حەرسا چەوریان
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/74/Butter_%282755794243%29.jpg/300px-Butter_%282755794243%29.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/Many_types_of_Oils.jpg/300px-Many_types_of_Oils.jpg)
چەوری، تریگلیسەرید،ئا ن ژی روونێن نێتار
د ناڤ خورەکێن رۆژانە دە ب گەلەمپەری; دۆنێ گولبەررۆژێ، دۆنێ زەیتێ، رونێ نڤشک، روونێ مارگارینئوو بەزێ گۆشت هەیە. د زانستا بیۆلۆژیێ دەئە ڤانا هەموو د بن سیڤانا چەوری(لیپید) دە تێن کۆمکرن.ئا نگۆ چەوری ناڤێ گەلەمپەر یێ ژ بۆی روون، دۆن، بەز، ستەرۆید، فۆسفۆلیپید، کۆلەستەرۆل، کارۆتەنۆیدئوو ڤیتامینەنئا ،د،ئە،ک[1][2]. چەوری، ل گۆر کاربۆهیدرادئوو پرۆتەینان هێ پرترئە نەرژی لخوە دگرە[3]. خانەیێن مرۆڤ ژ بۆی دەستختنا ئاتپ-یێ، پەشی کاربۆهیدراد ب کار تینە، هەکە د لاش دە ب تێرا خوە کاربۆهیدراد تونە بە، ڤێ گاڤێ مۆلەکولێن چەوری وەکی چاڤکانیائا تپ تێ ب کارانین.
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7d/Herisa_%C3%A7ewriyan_ku.png/300px-Herisa_%C3%A7ewriyan_ku.png)
جورەیێ روون
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]د ناڤ گەلێ کوردیستانێ دە ژ بۆ هەموو جوورەیێن چەوریێن ناڤ خورەکان، پەیڤا روون تێ ب کارانن. وەکی روونێ زەیتونێ، روونێ نڤشک. روونێ ڤیتە، روونێ گارسێ هود. د راستی دە هەکە روونێ ژ خورەکان هاتیە ب دەستخستن شیلە(رۆهن) بە،ئە ڤ جورێ روون وەکی دۆن ب ناڤ دبە. نا، هەکە تیر بە،ئی جار پەیڤا روون تێ ب کارانین. ل گۆر ڤیئە ساسی، چەوریا روەکا گولبەررۆژێ دو جورە یە، دۆنێ گولبەررۆژێئوو روونێ گولبەررۆژێ. دۆنێ گولبەررۆژێ شلە (رۆهن) یە. مارگارین ژی ژ روەکا گولبەررۆژێ تێ ب دەستخستن، لێ مینا روونێ نڤشکێ تیرئە ، لۆما ژ بۆی مارگارینێ پەیڤا روون تێ ب کارانین. ب کورتاسی; هەکە چەوری د گەرماهیائۆ دێ دە رۆهن(شلە) بە ناڤێ وێ دۆنئە ، هەکە رەق(پتەو) بە ناڤێ وی روونئە .
روون، دۆن،ئوو بەزئێ ن ژ خورەک تێن ب دەستخستن; وەکی تریگلیسەرید تێ ب ناڤکرن. حەروها ژ بەر کو مۆلەکولا تریگلیسەرید نەتارئە ،ئا نگۆ بارێ +ئوو – لخوە ناگرە، مۆلەکولا تریگلیسەرید وەکی روونێ نێتاری ژی تێ ب ناڤکرن[4]. تریگلیسەرید ژ بۆی ب دەستخستنائا تپ، چێکرانا پارزوونا خانەیێئوو هن هۆرمۆنان تێ ب کارانین[3]. مۆلەکولا تریگلیسەریدێ ژ مۆلەکولەک گلیسەرۆلئوو سێ مۆلەکولێن اسیدا چەوری پێک تێ[5]. تریگلیسەرید مۆلەکولا گەورەیە، د جۆگا هەرسێ دە پێشی ب هەرسا مەکانیکئوو کیمیایی تێ هلوەشاندن بۆی مۆنۆگلیسەریدئوو ئا سیدێن چەوری، پاشێ خانەیێن رووڤیا زراڤ ڤان هەردو مۆلەکولێ ساکار دمژینەئوو تەڤ لێ شلەیا لیمفێ دکە[6].
