Tétouan
Tétouan | ||
---|---|---|
![]() | ||
| ||
| ||
Amministrazzjoni | ||
Constitutional monarchy | Marokk | |
Region of Morocco | Tanġier-Tetouan-Al Hoceima | |
Province of Morocco | Provinċja ta' Tétouan | |
Isem uffiċjali |
تطوان Tétouan | |
Ismijiet oriġinali |
Tetwān تطوان ⵜⵉⵟⵟⴰⵡⵉⵏ | |
Kodiċi postali |
93000 | |
Ġeografija | ||
Koordinati | 35°34′N 5°22′W / 35.57°N 5.37°WKoordinati: 35°34′N 5°22′W / 35.57°N 5.37°W | |
Għoli | 90 m | |
Demografija | ||
Popolazzjoni | 380,787 abitanti (2014) | |
Unitajiet domestiċi | 92,606 | |
Informazzjoni oħra | ||
Żona tal-Ħin | Ħin tal-Ewropa Ċentrali | |
bliet ġemellati | Santa Feu Granada | |
tetouan.ma |
Tétouan (bl-Għarbi: تطوان, b'ittri Rumani: tiṭwān, bil-Berberu: ⵜⵉⵟⵟⴰⵡⴰⵏ, b'ittri Rumani: tiṭṭawan;[1] bl-Ispanjol: Tetuán), magħrufa wkoll bħala Tettawen, hija belt fit-Tramuntana tal-Marokk. Tinsab fil-Wied ta' Martil u hija wieħed miż-żewġ portijiet ewlenin tal-Marokk fil-Baħar Mediterran, ftit mili lejn in-Nofsinhar tal-Istrett ta' Ġibiltà, u madwar 60 kilometru (37 mil) Xlokk il-Lvant ta' Tangier. Fiċ-ċensiment Marokkin tal-2014, il-belt irreġistrat popolazzjoni ta' 380,787 abitant. Hija parti mid-diviżjoni amministrattiva ta' Tangier-Tétouan-Al Hoceima.
Il-belt għaddiet minn bosta ċikli ta' żvilupp tul iktar minn 2,000 sena. L-ewwel insedjamenti, skoperti ftit mili 'il barra mil-limiti tal-belt moderna, kienu tal-Berberi tal-Mawritanja u jmorru lura għas-seklu 3 Q.K. Seklu wara, il-Feniċi għamlu kummerċ hemmhekk u warajhom is-sit — issa magħruf bħala r-raħal antik ta' Tamuda — sar kolonja Rumana taħt l-Imperatur Awgustu.[2][3]
Lejn l-aħħar tas-seklu 13, il-Berberi Marinidi bnew kasbah u moskea fejn issa hemm il-belt antika jew iċ-ċentru storiku. Ftit wara, fl-1305, l-iskala tal-insedjament tkabbret mis-sultan Abu Thabit Amir, li ffortifika s-sit.[4] Għall-ħabta tal-bidu tas-seklu 15, il-Kastiljani qerdu l-insedjament bi tpattija għall-piraterija.
L-istorja moderna tal-belt tibda għall-ħabta tal-aħħar tas-seklu 15. Il-belt ġiet rikostruwita u ffortifikata minn Ali al-Mandri, li emigra mill-belt Nasrida ta' Granada fid-deċennju qabel ma spiċċat f'idejn il-Monarki Kattoliċi Ferdinandu II ta' Aragona u Isabella I ta' Kastilja meta ntemmet il-Gwerra ta' Granada fl-1492. Eluf ta' Musulmani u Lhud mill-Andalusija insedjaw it-Tramuntana tal-Marokk u l-fdalijiet tal-belt ta' Tétouan.[5] Il-belt gawdiet perjodu ta' prosperità, rikostruzzjoni u tkabbir f'diversi oqsma u saret ċentru ta' lqugħ tan-nies mill-Andalusija. Spiss tiġi kkollegata ma' Granada u hija mlaqqma "Bint Granada";[6] xi familji għadhom iżommu ċ-ċwievet tad-djar antiki tagħhom fi Granada.[7] Il-belt hija mlaqqma wkoll "Pequeña Jerusalén" (Ġerusalemm Żgħira) mil-Lhud Sefardiċi.[8][9] Il-maġġoranza l-kbira tal-popolazzjoni huma Musulmani u jeżistu wkoll komunitajiet żgħar ta' Kristjani u ta' Lhud, għalkemm il-preżenza tagħhom naqset ferm fl-aħħar deċennji.[10]
Fl-1913, Tétouan saret il-belt kapitali tal-Protettorat Spanjol tal-Marokk, li kien iggvernat minn Khalifa (prinċep Marokkin li kien il-Viċirè tas-Sultan), u mill-"Alto Comisario" (Kummissarju Għoli) Spanjol akkredit lilu. Baqgħet belt kapitali sal-1956, meta l-Marokk reġa' kiseb l-indipendenza sħiħa.
