Qirgʻiz tili
Qirgʻiz tili (кыргыз тили, قىرعىز تئلى) Qirgʻizistonda davlat tili, turkiy til (qipchoq tili guruhiga mansub). Qirgʻiz tilida 5 million kishi muloqot qiladi, koʻpchiligi Qirg'iziston hududida istiqomat qiladigan etnik qirgʻizlardir.
Qirgʻiz tili | |
---|---|
| |
Milliy nomi |
Кыргыз тили, قىرعىز تئلى |
Mamlakatlar | Qirg'iziston |
Rasmiylik holati |
![]() |
Soʻzlashuvchilarning umumiy soni | 6008382 (2016) |
Turkumlanishi | |
Turkum | Yevroosiyo tillari |
Til oilasi | |
Alifbosi | kirill, arab |
Til kodlari | |
ISO 639-1 | ky |
ISO 639-2 | kir |
ISO 639-3 | kir |
Qirgʻiz tili — turkiy tillarning qirgʻiz-qipchoq guruhiga mansub tillardan, Qirgʻiziston Respublikasining davlat tili. Asosan, Qirgʻi-zistonda, shuningdek. Oʻzbekiston, Tojikiston, Qozogʻiston, Xitoy, Afgʻoniston, Rossiya Federatsiyasi, Pokiston va boshqa Hududlarda tarqalgan. Qirgʻiz tilida soʻzlashuvchilarning umumiy soni 2,5 mln. kishidan, Qirgʻizistonning oʻzida 2 mln. 330 ming kishidan ortiqroq (oʻtgan asrning 90-yillari oʻrtalari). Qirgʻiz tili 2 ta: shim. va jan. lahja guruhlariga boʻlinib, bu lahjalar, asosan, fonetika va leksika sohalarida oʻzaro farqlanadi; ayni jihatlari bilan boshqa turkiy tillardan ham ajralib turadi. Janubiy lahjaga oʻzbek tilining taʼsiri kuchli.
Ql.ning fonetik xususiyatlari: 8 ta qisqa unli fonemaga qarama-qarshi 8 ta choʻziq unlining mavjudligi, singarmonizmning izchil saqlanishi. soʻz boshida j (jon soʻzidagi) undoshining (boshqa turkiy tillardi y yoki j) qoʻllanishi va boshqa Morfologik belgilari boshqa turkiy tillardagiga oʻxshash. Singarmonizm mavjudligi tufayli affikslarning fonetik variantlari koʻp. Qirgʻiz adabiy tili shim. lahja asosida shakllangan boʻlib, uning leksikasida sof qirgʻizcha va turkiy soʻzlar qatlamidan tashqari moʻgʻul, rus, arab va eroniy tillardan oʻzlashgan soʻzlar ham mavjud.
Qirgʻiz milliy yozuvi dastlab, 1924-yilda arab alifbosi asosida, 1926-yildan lotin grafikasi asosida yaratilgan; 1940-yildan esa rus grafikasi asosidagi qirgʻiz yozuvi joriy etilgan.
Ad. Yunusaliyev B. M., Kirgizskaya leksikologiya, Frunze, 1959; Batmanov I.A., Sovremenniy kirgizskiy yazik, vip. 1, Frunze, 1963; Baskakov N. A.. Vvedeniye v izucheniye tyurkskix yazikov, 2-izd., M., 1969; Kirgizsko-russkiy slovar (sost. K.K.Yudaxin), M„ 1965.
Qirgʻiz tili 1924—1927-yillarda arab alifbosida asosida yozilgan. 1927—1941-yillarda esa lotin alifbosiga asoslangan. 1935-yillarda qirgʻiz tilining alifbosini kirill alifbosiga oʻtkazish haqida birmuncha muzokarakar boʻlgan va 1941 yidan kirill alifbosiga oʻtgan.
