Kasztan jadalny
![]() | |
Systematyka[1][2] | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadgromada | |
Gromada | |
Podgromada | |
Nadklasa | |
Klasa | |
Nadrząd | |
Rząd | |
Rodzina | |
Rodzaj | |
Gatunek |
kasztan jadalny |
Nazwa systematyczna | |
Castanea sativa Mill. Gard.Dict.ed.8, 1768 | |
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3] | |
![]() | |
Zasięg | |
![]() Prawdopodobny naturalny zasięg pierwotny Introdukowany i zadomowiony |
Kasztan jadalny (Castanea sativa Mill.) – gatunek rośliny z rodziny bukowatych (Fagaceae).
Rozmieszczenie geograficzne
[edytuj | edytuj kod]Kiedyś gatunek występujący tylko na południe od Alp, rozpowszechniony przez Rzymian w Europie Zachodniej i Słowacji[4]. Obecnie rozpowszechniony w basenie Morza Śródziemnego, Azji Mniejszej i na Kaukazie.
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/87/Leaf_of_Castanea_sativa.jpg/180px-Leaf_of_Castanea_sativa.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/90/Castanea_sativa_20050703_433.jpg/180px-Castanea_sativa_20050703_433.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/50/Frucht_der_Edelkastanie.jpg/180px-Frucht_der_Edelkastanie.jpg)
W Polsce kasztan jadalny rośnie głównie na Pomorzu Zachodnim i Dolnym Śląsku. Lokalnie występować mogą populacje zadomowione, znajdujące się poza uprawą[5]. Gatunek ma status zadomowionego antropofita (kenofita)[6].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Drzewo wysokości do 35 m, o pniu pokrytym brunatną, głęboko spękaną korowiną. Korona g��sta, kulista. Młode pędy delikatnie omszone, później nagie, o wzroście sympodialnym.
- Pąki
- Młode omszone, okryte 2–4 skrętoległymi łuskami. Brak pąków szczytowych (sympodium).
- Liście
- Ustawione w dwóch prostnicach, młode pod spodem delikatnie omszone, potem nagie, sztywne. Blaszka liściowa piłkowana o ilości nerwów równej ilości ząbków. Liść długości 10–25 cm podłużnie lancetowaty, o nasadzie szerokoklinowatej. Ogonek do 3 cm.
- Kwiaty
- Kwiaty męskie żółte, zebrane w stojące kwiatostany (kotki) do 35 cm, kwiaty żeńskie nieliczne, zebrane u podstawy. Kwitnie w czerwcu–lipcu.
- Owoce
- Orzechy. Okrywa owocowa zielona kupula, pokryta gęstymi, ostrymi kolcami, pękająca 3–4 klapami, zawierająca 2 lub 3 nasiona. Orzech pokryty jest cienką, brązową, błyszczącą skórką z wyraźnie zachowanymi na szczycie zeschniętymi resztkami szyjek słupka. Dojrzewają w październiku–listopadzie. Często nazywany maronem[7].
- Nasiona
- Bezbielmowe (rezerwuarem węglowodanów są liścienie zarodka).
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]Świeże kasztany jadane są na surowo, wyschnięte spożywane są po upieczeniu oraz konserwowane jako kompoty. Na Węgrzech i Słowacji przetarta masa kasztanowa (węg. gesztenye püré, słow. gaštanové pyré), świeża albo mrożona, przeznaczona jest do bezpośredniego spożycia lub używana jako dodatek do wyrobów cukierniczych (wypieków, deserów), mięs. W Niemczech jada się chętnie zupę kasztanową.
Obecność w kulturze i symbolice
[edytuj | edytuj kod]Kasztan jadalny symbolizuje mądrą przezorność[8].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-05] (ang.).
- ↑ Castanea sativa, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ Tamara Reháčková: Cudzokrajné druhy drevín v historických parkoch Bratislavy. Bratislava: Cicero, 2009. ISBN 978-80-969678-6-5. (słow.).
- ↑ B. Tokarska-Guzik, Z. Dajdok, M. Zając, A. Zając, A. Urbisz, W. Danielewicz: Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. Warszawa: Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, 2012. ISBN 978-83-62940-34-9.
- ↑ Zbigniew Mirek i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 54, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ Bruno T. Kremer: Drzewa. Warszawa: Świat Książki, 1996, s. 122. ISBN 83-7129-141-8.
- ↑ Leksykon symboli. Warszawa: ROK Corporation, 1991. ISBN 83-85344-23-3.
- BioLib: 3454
- EoL: 1148508
- EUNIS: 172480
- Flora of North America: 220002432
- FloraWeb: 1323
- GBIF: 5333294
- identyfikator iNaturalist: 121763
- IPNI: 295349-1
- ITIS: 506541
- NCBI: 21020
- Plant Finder: 280759
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-35042
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:295349-1
- Tela Botanica: 14752
- identyfikator Tropicos: 13100366
- USDA PLANTS: CASA27
- CoL: 5XCVW