Tétouan hija ċentru multikulturali rinomat.[11] Il-medina ta' Tétouan tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1997.[12] Kienet parti wkoll min-Network tal-Bliet Kreattivi tal-UNESCO fil-qasam tal-Artiġjanat u l-Arti Folkloristika mill-2017.[13]
Etimoloġija
[immodifika | immodifika s-sors]L-isem Berberu jfisser litteralment "l-għajnejn" u figurattivament ifisser "il-fawwariet tal-ilma".[14] Qabel ma ġiet stabbilita fl-aħħar tas-seklu 13, minflok kienu jeżistu fortifikazzjonijiet żgħar imsejħa Tittawin.[15] L-isem attwali ssemma għall-ewwel darba fil-ġrajjiet Għarab tas-seklu 9, wara l-mewt ta' Idris II.[16] L-isem uffiċjali tal-belt tal-Marinidi kien "Afrag" ("tinda (rjali)" bil-Berberu). Dokumenti mhux uffiċjali baqgħu jirreferu għaliha bħala Tétouan.
Skont Leo Africanus, l-isem ingħata wara li l-Gotiċi inkarigaw mara b'għajn waħda bil-governanza tar-raħal u l-abitanti kienu jsejħulha Tetteguin, li tfisser "għajn" bil-lingwa tagħhom.[17]
Storja
[immodifika | immodifika s-sors]Preżenza tal-Feniċi u tar-Rumani
[immodifika | immodifika s-sors]Ftit mili 'l barra mill-belt hemm ir-raħal antik ta' Tamuda. L-insedjamenti bikrin tal-Berberi tal-Mawritanja fil-periferiji tal-belt moderna jmorru lura għas-seklu 3 Q.K. Instabu artefatti kemm minn żmien il-Feniċi kif ukoll minn żmien ir-Rumani fis-sit ta' Tamuda. Tamuda saret kolonja Rumana taħt l-Imperatur Awgustu.
Rikostruzzjoni tal-belt-stat
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1d/ETH-BIB-Strassenszene_in_Tetuan-Mittelmeerflug_1928-LBS_MH02-04-0187.tif/lossy-page1-300px-ETH-BIB-Strassenszene_in_Tetuan-Mittelmeerflug_1928-LBS_MH02-04-0187.tif.jpg)
Fl-1286, il-Marinidi bnew kasbah u moskea hemmhekk. L-ewwel proġett tal-kostruzzjoni fuq skala kbira seħħ fl-1305 meta l-insedjament tkabbar mir-re Marinida Abu Thabit Amir. Huwa ffortifika l-belt u użaha bħala bażi għall-attakki fuq Ceuta, li reċentement kien taħt it-tmexxija ta' membru ribelluż tad-dinastija Marinida. Fl-1431, inqerdet mill-Kastiljani, minħabba li l-pirati użawha għall-attakki tagħhom. Il-Portugiżi diġà kienu qed jokkupaw lil Ceuta fil-qrib u fl-1436, il-kmandant Pedro de Menezes, l-Ewwel Konti ta' Vila Real bagħat kontinġent mill-gwarniġjon tiegħu taħt ibnu Duarte de Menezes biex jattakka lil Tétouan, li kienet qed tirkupra mill-qerda Kastiljana, sabiex jipprevjenu li ssir theddida għall-operazzjonijiet Portugiżi futuri.
Sa tmiem is-seklu 15, il-belt ġiet rikostruwita mir-refuġjati mir-Reconquista (ir-rikonkwista ta' Spanja, li tlestiet permezz tal-waqgħa ta' Granada fl-1492), meta l-Għarab Iberiċi tal-Andalusija, immexxija minn Ali al-Mandri, kaptan tat-truppi leali lejn Boabdil, l-aħħar re tar-Renju Nasridi ta' Granada, fittex ir-refuġju fil-belt irvinata. L-ewwel bnew is-swar u mbagħad melew il-konfini bid-djar. Dawn iċ-ċittadini tal-Andalusija daħlu f'kunflitt mat-tribù Berberu ta' Beni Hozmar li insedjaw l-artijiet ta' Jebala, u mbagħad staqsew lis-sultan Wattasid għall-protezzjoni. B'rispons għal dan, huwa bagħat 80 suldat (skont kronaka partikolari, 40 ċittadini nattiv ta' Fez u 40 Rifjan). Min-naħa l-oħra, iċ-ċittadini tal-Andalusija ħallsu ammont kbir ta' mitqal, sabiex b'hekk jiżguraw l-awtonomija tagħhom. Minnufih, iċ-ċittadini tal-Andalusija, megħjuna mit-tribujiet mill-muntanji fil-qrib, bdew jagħtu fastidju lill-proprjetajiet Spanjoli tul il-kosta Marokkina. Dawn l-attakki wasslu għall-qerda tal-port tal-belt mill-Ispanjoli fl-1565. Matul dan iż-żmien, il-belt kienet iggvernata mill-Andalusjan Abu Hassan al-Mandri u l-belt baqgħet awtonoma mis-sultani Saadi, u dawn tal-aħħar ippruvaw jasserixxu l-poter tagħhom.