حەرسکرنا چەوریان
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]چەوری (تریگلیسەرید) د جۆگا هەرسێ دە ب هەرسا مەکانیکئوو کیمیایی تێ هلوەشاندن. لیپاز ەنزیما هەرسێ یە ژ بۆی چەوری. د لاشێ مرۆڤ دە ژ خانەیێن زمان، ژ خانەیێن گەدەیێئوو ژ خانەیێنئا سینی یێن پانکرەاسێ لیپاز بەرهەم دبە. لیپازا زمانی د دۆرهێلائا سیدی دە چالاکئە ، لۆما د دەڤێ مرۆڤ دە هەرسکرنا چەوری روو نادە. لیپازا زمانیئوو لیپازا گەدەیی، د گەدەیا مرۆڤ دە چالاک دبن.ئە ڤ هەردوئە نزیم د دۆرهێلێنئا سیدی دە(پح 3-5) چالاک ن[7].حەتا بگهیژە گەدەیێ چەوری ب هەرسا مەکانک ڤە روو ب روو نامینە. دلۆپێن چەوریا ناڤ گەدەیێ گر ن، چەوری دئا ڤێ دە ناتواوێ لۆما لیپاز د گەدەیێ دە ب تێرا خوە کار ناکە. چەوریێن خورەکان ب %10 هەتا 30 د گەدەیێ دە تێ هەرسکرن بۆیئا سیدێن چەوری، دیگلیسەریدئوو مۆنۆگلیسەریدێ[7].ئا نکۆ ژ بۆی هەرسکرنا چەوریان قادا بنگەهین رووڤیا زراڤئە [8]. د رووڤیا زراڤ دە هەرسا مەکانیکئوو کیمیایی یا چەوری پێک تێ. ژ کەزەبێ زەراڤ تێ بەرهەمکرنئوو دەردان. زەراڤ د کیسکێ زەراڤێ دە تێئە مبارکرن[9]. گاڤا مرۆڤ خورەکێن ب چەوری دخوە، دەردانا زەراڤێ ژی ژ کیسکێ زەراڤێ بەر ب رووڤیا دۆنزدەتلیکێ دەست پێ دکە. زەراڤ دلۆپێن چەوری پەرچە دکە بۆی دلۆپێن هوورکتر، ب ڤیئا وایێ،ئە نزیم ب هێسانی خوە ل سەر روویێ دلۆپێن چەوری ڤە گرێ ددە[9]. پانکرەاس ژ بۆی هەرسا چەوریئە نزیما لیپازێ دەر ددە. لیپازا پانکرەاسی ل دۆرهێلا نێتاری دە (پح 6-8) هێ باشتر کار دکە. ب چالاکیا لیپازێن پانکرەاسی، مۆلەکولێن تریگلیسەریدێ هلدوەشە بۆیئا سیدێن چەوری،ئوو مۆنۆگلیسەریدێ[9]. دبە کو ل گەل ڤان مۆلەکولێن ساکار، ب هەرسبوونا تریگلیسەریدێ، گلیسەرۆل ژی پەیدا ببە[6].نە تەنێ تریگلیسەرید، لێ چەوریێن وەکی; فۆسفۆلیپید، ستەرۆید، کۆلەستەرۆل ژی بئە نزیما لیپازێ تێن هلوەشاندن[7].
چاڤکانی
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]- ^ واوگه،ئا .، گرانت،ئا .، جهامبەرس، گ.، رۆسس، ژ. س.، & ولسۆن، ک. ژ. (2014). رۆسسئا ند ولسۆنئا ناتۆمی & پهیسۆلۆگی ن هەالتهئا ند للنەسس 12تهئە د.
- ^ ئۆ پەنستاخ بۆلۆگی. 2013. [1]
- ^ ا ب پۆستلەتهوات، ژ.ئا ند حۆپسۆن، ژ. (2006).مۆدەرن بۆلۆگی.ئۆ رلاندۆ: حۆلت، رنەهارتئا ند ونستۆن.
- ^ سیلڤا س. مادەر، د.، & وندەلسپەجهت، م. (2015). بۆلۆگی (12تهئە د.). نەو یۆرک، نی: مجگراو-حللئە دوجاتۆن.
- ^ سجس بۆلۆگی:ئا مۆلەجولارئا پپرۆاجه، 9 تهئە دتۆن نەو یۆرک،: گلەنجۆە/مجگراو-حلل جۆمپانەس، Iنج. Iسبن 0-07-866427-6
- ^ ا ب جامپبەلل، نەلئا .،ئا ند ژانە ب. رەەجە. بۆلۆگی. 8تهئە د.، پەارسۆنئە ��وجاتۆن، Iنج.، 2008. Iسبن 978-0-8053-6844-4
- ^ ا ب ج باوەر،ئە .، ژاکۆب، س.، مۆسەنتهن، ر. 2005. پرنجپلەسئۆ ف پهیسۆلۆگیئۆ ف لپد دگەستۆن.ئا سان-ئاوست. ژ.ئا نم. سج. 18-2: 282-295.
- ^ Iرەلاند، ک.ئا . (2010). ڤسوالزنگ حومان بۆلۆگی. حۆبۆکەن، نژ: ژۆهن ولەی & سۆنس.
- ^ ا ب ج ستارر، ج.، & مجمللان، ب. (2010). حومان بۆلۆگی. بۆستۆن، مئا: جەنگاگە لەارننگ.