دفن
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Neus1.jpg/200px-Neus1.jpg)
دفن[1] ، پۆز[1]، لووت[2]، بێڤل[1]، کەپی[1]ئا ن ژی کەپوو[1]، ەندامێ هەناسەیێئوو ئە ندامێ هەستێ بێهنکرنێ یە. گاڤائە م ل روویێ کەسەکی دنهێرن،ئە م بەشا دەرڤە یێ دفنێ مرۆڤ دبینن.ئە ڤ بەشا ژ دەرڤە دە دخویە، ژ کرکراگئوو هەستیێن ب چەرم (پێست) داپۆشی پێک تە[3]. شێوەیێ بەشا دفنێ دەرڤە، باندۆر ل سەر بەژنووبالا مرۆڤ ژی دکە. مەزناهیا دفن بۆماوەیی(گەنەتیک) یەئوو ژئا لیێ هۆرمۆنان ڤە تێ کۆنتۆلکرن. حۆرمۆنا تەستۆستەرۆنێ باندۆر ل سەر گەورەبوونا هەستیێن دفنێ دکە، لۆما ب گەلەمپەری دفنێ زلامان ژ یێ ژنان مەزنترئە [4].
پێکهاتەیا دفنێ
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/Blausen_0872_UpperRespiratorySystem_ku.png/400px-Blausen_0872_UpperRespiratorySystem_ku.png)
دفن دەریێ سەرەکی یە ژ بۆ هەناسەگرتنێ. حەوا ژ هەردو کونێن (فرنک) پێشی یێن دفنێ دکەڤە هوندرێ دفنێ. حەردو فرنکێن دفنێ ب ناڤبرەک کرکراگی یا ب ناڤێ سەپتوم، ژ هەڤ جودا دبن[5]. سەپتوما کرکراگی ب هەستیێکی دفنێ یا ب ناڤێ ڤۆمەر ڤە یەک دبەئوو دفنەکەلێنێ دکە دو بەش، بەشا چەپێئوو ئا راستێ[3]. روویێ هوندری یێ کونێن دفن، ب لینجەمادەئوو موو داپۆشراڤئە [6]. حەوا ژ دەرڤە ب ناڤبەینکاریا کونێن دفنێ دەرباسی دفنەکەلێنێ دبە. دفنەکەلێن نە پێکهتەیەک گرتی یە. ژئا لیێ پێشی ڤە ب کونەن پێشی،ئا نگۆ ب کونێن دفنێ، ژئا لییە پاش ڤە ب کونەنێن هوندر ڤە گرێدایی یە[5]. کونێن هوندر هەوایا ناڤ دفنەکەلێنێئا راستەیێ قررق دکن. حەروسا ل ناڤ هەستیێن دەردۆرا دفنەکەلێنێ دە هن ڤالاهیێن توورکی هەنە، ناڤێ ڤان پێکهاتەیان سینوسئە . سینوسێن نەزکێ دفن (بئی نگلیزی:پاراناسال سنوسەس) ژی ب دفنەکەلێنێ ڤە گرێدایی نە[5]. روویێ هوندری یێن سینوسان ژی، وەکی مینا روویێ دفنەکەلێنێ، ب خانەیێن کوولکدارئوو لینجەمادە داپۆشییە[7]. حن جاران ژ بەر تووشبوونا هۆکارێن نەخوەشیێ، کولبوونا سینوسان روو ددە،ئە ڤ رەوش وەکی نەخوەشیا سینوزیتێ تێ بناڤکرن[8]. ل سەر دیوارێ دفنەکەلێنێ دە سێ جۆت هەستیێن تەنک،ئێ ن کۆ دشبن قالکا سەدەفێ (میدیە) هەیە، ناڤێ ڤان هەستیان وەکی کۆنکا(بئی نگلیزی: جۆنجها) تێ ب ناڤکرن[5]. د زمانێ لاتینێ دە ژ بۆئا ژالێنئا ڤی یێن ب قالک دۆرپێچی، یێن وەکی سەدەفئوو میدیە (بئی نگلیزی:موسسەل) پەیڤا جۆنجها تێ ب کارانین[9]. کۆنکا روویێ دفنەکەلێنێ فرەهتر دکە[6]. حەروها هەوایێ ژ دەرڤە تێ، گاڤا راستێ کۆنکایان تێ، سەرووبن دبەئوو بەلاڤی ناڤ دفنەکەلێنێ دبە، ب ڤیئا وایێ کارێ هەناسەدانێ هێسانتر دبە. روویێ دفنەکەلێنێئوو کۆنکایان ب رووکەشەخانەیێن کوولکدار (بئی نگلیزی:جلاتەدئە پتهەلال جەللس)ئوو لینجەمادە داپۆشی یە. رووکەشەخانەیێن کوولکدار، خانەیێن دەردانی لخوە دگرن. ناڤێ ڤان خانەیان، خانەیێن گۆبلەتئە [7]. خانەیێن گۆبلەت مادەیا لینج دەر ددە. د بنێ چینا رووکەشەخانەیان (لینجەپەردە) دە ژێرەلینجەپەردە هەیە، ژێرەلنجەپەردە ژئا لیێ تۆرا موولوولەیێن خوینێ ڤە گەلەک دەولەمەندئە [10]. زێدەهیا موولوولەیێن خوینێ هن جاران دبە سەدەما خوینبەربوونا دفنێ.
ژ هەردو چاڤان، جۆگا هێسرێ چاڤ درێژ دبە ناڤ دفن، گاڤا هێسر ژ چاڤێ مرۆڤ تێ، د هەمان دەمێ دە هنەک ژ هێسر دهەرکە ناڤ دفن[11]. ل گەل چاڤان، د ناڤبەرا گوهئوو کوتاهیا دفنەکەلێنێ دە ژی جۆگ هەیە. ناڤێ ڤێ جۆگێ، جۆگائۆ ستاکی یە.(بئی نگلیزی: ەوستاجهان توبە). لئە سمانێ دفنەکەلێنێ دە ژ بۆ بێهنگرتنێ دەمارەخانەیێن هەستێ هەیە. کیمیکەوەرگرێن دەمارێ هەستێ، بێهنا تشتێن بێهندار دگرەئوو دشینە مەژی، ل ور مرۆڤ، بێهنا مادەیان هەست دکە[10].
ئەرکێ دفنێ
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]ژ بۆ هەناسەدانێ
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]حەوایێ هەناسەگرتنێ د ناڤ دفنئوو دفنەکەلێنێ دە تێ پارزوونکرن، پاقژکرن، گەرمکرنئوو شێدارکرن. ب ڤیئا وایێئە گەرا تووشبوونا بۆریهەوائوو پشکانئا ب هۆکارێن نەخوەشیێ، کێم دبە، گوهازتنئوو ئا لووگۆرا گازێن ناڤ هەوایێ هێسانتر دبە.
پارزوونکرنئوو پاقژکرنا هەوایێ
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]دبە کۆ ب هەناسەگرتنێ دە ل ناڤ هەوایێ دە، پارچەیێن تۆزێ، باکتەری، سپۆرێن کەڤزێئوو کارۆکان، تۆزکولیک(پۆلەن) هود هەبە[10]. گاڤا هەوا ژ کونێن دفنێ دەرباسێ هوندر دبە، راستێ موویێن دفنێ تێ. ژ بەر گورراهیا موویانئوو هەبوونا لینجەمادەیێ، هەوا ل ڤر تێ پارزوونکرنئوو پاقژکرن. حەکە هنەک پارچەیێن هوورک ژ موویێن دفنێ بفلتنئوو دەرباسی دفنەکەلێنێ ببن،ئی جار راستێ خانەیێن کوولکدارئوو لینجەمادە دبن. پارچەیێن هوورکئێ ن ناڤ هەوایێ ل سەر لینجێ دزەلقن. خانەیێن کوولکدار ب لڤینا کوولکان، لنجەمادەیێئوو پارچەیێن ناڤ لینجەمادەیێ پال ددەئوو ئا راستەیێ گەوری دکە. ڤان مادەیانئا ن ب کوخکێ ژ گەوری تێنئا ڤێتن،ئا ن ژی ب داقورتینێ دەرباسی سۆرچکێ دبن. ب خەباتا هەڤبەشئا خانەیێن کوولکدار، لینجەمادەئوو موویێن دفنێ، هەوایێ هەناسەگرتنێ ژ هۆکارێن نەخوەشیێئوو تۆزان پاقژ دبە.
گەرمکرنئوو هێنککرنا هەوایێ
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]پلەیا گەرماهیا لاشێ مرۆڤێ تەندروست 37 0ج یەئوو ژ خەینی دەما نەخوەشیێ، ناگوهەرە[12]. لێ هەوایێ هەناسەدانێ هەر تم نە ب هەمان گەرماهیێ یە. زڤستانێ دنیا سارئە ، هاڤینێ گەرمئە . حەکە هاڤینێ هەوا یێ 40-50 0ج، زڤستانێ هەوا یێ 1-2 0ج ب هەناسەگرتنێ راستەراست بکەڤە ناڤ پشکان، دبە کۆ زیان بگهیژە تەندورستیا مرۆڤ. دڤێ ژ بۆ هەڤسەنگیا پلەیا گەرماهیا لاش، گەرماهیا هەوایێ هەناسەگرتنێ بێ رێکخستن، هەوایێ سار دڤێ بێ گەرمکرن،ئێ گەرم ژی دڤێ ب هێنککرنئوو پاشێ وەرە شاندن ژ بۆیپشکان. د بن لنجەپەردەیا دفنەکەلەنێ دە ژێرەلنجەپەردە هەیە، ژێرەلینجەپەردە گەللەک زێدە موولوولەیێن خوینێ لخوە دگرە[3]. گاڤا هەوا د ناڤ دفن دە دەرباس دبە، ژ بەر جوداهیا گەرماهیا ناڤبەرا لاشئوو هەوایێ، د ناڤبەرا خوینئوو هەوایێ دەئا لووگۆرکرنا تینێ دەست پێ دکە. حەکە هەوا سار بە، ژ خوینێ تین دهەرکە ناڤ هەوایێئوو هەوا گەرم دبە، نا هەکە هەوا گەرم بە، ڤێ گاڤێ ژ هەوایێ تین دهەرکە ناڤ خوینێئوو هەوا هێنک دبە. ژ بەر گرتنا تینا هەوایێ گەرماهیا خوینێ پیچەک زێدە دبە، لێ خوین بەلاڤێ لاش دبەئوو بئا لیکاریا پێستئوو خوێدانێ، تینا لاشێ بەلاڤێ هاوردۆرێ دکەئوو گەرماهیا لاش کێم دکە.
شێدارکرنا هەوایێ
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]حن جاران دبە کۆ هەوایا هەناسەدانگرتنێ پیچەک زوها بە. حەوایێ زوها گاڤا ل سەر لینجەپەردەیێ دە بەر ب قررکێ ڤە خش دبە، ژ لینجەپەردەیێ مۆلەکوولێنئا ڤێ تەڤلێ هەوایێ دبنئوو هەوایێ ناڤ دفن شێدار دکن. حەوایێ شێداربوویە، ب هەسانی ژ پارزوونێ خانەیێ سکلدانۆکان دگوهازەئوو دەرباسی ناڤ خوینێ دبە.
بێهنکرن
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/1403_Olfaction_ku.jpg/337px-1403_Olfaction_ku.jpg)
بێهنکرن ب ناڤبەینکاریا هەستەوەرگران روو ددە. جورەیا هەستەوەرگرێن ژ بۆژ بێهنگرتنێ کیمیکەوەرگرئە [5]. لئە سمانێ دفنەکەلێنێ دە رووکەشەشانەیا بێهنکرنێ (بئی نگلیزی:ۆلفاجتۆریئە پتهەلوم) هەیە. رووکەشاشانەیا بێهنکرنێ دەمارەخانیێن هەستێ یێن کوولکدار لخوە دگرە. دەندریتێن دەمارەخانەیان د ناڤ لینجەمادەیا دفنەکەلێنێ درێژ دبن[6]. گاڤا مۆلەکولێن بێهندار د ناڤ هەوایێ دە دگهیژەئە سمانێ دفنەکەلێنێ، د ناڤ لینجەمادەیێ دە دهەلە(دتوێنە)[6]. مۆلەکولێن بێهنێ ب کوولکێن هێستەدەمارەخانەیان ڤە تێن گرتن،ئە ڤ رەوش ژ بۆ هێستەدامارەخانە دبە کارتێکەر. دەمارەخانەیێن هەستێئە ڤ کارتێکەرێ رادگهینە مەژی، ل مەژی هەستێ بێهنینێ پەیدا دبە.ئا نکۆ مۆلەکولێن بێهندار ب هەوایێ هەناسەگرتنێ دکەڤە ناڤ دفن، د ناڤ لینجا دفنێ دە دهەلەئوو ژئا لیێ هەستەوەرگران وەکی کارتێکەر تێن گرتنئوو بەر ب مەژی ڤە تێن شاندن، بۆ پەیدابوونا هەستێ بێهنکرنێ. لۆما دڤە دفنەکەلێن هەرتم شل بەئوو ب لینجەمادەیێ داپۆشی بە کۆ بێهنا مالەکوولان بێن گرتن.