Piraterija u l-Mazmorras
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/92/Naval_flag_of_Tetuan_-_Bowles%27s_chart_of_1783.png/162px-Naval_flag_of_Tetuan_-_Bowles%27s_chart_of_1783.png)
Diġà saħansitra mis-snin 30 u 40 tas-seklu 16, fiż-żmien meta Spanja u l-Imperu Ottoman kienu qed jissieltu għall-kontroll tal-parti tal-Punent tal-Mediterran, il-piraterija kienet qed tinfirex u f'qasir żmien Tétouan saret wieħed miċ-ċentri prinċipali tal-piraterija fir-reġjun. Il-kursara ħaduha bħala tip ta' ritaljazzjoni kontra r-Reconquista Spanjola li wasslet għat-telf ta' djarhom f'al-Andalus, speċjalment minħabba l-fatt li ż-żmien inzerta ħabat mal-ewwel influss ta' Għarab Iberiċi lejn Tétouan minħabba l-konverżjonijiet sfurzati li kellhom jiffaċċjaw fi Spanja bejn l-1501 u l-1526. Il-kollaboraturi tagħhom kienu jinkludu r-rinnegati Ingliżi u Olandiżi li fil-biċċa l-kbira kienu Protestanti, għalkemm uħud kienu kkonvertew għall-Iżlam.
Filwaqt li l-port naturali ntuża bħala port li minnu ġew varati missjonijiet tal-piraterija, il-ħabsin li kienu jinqabdu kienu jittieħdu fil-ħabsijiet. Kien hemm kumplessi ta' ħabsijiet taħt l-art b'sensiela ta' għerien skavati konnessi msejħa Mazmorras. Il-ħabsin kienu jissograw jinbiegħu fis-suq tal-iskjavi jekk ma kienx jitħallas xi rahan. Dawn il-kumpless ta' taħt l-art ġew skoperti mill-ġdid fil-bidu tas-seklu 20. Kappella ta' 90 metru kwadru u ftit artali ġew żvelati wkoll. Is-sit sagru, imsejjaħ Nuestra Señora de los Dolores (id-Duluri), kien jintuża mill-ħabsin u minn redenturi bħall-qrabat tagħhom jew il-Franġiskani Spanjoli u l-Ġiżwiti Portugiżi li kienu jagħmlu żjarat frekwenti sabiex jinnegozjaw il-ħelsien tal-ħabsin Kristjani.
Miguel De Cervantes, li kien hu stess ħabsi f'Alġiers, l-Alġerija bejn l-1575 u l-1580, jirreferi għall-Mazmorras f'El juez de los divorcios (L-Imħallef tad-Divorzju), fejn il-protagonista jqabbel iż-żwieġ tiegħu mal-"perjodu ta' ħabs fl-għerien ta' Tétouan". Isemmihom ukoll f'Don Quixote, apparti li jitkellem dwar Tétouan f'El trato de Argel, f'La gran sultana u f'La ilustre fregona. Huwa maħsub li huwa kellu kuntatt ma' xi priġunieri li qalulu dwar il-ħruxija tal-ħabsijiet ta' Tétouan. Id-diplomatiku u l-esploratur Leo Africanus, waqt żjara tiegħu fil-belt, fil-ktieb tiegħu Description of Africa (Deskrizzjoni tal-Afrika) isemmi li kien hemm 3,000 ħabsi, għalkemm xi storiċi ma jaqblux ma' dik iċ-ċifra. Kien hemm ukoll ġrajjiet oħra mill-ħabsin stess bħal Germain Moüette, li tkellmet dwar il-kundizzjonijiet tal-waħx li kien jgħix fihom min kien jinżamm f'dawk il-mazmorras fl-aħħar tas-seklu 17. Il-piraterija kompliet u fl-1829, l-Imperu Awstrijaku bbumbardja l-belt bħala tpattija.
Il-ħabs ta' taħt l-art ġie esplorat fl-1922 minn Cesar Luis de Montalban, abbażi ta' rapport mill-arkeologu Manuel Gómez-Moreno Martínez. L-amministrazzjoni tal-Protettorat Spanjol imbagħad ikkummissjonat lill-arkitett Carlos Ovilo biex jistudja s-sit iżda saru jafu li l-ebda skavi ma setgħu jsiru mingħajr is-sogru ta' ħsarat għall-abitazzjonijiet ta' fuq is-sit. Minn dak iż-żmien, ma saru l-ebda skavi, għalkemm dan l-aħħar, xi riċerkaturi u assoċjazzjonijiet ċivili sejħu biex l-awtoritajiet jestendu l-esplorazzjoni u r-restawr qabel jinfetaħ għall-pubbliku.