Tarixi
tahrirAlifbosi
tahrirКириллица алфавити | Аты | Араб алфавити[1] | Латын алфавити | Латын алфавити (1928—1940) |
IPA |
А а | а | ا | A a | A a | /ɑ/ |
Б б | бе | ب | B b | B в | /b/, [w], [v] |
В в | ве | ۋ | V v | V v | /v/ |
Г г (Ғ ғ) | ге | گ ع* |
G g | G g, Ƣ ƣ | /ɡ/ [ʁ] |
Д д | де | د | D d | D d | /d/ |
Е е | e | ه | E e | E e | /je/, /e/ |
Ё ё | ё | يو | Yo yo | Yo yo | /jo/ |
Ж ж | же | ج | J j | Ç ç (Ƶ ƶ 1938-1940) | /dʒ/ |
З з | зе | ز | Z z | Z z | /z/ |
И и | и | ى | İ i | I i | /i/ |
Й й | ий | ي | Y y | J j | /j/ |
К к (Қ қ) | кa | ك ق* |
K k | K k, Q q | /k/, [q], [χ] |
Л л | эл | ل | L l | L l | /l/ |
М м | эм | م | M m | M m | /m/ |
Н н | эн | ن | N n | N n | /n/ |
Ң ң | ың | ڭ | Ñ ñ | Ŋ ŋ | /ŋ/ |
О о | о | و | O o | O o | /o/ |
Ө ө | ө | ۅ | Ö ö | Ɵ ɵ | /ø/ |
П п | пe | پ | P p | P p | /p/ |
Р р | эр | ر | R r | R r | /r/ |
�� с | эс | س | S s | S s | /s/ |
Т т | те | ت | T t | T t | /t/ |
У у | у | ۇ | U u | U u | /u/ |
Ү ү | ү | ۉ | Ü ü | Y y | /y/ |
Ф ф | эф | ف | F f | F f | /f/ |
Х х | ха | ح | H h | X x (H h 1928-1938) | [χ] /k/ |
Ц ц | це | تس | C c | Ts ts | /ts/ |
Ч ч | че | چ | Ç ç | C c | /tʃ |
Ш ш | ша | ش | Ş ş | Ş ş | /ʃ/ |
Щ щ | ща | - | Şç şç | Şc şc | /ʃtʃ/, /ʃː/ |
Ъ ъ | ажыратуу белгиси | - | - | - | - |
Ы ы | ы | ى | İ i | Ь ь | /ɯ/ |
Ь ь | ичкертүү белгиси | - | - | - | - |
Э э | э | ه | É é | E e | /e/ |
Ю ю | ю | يۋ | Yu yu | Yu yu | /ju/, /jy/ |
Я я | я | يا | Ya ya | Ya ya | /ja/, /jɑ/ |
- К ك + а, о, у, ы => ق
- Г گ + а, о, у, ы => ع
O'rhun Enasoy alifbosi
tahrirYoqut, qirgʻiz va hozirgi zamon turk tilidagi soʻzlarning oʻxshashligi
tahrirТурк тили | Қирғиз тили | Ёқут тили |
yıl | жыл | сыл |
yağmur | жамгыр | самыыр |
yaka | жака | саҕа |
yalamak | жалоо | салаа |
yaş | жаш | саас |
yaştaş | жашташ | саастас |
yat | жат | сыт |
yedi | жети | сэттэ |
yel | жел | сиэл |
yeni | жаңы | саҥа |
yeniden | жаңыдан | саҥаттан |
yer | жер | сир |
yumak | жуу | сууй |
yıldız | жылдыз | сулус |
yirmi | жыйырма | сүүрбэ |
yok | жок | суох |
yol | жол | суол |
yumurta | жумуртка | сымыыт |
yumuşak | жумшак | сымнаҕас |
yüz | жүз | сүүс |
Kelishiklar
tahrirQirgʻiz tilida 6 ta kelishik bor.
Kelishiklar | Kelishik koʻrsatkichlari | Kelishik savollari | Misollar | |
---|---|---|---|---|
1 | Атооч жөндөмө | — | Ким? Эмне?
(Ким? Нима?) || Адам Ит (Одам Ит) | |
2 | Илик жөндөмө | -нын, -нин, -нун, -нүн, -дын, -дин, -дун, -дүн, -тын, -тин, -тун, -түн | Кимдин? Эмненин?
(Кимнинг? Ниманинг?) || Адамдын Иттин (Одамнинг Итнинг) | |
3 | Барыш жөндөмө | -га, -ге, -го, -гө, -ка, -ке, -ко, -кө, -а,-е, -о, -ө, -на, -не | Кимге? Эмнеге?
(Кимга? Нимага?) || Адамга Итке (Одамга Итга) | |
4 | Табыш жөндөмө | -ны, -ни, -ну, -нү, -ды, -ди, -ду, -дү, -ты, -ти, -ту, -тү | Кимди? Эмнени?
(Кимни? Нимани?) || Адамды Итти (Одамни Итни) | |
5 | Жатыш жөндөмө | -да, -де, -до, -дө, -та, -те, -то, -тө | Кимде? Эмнеде?
(Кимда? Нимада?) || Адамда Итте (Одамда Итда) | |
6 | Чыгыш жөндөмө | -дан, -ден, -дон, -дөн, -тан, -тен, -тон, -төн | Кимден? Эмнеден?
(Кимдан? Нимадан?) || Адамдан Иттен (Одамдан Итдан) |
Manbalar
tahrirUshbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |