] (ang.).