Storja militari aħħarija
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ea/Road_linking_Tetouan_to_M%27diq.jpg/220px-Road_linking_Tetouan_to_M%27diq.jpg)
Fis-seklu 17, il-belt kienet iggvernata mill-familja għanja al-Naksis. Fl-aħħar tas-seklu, il-belt ittieħdet mis-sultan Alawit Moulay Ismail, li ħabbat wiċċu ma' reżistenza kbira. Tétouan baqgħet fraġli, sa ma ttieħdet minn Ahmad al-Riffi, il-gvernatur Alawit ta' Tangier, u l-mexxej tal-armata tal-Berberi Jaysh al-Rifi li kien okkupa lil Tangier wara li l-Ingliżi kienu evakwaw mill-belt. Al-Riffi wassal għal perjodu ta' stabbiltà f'Tétouan, u bena bosta mill-attrazzjonijiet tal-belt, fosthom il-palazz Meshwar u l-moskea ta' Paxà, l-eqdem moskea f'Tétouan. Wara mewtu, il-belt reġgħet irribellat u ġiet ikkontrollata nominalment biss mill-gvern ċentrali.
Xi elementi ta' kostruzzjonijiet militari jistgħu jinstabu fil-fortifikazzjonijiet oriġinali bħat-tliet fortijiet, is-seba' daħliet, u s-swar esterni kbar madwar il-medina l-antika. Dawn għadhom jeżistu minkejja l-bidliet li seħħew minħabba t-tkabbir tal-belt matul iż-żmien.
Tétouan laqgħet għadd ta' immigranti Alġerini wara l-invażjoni Franċiża ta' Alġiers fl-1830. Skont Bouhlila, dawn introduċew il-baklava, il-kafè, u l-għaġina tat-tip warqa li issa tintuża fil-pastilla. Skont Gil Marks, kienu l-Lhud Sefardiċi li introduċew il-warqa Ottomana, li l-Marokkini sostitwew mal-ħelu Spanjol.
Gwerra bejn Spanja u l-Marokk u Protettorat Spanjol
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/MARIANO_FORTUNY_-_La_Batalla_de_Tetu%C3%A1n_%28Museo_Nacional_de_Arte_de_Catalu%C3%B1a%2C_1862-64._%C3%93leo_sobre_lienzo%2C_300_x_972_cm%29.jpg/300px-MARIANO_FORTUNY_-_La_Batalla_de_Tetu%C3%A1n_%28Museo_Nacional_de_Arte_de_Catalu%C3%B1a%2C_1862-64._%C3%93leo_sobre_lienzo%2C_300_x_972_cm%29.jpg)
Fl-1844, il-Marokk tilef gwerra kontra l-Franċiżi u fl-1856, iffirma t-trattati Anglo-Marokkini ta' Ħbiberija mal-Brittaniċi. L-Ispanjoli ħarsu lejn it-telfa li ġarrab il-Marokk fl-1844 u t-trattati ffirmati fl-1865 bħala sinjal ta' dgħufija. Xprunata minn passjoni nazzjonali għall-konkwista Afrikana, Spanja ddikjarat gwerra kontra l-Marokk fl-1859 wara kunflitt dwar il-fruntieri ta' Ceuta.
Wara ftit xhur, Tétouan ittieħdet fl-4 ta' Frar 1860 taħt il-kmand tal-Ġeneral Leopoldo O'Donnell, li kien dixxendent ta' familja rjali Irlandiża antika, O'Donnell ta' Tyrconnell. Huwa sar id-Duka ereditarju ta' Tétouan, u iktar 'il quddiem sar il-Prim Ministru ta' Spanja. Madankollu, sentejn wara l-Ispanjoli evakwaw f'Mejju 1862.
Fl-1913 il-belt saret il-belt kapitali tal-Protettorat Spanjol tal-Marokk, li kien iggvernat mill-Khalifa (prinċep Marokkin li kien il-Viċirè tas-Sultan), u mill-"Alto Comisario" Spanjol akkreditat lilu, u baqgħet il-belt kapitali sal-1956.
Moviment nazzjonalista
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/34/Tetouan-haraka-nisaiya.jpg/300px-Tetouan-haraka-nisaiya.jpg)
Tétouan kienet waħda mill-iżjed bliet Marokkini attivi fir-reżistenza kontra l-kolonjaliżmu. Il-moviment nazzjonalista f'Tétouan kien immexxi mill-mexxej kariżmatiku Abdelkhalek Torres u minn personalitajiet oħra bħal Abdessalam Bennuna u l-istoriku Mohammed Daoud. Il-moviment kien parti mill-movimenti nazzjonalisti pan-Għarab. Dawn stabbilew rabtiet sfiqa ma' mexxejja nazzjonalisti Għarab bħall-eks President Eġizzjan Gamal Abdel Nasser u l-intellettwali u l-prinċep Druze Shakib Arslan. Meta Arsalan ried iżur il-Marokk f'Awwissu 1930, huwa ma ngħatax permess mill-protettorat Franċiż u għalhekk minflok mar Tangier, li dak iż-żmien kellha status internazzjonali taħt il-poteri kolonjali barranin, u minn hemmhekk mar Tétouan, fejn iltaqa' mal-grupp. Bosta mill-membri iktar 'il quddiem ingħaqdu mal-Partit Nazzjonalista ta' Istiqlal. Oħrajn, bosta minnhom nisa, ingħaqdu ma' partiti nazzjonalisti oħra.
Preżenza tal-Lhud
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/96/F%C3%AAte_juive_%C3%A0_T%C3%A9touan%2C_Alfred_Dehodencq%2C_1865.jpg/224px-F%C3%AAte_juive_%C3%A0_T%C3%A9touan%2C_Alfred_Dehodencq%2C_1865.jpg)
Tétouan fl-imgħoddi ospitat komunità sinifikanti ta' Lhud Sefardiċi li immigraw minn Spanja wara r-Reconquista u l-Inkwiżizzjoni Spanjola. Din il-komunità ta' Lhud Sefardiċi kienet titkellem tip ta' Spanjol Lhudi magħruf bħala Haketia. Skont il-Kungress Lhudi Dinji kien għad fadal 100 Lhudi Marokkin biss f'Tétouan sal-2015.
Fl-1790, kien hemm pogrom, li nbeda mis-Sultan Yazid. Il-mellah, fejn kienu jgħixu l-Lhud, insterqulu r-rikkezzi tiegħu u bosta nisa Lhud ġew stuprati. Dak iż-żmien kien hemm emigrazzjoni ta' Lhud ta' Tétouan lejn il-Ġibiltà, fejn il-popolazzjoni Lhudija kbira għad għandha rabtiet mal-komunità f'Tétouan.
Fl-1807, is-Sultan Slimane ordna r-rilokazzjoni tal-mellah lejn in-Nofsinhar tal-medina sabiex jibni moskea minflok is-sit preċedenti fi ħdan il-medina.
Il-mellah ta' Tétouan insterqulu r-rikkezzi tiegħu fil-Gwerra Ispanika-Marokkina tal-1860, meta kien hemm bejn 16 u 18-il sinagoga. Dan ġie segwit minn appelli fl-istampa Lhudija Ewropea biex il-komunitajiet Lhud bħal dik f'Tétouan jiġu appoġġati, u dan wassal għal sforz internazzjonali msejjaħ "il-Fond ta' Soljev tal-Marokk". L-organizzazzjoni Lhudija internazzjonali bbażata f'Pariġi, Alliance Israélite Universelle, flimkien mar-Rabbi Isaac Ben Walid ta' Tétouan, imbagħad fetħu l-ewwel skola tal-Lhud f'Tétouan fl-1862.
Wara l-eżodu tal-Lhud mill-Marokk wara l-1948, kien fadal biss ftit Lhud f'Tétouan. Sal-1967, kien għad fadal 12-il Lhudi biss (López Álvarez, 2003). Matul dak il-perjodu, bosta emigraw lejn l-Amerka t'Isfel u ferm wara lejn Iżrael, Spanja, Franza u l-Kanada. Illum il-ġurnata, l-unika sinagoga li għad fadal hi s-Sinagoga tar-Rabbi Isaac Bengualid, li tintuża bħala mużew.
Storja moderna
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/98/Interior_del_Museo_de_Etnograf%C3%ADa_de_Tetu%C3%A1n_05.jpg/225px-Interior_del_Museo_de_Etnograf%C3%ADa_de_Tetu%C3%A1n_05.jpg)
Tétouan kompliet titkabbar iktar meta saret il-belt kapitali tal-Protettorat Spanjol tal-Marokk bejn l-1913 u l-1956. L-amministrazzjoni Spanjola bniet diversi kwartieri ġodda 'l barra mis-swar tal-medina. Il-belt għaddiet minn trasformazzjoni urbana intensiva, fejn il-kwartieri u l-binjiet tagħha, imsejħa "Ensanche" (jiġifieri "estensjoni"), kisbu dehra simili ħafna għal dik ta' bliet Spanjoli oħra ta' dak iż-żmien. L-istruttura tagħha ġiet organizzata madwar pjazza ċirkolari kbira, issa msejħa "Plaza Mulay el Mehdi' (li qabel kienet Plaza Primo de Rivera). L-influwenza tal-protettorat baqgħet importanti anke wara l-indipendenza tal-pajjiż fl-1956.
F'Jannar 1984, u f'nofs is-Snin taċ-Ċomb taħt ir-renju tar-Re Hassan II (li miet fl-1999), faqqgħet rewwixta f'diversi bliet għal għadd ta' jiem minħabba ż-żieda fil-prezzijiet tal-prodotti bażiċi, wara l-implimentazzjoni tal-programm ta' aġġustament strutturali tal-Fond Monetarju Internazzjonali u tal-Bank Dinji. Ir-rewwixta ġiet imrażżna permezz ta' intervent militari. Għoxrin ruħ inqatlu f'Tétouan u bosta oħra ġew arrestati u ngħataw pieni ħorox.
Bosta nies fil-belt għadhom jitkellmu bl-Ispanjol. Fuq it-tabelli fit-toroq, l-ismijiet spiss jinkitbu kemm bl-Ispanjol kif ukoll bl-Għarbi, għalkemm bosta sinjali huma bl-Għarbi u bil-Franċiż, it-tieni lingwa tal-Marokk modern.
