Cúige Mumhan
![]() | |||||
---|---|---|---|---|---|
|
|||||
![]() ![]() | |||||
Suíomh | |||||
| |||||
Stát ceannasach | Éire ![]() | ||||
Daonra | |||||
Iomlán | 1,246,088 (2011) ![]() | ||||
• Dlús | 50.64 hab./km² | ||||
Tíreolaíocht | |||||
Achar dromchla | 24,607.52 km² ![]() | ||||
Ar theorainn le | |||||
Aitheantóir tuairisciúil | |||||
Lonnaithe i gcrios ama | |||||
Cód ISO 3166-2 | IE-M ![]() | ||||
Logainm.ie | 1165971 |
Is í An Mhumhain nó Cúige Mumhan[1] (Béarla: Munster) an cúige in iardheisceart na hÉireann, agus tá sé chontae inti. Tá Contae Thiobraid Árann roinnte ina dá leath. Corcaigh, Luimneach agus Port Láirge na cathracha móra atá inti.
Stair
[cuir in eagar | athraigh foinse]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Rock_of_Cashel_Uebersicht.jpg/220px-Rock_of_Cashel_Uebersicht.jpg)
I rith na luathaoiseanna AD, hIverni lonnaithe sa Mhumhain; Clann Dedad a bhí ann, agus Cú Raoi agus Conaire Mór ina measc. Bhí an ceantar faoi cheannas na Dáirine agus Corcu Loígde. Sa 5ú haois, tháinig Naomh Pádraig le roinnt bliana years agus bhunaigh sé eaglaisí agus d'oirnigh sagairt. Le linn na luath-mheánaoise, bhí an chuid is mó den cheantar mar chuid de ríocht na Mumhan, faoi cheannas na hEoghanachta, Cathal mac Finguine agus Feidlimid mac Cremthainn i measc ceannairí mór le rá. I measc ríochtaí agus tiarnais suntasach áitiúil, bhí Iarmumha, Osraí, Uí Liatháin, Uí , Éile, Múscraí, Ciarraí Luachra, Corca Dhuibhne, Corca Bhaiscinn agus Deise Mumhan.
Faoin 9ú haois, bhí na Gall-Ghaeil (Lochlannaigh) lonnaithe in Éirinn, agus cathracha sábháil is Corcaigh, Port Láirge agus Luimneach bunaithe acu. Bunaithe ar na cathracha is, bhí ríocht mhara ag Uí Íomhair, a chur an Mhumha ó am go ham faoi bhagairt. Timpeall an ama seo, scar Osraí leis an Mhumhain. Sa 10ú haois, thit cumhacht na nEoganacht i laige,[2] agus tháinig Dál gCais chun cinn. Bhí Tuamha, taobh thiar den tSionainn ionghafa acu sa Mhumhain isteach. Bhí a cheannairí ina sinsir Uí Bhriain, Brian Bóramha ach go háirithe, Ardrí na hÉireann is mó le rá, b'fhéidir. D'éirigh roinnt dá sliocht fosta ina n-ardríthe.
Faoin mbliain 1118, bhí Mumhan críochdheighilte ina ríochtaí Tuamhan faoi Uí Bhriain, Deasmhumha faoi Mhic Cárthaigh (Eoghanachta) agus Urmhumha mar mhair i bhfad faoi Uí Chinnéide (Dál gCais).[3] Tá na trí ríochtaí déanacha seo léirithe mar corónacha ar bhrat na Mumhan.
Ón 14ú haois ar aghaidh, tháinig na Normannaigh, ina measc clanna FitzGerald, de Clare agus de Buitléir, mar chuid de Thiarnas na hÉireann. Faoi dheireadh, bhain Iarlaí na Deasmhumhan neamhspleáchas amach, ach d'fhan Iarlaí na hUrmhumhan gar do Shasana. Ghlac Uí Bhriain agus Mhic Cárthaigh le polasaí ghéilleadh agus athbhronnadh na dTúdarach sna blianta 1543 agus 1565, ag súil isteach i ríocht na hÉireann. Go gairid i ndiaidh sin, tharla Éirithe Amach Dheasmhumhan, i gceannas FitzGerald.
Le linn lár na 19ú haoise, tharla an Gorta Mór agus a thionchar millteanach, go háirithe san iarthar. Sa bhliain 1841, bhí trí milliún duine ina gcónaí sa chúige, ach thit an líon seo go géar mar thoradh ag ghorta agus eisimirce, suas fiú go dtí na 1980í. Tháinig Cogadh na Saoirse i gcion ar an gcúige san 20ú haois. Le seal gairid, bhí Poblacht na Mumhan ann le linn Chogadh Cathartha na hÉireann.
De shliocht Ghaeil na Mumhan ba ea na ceannairí Éireannacha Dónall Ó Conaill agus Mícheál Ó Coileáin.
Contaetha
[cuir in eagar | athraigh foinse]Contae | Cód | Achar | Daonra (2016) | Príomhbhaile | Baile is mó |
---|---|---|---|---|---|
![]() |
KY | 4,807 km2 | 147,707 | Trá Lí | |
![]() |
CE | 3,450 km2 | 118,817 | Inis | |
![]() |
C | 7,500 km2 | 542,868 | Corcaigh | |
![]() |
L | 2,756 km2 | 194,899 | Luimneach | |
![]() |
W | 1,857 km2 | 116,176 | Dún Garbháin | Port Láirge |
Port Láirge | |||||
![]() |
T | 4,305 km2 | 159,553 | Aonach Urmhumhan | Cluain Meala |
Cluain Meala |
Seancontaetha
Contae | Cód | Príomhchathair | Cathair is mó | Seanbhunaithe | Lánscoir |
---|---|---|---|---|---|
Tiobrad Árann Thuaidh | TN | Aonach Urmhumhan | 1898 | 2014 | |
Tiobrad Árann Theas | TS | Cluain Meala | 1898 | 2014 |
Tíreolaíocht
[cuir in eagar | athraigh foinse]Bailte is Mó
Baile | Contae | Daonra (2016) | |
---|---|---|---|
Corcaigh | ![]() |
208,669 | |
Luimneach | ![]() |
94,192 | |
Port Láirge | ![]() |
53,504 | |
Inis | ![]() |
25,276 | |
Trá Lí | ![]() |
23,691 | |
Cluain Meala | ![]() |
17,140 | |
Carraig Uí Leighin | ![]() |
15,770 | |
Cill Áirne | ![]() |
14,504 | |
An Cóbh | ![]() |
12,800 | |
Mainistir na Corann | ![]() |
12,496 | |
Mala | ![]() |
12,459 | |
Trá Mhór | ![]() |
10,381 |
Tagairtí
[cuir in eagar | athraigh foinse]- ↑ “Cúige Mumhan/Munster | logainm.ie” (ga). Bunachar Logainmneacha na hÉireann (Logainm.ie). An Coimisiún Logainmneacha. Dáta rochtana: 2023-06-22.
- ↑ Downham, Medieval Ireland, 2018, ll. 101-2
- ↑ "Kings of Ormond". Dáta rochtana: 29ú Feabhra, 2020.
![]() | Is síol faoi thíreolaíocht na hÉireann é an t-alt seo. Cuir leis, chun cuidiú leis an Vicipéid.
Má tá alt níos forbartha le fáil i dteanga eile, is féidir leat aistriúchán Gaeilge a dhéanamh. |