Aktinidia
![]() | |
Systematyka[1][2] | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadgromada | |
Gromada | |
Podgromada | |
Nadklasa | |
Klasa | |
Nadrząd | |
Rząd | |
Rodzina | |
Rodzaj |
aktinidia |
Nazwa systematyczna | |
Actinidia Lindl. Nat. Syst. ed. 2. 439. Jul 1836 | |
Typ nomenklatoryczny | |
Actinida callosa Lindl.[3] |
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/60/Actinidia_chinensis.jpg/220px-Actinidia_chinensis.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Kiwi_aka.jpg/220px-Kiwi_aka.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/50/Actinidia_chinensis2.jpg/220px-Actinidia_chinensis2.jpg)
Aktinidia (Actinidia Lindl.) – rodzaj pnączy z rodziny aktinidiowatych. Obejmuje ok. 55[4], 60[5] lub 75[6] gatunków. Występują w Azji wschodniej i południowej, od Japonii po Indonezję[7], z największym zróżnicowaniem w Chinach (44 gatunki są endemitami tego kraju)[4]. Rosną zwykle w lasach i zaroślach[7].
Jadalne owoce (jagody) aktinidii smakowitej i aktinidii chińskiej oraz ich mieszańców znane są pod nazwą kiwi. Inne gatunki częściej uprawiane to aktinidia ostrolistna i pstrolistna[5]. Rośliny te uprawiane są także jako ozdobne, zwłaszcza odmiany o różnobarwnych liściach[7].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Owijające się wokół podpór drewniejące pnącza o sezonowym ulistnieniu[8], osiągające do ponad 20 m długości[7]. Mają pędy o długich międzywęźlach, nagie lub owłosione, z długimi, równowąskimi przetchlinkami. Pąki zimowe drobne[4].
- Liście
- Pojedyncze, zwykle długoogonkowe, z drobnymi lub nieobecnymi przylistkami. Blaszka naga lub owłosiona, cienka lub skórzasta, zwykle piłkowana lub ząbkowana, rzadziej całobrzega[4].
- Kwiaty
- Zwykle obupłciowe, ale czasem jednopłciowe i wówczas zwykle rośliny dwupienne. Kwiaty pojedyncze lub zebrane po kilka lub wiele w kwiatostany wierzchotkowe wyrastające w kątach liści, często baldachokształtne. Działki kielicha zwykle w liczbie 5, trwałe lub nie. Płatki korony zwykle także w liczbie 5, białe, różowe, czerwone, żółte lub zielone. Pręciki liczne, w kwiatach żeńskich na skróconych nitkach i z płonnymi pylnikami. Zalążnia jajowata lub walcowata, naga lub owłosiona, wilokomorowa, z licznymi zalążkami w komorach. Szyjek słupków jest tyle ile komór – od 15 do 30. Zwykle są one odgięte i trwałe. W kwiatach męskich zalążnia jest szczątkowa[4].
- Owoce
- Mięsiste, owalne lub kulistawe jagody z licznymi nasionami tkwiącymi w miąższu[4].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]Heptaca Lour., Kalomikta Regel, Trochostigma Siebold & Zucc.
- Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)
Należy do rodziny aktinidiowatych Actinidiaceae, która wraz z siostrzaną rodziną Roridulaceae należą do rzędu wrzosowców wchodzącego w skład grupy astrowych (asterids) w obrębie dwuliściennych właściwych (eudicots)[2].
- Pozycja w systemie Reveala (1993-1999)
Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa ukęślowe (Dilleniidae Takht. ex Reveal & Tahkt.), nadrząd Ericanae Takht., rząd aktinidiowce (Actinidiales Takht. ex Reveal), rodzina aktinidiowate (Actinidiaceae Hutch.), podrodzina Actinidioideae Gilg in Engl. & Prantl, plemię Actinidieae Gilg in Engl. & Prantl., rodzaj aktinidia (Actinidia Lindl.)[10].
- Wykaz gatunków[6]
- Actinidia acuminata Budisch. ex Trautv.
- Actinidia arguta (Siebold & Zucc.) Planch. ex Miq. – aktinidia ostrolistna
- Actinidia arisanensis Hayata
- Actinidia asymmetrica F.Chun
- Actinidia callosa Lindl.
- Actinidia carnosifolia C.Y.Wu
- Actinidia changii P.S.Hsu
- Actinidia chengkouensis C.Y.Chang
- Actinidia chinensis Planch. – aktinidia chińska
- Actinidia chrysantha C.F.Liang
- Actinidia cylindrica C.F.Liang
- Actinidia deliciosa (A.Chev.) C.F.Liang & A.R.Ferguson – aktinidia smakowita
- Actinidia eriantha Benth.