Sit ta' Wirt Dinji
[immodifika | immodifika s-sors]Il-Medina ta' Tétouan ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1997.[12]
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (v) "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".[12]
Ġeografija
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/A_view_of_mount_ghorghiz_in_Tetouan._.jpg/220px-A_view_of_mount_ghorghiz_in_Tetouan._.jpg)
Il-belt tinsab madwar 60 kilometru fil-Lvant tal-belt ta' Tangier u 40 kilometru fin-Nofsinhar tal-Istrett ta' Ġibiltà. Lejn in-Nofsinhar u l-Punent tal-belt, hemm il-muntanji. Tétouan tinsab fin-nofs ta' sensiela ta' raba' bis-siġar tal-frott, pereżempju l-larinġ, il-lewż, ir-rummien, u bis-siġar taċ-ċipress. Il-muntanji Rif huma fil-qrib, peress li l-belt tinsab fil-Wied ta' Martil. Tinsab max-xaqliba tat-Tramuntana pittoreska ta' wied għammieli li minnu tnixxi x-xmara Martil, bil-port ta' Tétouan, Martil, fil-bokka tagħha. Fuq wara hemm mases kbar tal-blat, u s-swar tan-Nofsinhar tal-kampanja ta' Anjera, li fl-imgħoddi kienu parzjalment magħluqa għall-Ewropej; fuq in-naħa l-oħra tal-wied hemm l-għoljiet li jiffurmaw il-limiti tat-Tramuntana tal-muntanji Rif ferm iktar impenetrabbli.[18]
Klima
[immodifika | immodifika s-sors]Tétouan għandha klima Mediterranja kklassifikata skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen bħala Csa. Minħabba li tinsab mal-Baħar Mediterran, it-temp ta' Tétouan ikun miti, kiesaħ u bix-xita matul ix-xitwa, u sħun u niexef matul is-sajf.
Data klimatika għal Tétouan; temp. normali mill-1961 sal-1990, temp. estremi mill-1961 sal-preżent | |||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Xahar | Jan | Fra | Mar | Apr | Mej | Ġun | Lul | Aww | Set | Ott | Nov | Diċ | Sena |
Temp. għolja rekord f'°C (°F) | 25.4
(77.7) |
27.5
(81.5) |
31.0
(87.8) |
30.3
(86.5) |
35.1
(95.2) |
38.9
(102.0) |
42.5
(108.5) |
43.1
(109.6) |
36.2
(97.2) |
34.8
(94.6) |
34.0
(93.2) |
30.1
(86.2) |
43.1
(109.6) |
Temp. għolja medja f'°C (°F) | 16.8
(62.2) |
17.1
(62.8) |
18.6
(65.5) |
21.0
(69.8) |
23.4
(74.1) |
26.4
(79.5) |
29.5
(85.1) |
30.1
(86.2) |
27.7
(81.9) |
24.0
(75.2) |
19.7
(67.5) |
17.1
(62.8) |
22.6
(72.7) |
Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) | 13.3
(55.9) |
13.3
(55.9) |
14.7
(58.5) |
16.5
(61.7) |
18.9
(66.0) |
22.0
(71.6) |
24.5
(76.1) |
25.3
(77.5) |
23.0
(73.4) |
19.8
(67.6) |
15.6
(60.1) |
13.6
(56.5) |
18.4
(65.1) |
Temp. għolja medja f'°C (°F) | 9.7
(49.5) |
9.3
(48.7) |
10.8
(51.4) |
12.0
(53.6) |
14.6
(58.3) |
17.6
(63.7) |
19.7
(67.5) |
20.5
(68.9) |
18.7
(65.7) |
15.6
(60.1) |
11.5
(52.7) |
10.2
(50.4) |
14.2
(57.6) |
Temp. għolja medja f'°C (°F) | −2.3
(27.9) |
−1.0
(30.2) |
−0.5
(31.1) |
0.0
(32.0) |
4.0
(39.2) |
7.0
(44.6) |
10.4
(50.7) |
5.4
(41.7) |
10.9
(51.6) |
0.0
(32.0) |
0.0
(32.0) |
0.0
(32.0) |
−2.3
(27.9) |
Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri) | 118
(4.6) |
116
(4.6) |
114
(4.5) |
45
(1.8) |
38
(1.5) |
26
(1.0) |
1
(0.0) |
1
(0.0) |
19
(0.7) |
54
(2.1) |
125
(4.9) |
140
(5.5) |
799
(31.5) |
Medja ta' jiem bil-preċipitazzjoni (≥ 0.1 mm) | 11 | 11 | 11 | 5 | 6 | 5 | 0 | 2 | 5 | 8 | 13 | 13 | 90 |
Umdità relattiva medja (%) (fis-7:00) | 83 | 83 | 86 | 85 | 79 | 78 | 75 | 77 | 84 | 85 | 86 | 82 | 82 |
Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar | 176.7 | 180.0 | 182.9 | 201.0 | 282.1 | 306.0 | 325.5 | 306.9 | 237.0 | 204.6 | 159.0 | 167.4 | 2,729.1 |
Medja ta' sigħat ta' xemx kuljum | 5.7 | 6.3 | 5.9 | 6.7 | 9.1 | 10.2 | 10.5 | 9.9 | 7.9 | 6.6 | 5.3 | 5.4 | 7.5 |
Sors 1: Deutscher Wetterdienst[19] | |||||||||||||
Sors 2: Météo climat (temp. estremi)[20] |
Attrazzjonijiet
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ed/Zerka_in_Tetouan_Province.jpg/300px-Zerka_in_Tetouan_Province.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/95/M%27diq_from_above.jpg/300px-M%27diq_from_above.jpg)
- Il-medina (iċ-ċentru storiku) ta' Tétouan hija Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Iċ-ċentru storiku huwa karatteristiku u tradizzjonali ħafna. Wieħed isib bosta djar bojod, speċjalment djar baxxi ftit sulari. L-artiġjanat huwa mifrux fil-belt, u wieħed isib nissieġa, ġojjelliera u ħaddiema tal-ġlud. Il-bejjiegħa fit-toroq sikwit jippruvaw ibigħu t-twapet lit-turisti wkoll. Tétouan hija parti min-Network tal-Bliet Kreattivi tal-UNESCO u fl-2017 ġiet iddikjarata bħala "Belt tal-Artiġjanat u tal-Arti Folkloristika".