رێکخستنا هەڤسەنگیا پەستۆیا پەردەیا گوه
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]گوهێ ناڤەراست، ب ناڤبەینکاریا جۆگائۆ ستاکیێ ب گەوریا دفنی (بئی نگلیزی:ناسۆپهارنخ) ڤە گرێدایی یە[12]. دفنەکەلێن ژی د دەڤەرە گەوریا دفنی دە ب داوی دبە،ئا نگۆ هەوایێ هەناسەگرتنێ ژ دفنەکەلێنێ دەرباسی بەشا گەوریا دفنی دبە. د ناڤبەرا بەشا گوهێ دەرڤەئوو گوهێ ناڤەراست دە پەردەیا دەنگێ هەیە. جۆگائۆ ستاکی ژ گەوریا دفنی درێژێ بەشا گوهێ ناڤەراست دبە. دەنگئوو هەوا ب جۆگا بهستنێ دگیهیژە پەردەیا گوه. دەنگێن بەرز ل سەر پەردەیا گوه پەستۆ پەیدا دکە. دبە کۆئە ڤ پەستۆیا یەکالی زیان بدە پەردەیا گوه، لۆما دڤێ پەستۆیا ژئا لیێ دەرڤە تێ، لئا لیێ گوهێ ناڤەراست ڤە بێ هەڤسەنگکرن. حەوایێ کۆ ژ دەڤئوو دفن دگهیژە گەوریێ، ب ناڤبەینکاریا جۆگائۆ ستاکییێ، تێ گوهازتن هەتا گوهێ ناڤەراست. ب ڤیئا وایێ پەستۆیا هەوایێ یەکسان دبە ل سەر هەردوئا لیێن پەردەیا گوه[10].
چاڤکانی
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]- ^ ا ب ج د ە ف کئورمئانجئی، رۆژنامەیا تایبەتی یائە نستیتویا کوردی یا پاریسێ .حەژمار 18.
- ^ گول بژێری وشە.فەرهەنگی Iنگلیزی – کوردی.ئە مین کاریم 2012.
- ^ ا ب ج Iرەلاند، ک.ئا . (2010). ڤسوالزنگ حومان بۆلۆگی. حۆبۆکەن، نژ: ژۆهن ولەی & سۆنس.
- ^ ئونڤەرستیئۆ ف Iۆوا. "تهە بگ مالە نۆسە: وهی مەن'س نۆسەسئا رە بگگەر تهان وۆمەن'س." سجەنجەدالی. سجەنجەدالی، 18 نۆڤەمبەر 2013. [ووو.سجەنجەدالی.جۆم/رەلەاسەس/2013/11/131118160045.هتم]
- ^ ا ب ج د ە واوگه،ئا .، گرانت،ئا .، جهامبەرس، گ.، رۆسس، ژ. س.، & ولسۆن، ک. ژ. (2014). رۆسسئا ند ولسۆنئا ناتۆمی & پهیسۆلۆگی ن هەالتهئا ند للنەسس 12تهئە د.
- ^ ا ب ج د ئۆپەنستاخ،ئا ناتۆمی & پهیسۆلۆگی،ئۆ پەنستاخ ،2013 [1]
- ^ ا ب مجکنلەی، مجهاەل پ.(2010) حومانئا ناتۆمی.3ردئە د. مجگراو-حلل حگهەرئە دوجاتۆن Iسبن 978–0–07–337809–1
- ^ ئا نجیجلئۆپÆدIئا برIتئاننIجئا، سنوستس [2]
- ^ لەخجۆ.جۆم، جۆنجها [3] گرێدانائا رشیڤێ 2021-06-18 ل سەر وایباجک ماجهنە
- ^ ا ب ج د سیلڤا س. مادەر، د.، & وندەلسپەجهت، م. (2015). بۆلۆگی (12تهئە د.). نەو یۆرک، نی: مجگراو-حللئە دوجاتۆن.
- ^ ستارر، ج.، & مجمللان، ب. (2010). حومان بۆلۆگی. بۆستۆن، مئا: جەنگاگە لەارننگ.
- ^ ا ب پۆستلەتهوات، ژ.ئا ند حۆپسۆن، ژ. (2006).مۆدەرن بۆلۆگی.ئۆ رلاندۆ: حۆلت، رنەهارتئا ند ونستۆن.