- Actinidia fanjingshanensis S.D.Shi & Q.B.Wang
- Actinidia farinosa C.F.Liang
- Actinidia fasciculoides C.F.Liang
- Actinidia fortunatii Finet & Gagnep.
- Actinidia fulvicoma Hance
- Actinidia glabra H.L.Li
- Actinidia glaucocallosa C.Y.Wu
- Actinidia globosa C.F.Liang
- Actinidia gracilis C.F.Liang
- Actinidia grandiflora C.F.Liang
- Actinidia hemsleyana Dunn
- Actinidia henanensis C.F.Liang
- Actinidia henryi Dunn
- Actinidia holotricha Finet & Gagnep.
- Actinidia hubeiensis H.M.Sun & R.H.Huang
- Actinidia hypoglauca C.Pei & Y.W.Law
- Actinidia indochinensis Merr.
- Actinidia jiankouensis S.D.Shi & Z.S.Zhang
- Actinidia jijiangensis C.F.Liang & Y.X.Lu
- Actinidia kolomikta (Rupr. & Maxim.) Maxim. – aktinidia pstrolistna
- Actinidia kungshanensis C.Y.Wu & S.K.Chen
- Actinidia laevissima C.F.Liang
- Actinidia lanceolata Dunn
- Actinidia latifolia (Gardner & Champ.) Merr.
- Actinidia leptophylla C.Y.Wu
- Actinidia liangguangensis C.F.Liang
- Actinidia lijiangensis C.F.Liang & Y.X.Lu
- Actinidia linguiensis R.G.Li & X.G.Wang
- Actinidia longicarpa R.G.Li & M.Y.Liang
- Actinidia macrosperma C.F.Liang
- Actinidia maloides H.L.Li
- Actinidia melanandra Franch.
- Actinidia melliana Hand.-Mazz.
- Actinidia obovata Chun ex C.F.Liang
- Actinidia pentapetala R.G.Li & J.W.Li
- Actinidia persicina R.G.Li & L.Mo
- Actinidia petelotii Diels
- Actinidia pilosula (Finet & Gagnep.) Stapf ex Hand.Mazz.
- Actinidia polygama (Siebold & Zucc.) Maxim.
- Actinidia rongshuiensis R.G.Li & X.G.Wang
- Actinidia rubricaulis Dunn
- Actinidia rubus H.Lév.
- Actinidia rudis Dunn
- Actinidia rufa (Siebold & Zucc.) Planch. ex Miq.
- Actinidia rufotricha C.Y.Wu
- Actinidia scabiifolia Dunn
- Actinidia sorbifolia C.F.Liang
- Actinidia stellatopilosa C.Y.Chang
- Actinidia strigosa Hook.f. & Thomson
- Actinidia styracifolia C.F.Liang
- Actinidia suberifolia C.Y.Wu
- Actinidia sugawarana Koidz.
- Actinidia tetramera Maxim.
- Actinidia trichogyna Franch.
- Actinidia truncatifolia C.Y.Chang & P.S.Liu
- Actinidia ulmifolia C.F.Liang
- Actinidia umbelloides C.F.Liang
- Actinidia valvata Dunn
- Actinidia venosa Rehder
- Actinidia viridiflava P.S.Hsu
- Actinidia vitifolia C.Y.Wu
- Actinidia zhejiangensis C.F.Liang
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
- Owoce kiwi są spożywane na surowo. Można spożywać je w całości, razem ze skórką, która jest bogatym źródłem witamin.
- Wartość odżywcza: kiwi zawiera duże ilości witaminy C. W 100 g owoców jest jej około 90 mg. Zawartość potasu jest nieco mniejsza od spotykanej w bananach. Owoc zawiera także witaminę A, witaminę E, witaminę K, wapń, żelazo i kwas foliowy.
- Surowe owoce zawierają peptydazę (aktynidinę lub papainę), która może wywoływać alergie u ludzi. Szczególnie dla osób uczulonych na papaję lub ananasy owoce kiwi nie są wskazane.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-03-12] (ang.).
- ↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-19].
- ↑ a b c d e f Actinidia Lindley. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2019-11-02].
- ↑ a b David J. Mabberley , Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 12, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b Actinidia. [w:] The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2019-11-02].
- ↑ a b c d Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Volume I. Trees and shrubs. London: MacMillan, 2002, s. 188. ISBN 0-333-73003-8.
- ↑ Geoffrey Burnie i inni, Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
- ↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-07-20].
- ↑ Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Actinidia. The Compleat Botanica. [dostęp 2009-01-18]. (ang.).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Aktinidia – na plantacje towarowe [artykuł z czasopisma „Hasło Ogrodnicze” z 2002]