- Il-Mużew Arkeoloġiku jinsab fiċ-ċentru tal-belt, mitt metru 'l bogħod mill-Palazz Irjali. Il-mużew fih artefatti minn perjodi differenti u mill-kulturi indiġeni, Feniċi, Rumani, Lhud u Għarab. Il-mużew inbena fl-1943.
- Il-Mużew tal-Arti Moderna jinsab quddiem il-ġnien ta' Riad Al Ochak.
- Il-mechouar tal-Palazz Irjali jinsab eżatt 'il barra mill-medina l-antika u qrib waħda mid-daħliet tagħha. Quddiemu hemm pjazza pubblika.
- Riad Al Ochak (li litteralment tfisser "Ġnien il-Maħbubin"), magħruf uffiċjalment bħala l-Ġnien ta' Moulay Rachid, huwa ġnien pubbliku ddisinjat bl-istil Għarbi Iberiku. Jinsab taħt l-għoljiet fit-triq lejn il-Wied ta' Martil.
- Il-kasbah fil-quċċata tal-Għolja ta' Dersa, bil-fdalijiet tal-eks barrakki tar-Regulares, tinsab maġenb ċimiterju ta' martri indiġeni.
- Tétouan għandha kosta kbira estiża mill-fruntiera ma' Ceuta sat-triq lejn Al Hoceima. Normalment iżuruha ħafna nies fis-sajf u tospita bosta bars, ristoranti, lukanti, klabbs tal-golf, kif ukoll marinas internazzjonali bħal Club Med, Sofitel, u Ritz-Carlton li jinsabu fil-Bajja ta' Tamuda bejn M'diq u Fnideq. L-eqreb bajja tinsab fil-belt popolari ta' Martil. Villaġġi oħra jinkludu Cabo Negro, Oued Lao, El Jebha.
- Tétouan hija mdawra minn żewġ għoljiet muntanjużi, Dersa u Ghorghiz. Hemm diversi postijiet naturali u l-attivitajiet tal-mixi huma popolari fl-inħawi.
Ġemellaġġ
[immodifika | immodifika s-sors]Nies notevoli
[immodifika | immodifika s-sors]- Amina, bint al-Hajj ʿAbd al-Latif (1802-1812), ġurista u skriba Marokkina;
- Abdelkhalek Torres (1910-1970), mexxej nazzjonalist Marokkin;
- Abdessadeq Cheqara (1931-1998), mużiċist Marokkin;
- Ahmad ibn Ajiba (1747-1809), qaddis Sufist;
- Ahmed Chawki, kantant u kantawtur Marokkin;
- Ali al-Mandri (is-seklu 15), ir-rifundatur tal-belt;
- Btissam Sadini, karateka Marokkin;
- Fayçal Azizi, kantant u kantawtur Marokkin;
- Leopoldo O'Donnell, l-Ewwel Duka ta' Tétouan (1809-1867), statista Spanjol u dixxendent tal-familja rjali Irlandiża antika, O'Donnells ta' Tyrconnell;
- Mohamed Abarhoun, l-eks plejer internazzjonali tal-futbol;
- Mohammed al-Haik, poeta u mużiċist tas-seklu 18;
- Mohammed Daoud (1901-1984), storiku Marokkin;
- Mohammed Fadel Benyaich, kirurgu u tabib personali Marokkin tar-Re Hassan II;
- Mohamed Yalouh, inventur Marokkin;
- Omar Azziman (twieled fl-1947), konsulent irjali;
- RedOne (twieled fl-1972), produttur tal-mużika;
- Lolo Sainz (twieled fl-1940), plejer u kowċ Spanjol tal-basketball;
- Sayyida al Hurra (1485-1561), Reġina Pirata ta' Tétouan u r-Reġina tal-Marokk;
- Tuhami al-Wazzani (1903-1972), storiku Marokkin;
- Yosef Maimon (1741-1822), mexxej spiritwali Lhudi;
- Zakaria El Wardi, plejer tal-futbol Marokkin;
- Zouhair Feddal, plejer tal-futbol Marokkin.
Gallerija
[immodifika | immodifika s-sors]-
Waħda mit-toroq dojoq tal-medina antika.
-
Binja ħdejn Bab Okla, waħda mis-seba' daħliet prinċipali tal-belt.
-
Il-ġnien pubbliku ta' Riad Al Ochak.
-
Il-konzeriji ta' Dar Dbagh.
-
Is-suq ta' Tétouan.
-
Il-Minaret ta' Zawya Moulay Abdelkader qrib il-Palazz Irjali.
-
Il-Knisja Kattolika ta' Tétouan inbniet matul il-Protettorat Spanjol tal-Marokk għadha attiva u titqies bħala waħda mill-aqwa eżempji tal-influwenza u tal-wirt Spanjoli f'Tétouan.
-
Il-mechouar tal-Palazz Irjali (li qabel kien al-Feddan).
-
Il-fdalijiet tal-Alcazaba de los Adives qrib l-eks barrakki tar-Regulares.
-
Ir-ramla ta' Kasr Rimal fil-Bajja ta' Tamuda bejn Fnideq u M'diq.
-
Ix-xatt ta' Martil.
-
Id-Diga ta' Smir qrib M'diq.
Referenzi
[immodifika | immodifika s-sors]- ^ Library, Amazigh. "GHOMARA BERBER A BRIEF GRAMMATICAL SURVEY_J. EL HANNOUCHE". Ċitazzjoni journal għandha bżonn
|journal=
(għajnuna) - ^ M. Tarradell, El poblamiento antiguo del Rio Martin, Tamuda, IV, 1957, p. 272.
- ^ M. R. El Azifi, « L'habitat ancien de la vallée de Martil » in Revue de la Faculté des lettres de Tétouan, 1990, 4e année, n° 4, pp. 65-81. (bl-Għarbi).
- ^ Ali ibn-abi-Zar' (1326) - Rawd Al-Kirtas (Histoire des souverains du Maghreb et annales de la ville de Fès. Traduction française Auguste Beaumier. Editions La Porte, Rabat, 1999, p. 325).
- ^ Ufheil-Somers, Amanda (1992-09-02). "Andalusia's Nostalgia for Progress and Harmonious Heresy". MERIP (bl-Ingliż). Miġbur 2023-08-10.
- ^ "The Maghrebʹs Moorish-Spanish legacy: Andalusia begins in northern Morocco - Qantara.de". Qantara.de - Dialogue with the Islamic World (bl-Ingliż). Miġbur 2023-08-10.
- ^ Ufheil-Somers, Amanda (1992-09-02). "Andalusia's Nostalgia for Progress and Harmonious Heresy". MERIP (bl-Ingliż). Miġbur 2023-08-10.
- ^ Proyección histórica de España en sus tres culturas: Castilla y León, América y el mediterráneo. Historia e historia de América. Junta de Castilla y León. 1993. p. 387. ISBN 978-8478461905.
- ^ "Tetuán, la pequeña Jerusalén, con Jacobo Israel Garzón | Radio Sefarad" (bl-Ispanjol). Miġbur 2023-08-10.
- ^ "Interview with M'Hammad Bennaboud: The Muslims and Jews of Tétouan - Qantara.de". Qantara.de - Dialogue with the Islamic World (bl-Ingliż). Miġbur 2023-08-10.
- ^ The new encyclopaedia Britannica (15th ed.). Chicago: Encyclopaedia Britannica. 1997. pp. 659. ISBN 978-0852296332. OCLC 35581195.
- ^ a b ċ Centre, UNESCO World Heritage. "Medina of Tétouan (formerly known as Titawin)". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-08-10.
- ^ "Tétouan | Creative Cities Network". en.unesco.org. Miġbur 2023-08-10.
- ^ Library, Amazigh. "Aman Iman - One thousand Berber and Hassaniya words_Simon Fitzwilliam-Hall". Ċitazzjoni journal għandha bżonn
|journal=
(għajnuna) - ^ Tittawin, Halima Ferhat, The Encyclopaedia of Islam, Vol. X, ed. P.J. Bearman, T. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs, (Brill, 2000), 549.
- ^ Tittawin, Halima Ferhat, The Encyclopaedia of Islam, Vol. X, 549.
- ^ Leo, Africanus (2010). The history and description of Africa and of the notable things therein contained. Brown, Robert, 1842-1895. Cambridge: Cambridge University Press. p. 511. ISBN 9781108012881. OCLC 717137503.
- ^ Tetuan. Volume 26. Miġbur 2023-08-10.
- ^ "Klimatafel von Tetuan (Tétouan) / Marokko" (PDF).
- ^ Driouech, Fatima; Stafi, Hafid; Khouakhi, Abdou; Moutia, Sara; Badi, Wafae (2021). "Recent observed country‐wide climate trends in Morocco". International Journal of Climatology (bl-Ingliż). 41 (S1).