Arpitanisht
Arpitanisht/ Franko-Provensal | |
---|---|
Shqiptimi | pato'; ɡaˈɡæx; axpetan |
Rajoni | Lugina e Aostës, Piemont, Franche-Comté, Savojë, Bresse, Bugey, Dombes, Beaujolais, Dauphiné, Lyonnais, Forez, Romandie |
Folës amtare | 157 (2013)[1] 80,000 në Francë, 70,000 në Itali dhe 7,000 në ZvicërStampa:R/ref/sandbox |
Familje gjuhësore | Indo-European
|
Format e hershme | |
Dialektet | |
Latin | |
Kodet gjuhësore | |
ISO 639-3 | frp |
Glottolog | fran1269 Francoprovencalicfran1260 Arpitan |
ELP | Francoprovençal |
Linguasphere | 51-AAA-j[2] |
![]() Hartë e zonës së gjuhës arpitane:
| |
![]() Gjuha arpitane klasifikohet si Përfundimisht e Rrezikuar nga UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger | |
Franko-Provansale (gjithashtu frankoprovençalisht, patois ose arpitanisht ) [3] është një gjuhë brenda degës galo-romane e folur në Francën lindore-qendrore, Zvicrën perëndimore dhe Italinë veriperëndimore.
Gjuha arpitane ka disa dialekte të dallueshme dhe është e ndarë nga, por e lidhur ngushtë me dialektet fqinje romane ( gjuhët e oïl dhe gjuhët e oc, në Francë, si dhe reto-romane në Zvicër dhe Itali). [a]
Edhe duke numëruar të gjitha dialektet e saj të veçanta së bashku, numri i folësve arpitanë ka rënë ndjeshëm dhe në mënyrë të vazhdueshme. [4] Sipas UNESCO-s, franko-provansale ishte tashmë në 1995 një "gjuhë potencialisht e rrezikuar" në Itali dhe një " gjuhë e rrezikuar " në Zvicër dhe Francë. Etnologu e klasifikon atë si "gati të zhdukur".
Emërtimi franko-provansal (Arpitanisht: francoprovençâl ; Frëngjisht: francoprovençal ; italisht: francoprovenzale ) daton në shekullin e 19-të. Në fund të shekullit të 20-të, u propozua që gjuhës ti referohej me neologjizmin Arpitan (Franko-Provensalisht: arpetan ; italisht: arpitano ), dhe zona e saj si Arpitania . Përdorimi i të dy neologjizmave mbetet shumë i kufizuar, me shumicën e akademikëve që përdorin formën tradicionale (shpesh të shkruar pa vizë: frankoprovensale ), ndërsa folësit e gjuhëve i referohen pothuajse ekskluzivisht si patois ose nën emrat e dialekteve të tij të veçanta ( Savoyard, Lyonnais, Gaga në Saint-Étienne, etj. ). [5]
E folur më parë në të gjithë Dukatin e Savojës, arpitanishtja sot flitet kryesisht në Luginën e Aostës si gjuhë amtare nga të gjitha grupmoshat. Të gjitha zonat e mbetura të rajonit të gjuhës franko-provensale tregojnë praktikë të kufizuar në grupmoshat më të larta, me përjashtim të Evolène dhe zonave të tjera rurale të Zvicrës frëngjishtfolëse . Historikisht flitej edhe në luginat alpine rreth Torinos dhe në dy qytete të izoluara ( Faeto dhe Celle di San Vito ) në Pulia . [6]
Shpërndarja gjeografike
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0d/Francoprovencal-Geo-Map-1.jpg/400px-Francoprovencal-Geo-Map-1.jpg)
Statusi aktual
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Lugina e Aostës është i vetmi rajon i Arpitanisë ku kjo gjuhë ende flitet gjerësisht nga të gjitha grupmoshat e popullsisë. Që nga viti 1948, disa ngjarje janë kombinuar për të stabilizuar gjuhën ( dialekti Valdôtain ) në këtë rajon. Kushtetuta e Italisë u ndryshua për të ndryshuar statusin e ish-provincës në një rajon autonom. Kjo i jep Luginës së Aostës fuqi të veçanta për të marrë vendimet e veta për disa çështje. Kjo rezultoi në rritje në ekonominë e rajonit dhe popullsia u rrit nga viti 1951 në 1991, duke përmirësuar perspektivat afatgjata. Banorët u inkurajuan të qëndronin në rajon dhe ata punuan për të vazhduar traditat e vjetra.
Gjuha u mbrojt në mënyrë eksplicite nga një dekret presidencial italian i vitit 1991 [7] dhe një ligj kombëtar i miratuar në 1999. Më tej, një ligj rajonal [8] i miratuar nga qeveria në Aosta kërkon që edukatorët të promovojnë njohuritë e gjuhës dhe kulturës arpitane në kurrikulën shkollore. Disa grupe kulturore, biblioteka dhe kompani teatrore po nxisin një ndjenjë krenarie etnike me përdorimin e tyre aktiv të dialektit Valdôtain gjithashtu (EUROPA, 2005).
Zvicra nuk e njeh gjuhën romande (të mos ngatërrohet me romanishten ) si një nga gjuhët e saj zyrtare . Folësit jetojnë në kantonet perëndimore ku mbizotëron frëngjishtja zvicerane ; ata bisedojnë në dialekte kryesisht si gjuhë e dytë. Përdorimi në jetën e përditshme bujqësore po zhduket me shpejtësi. Megjithatë, në disa vende të izoluara rënia është dukshëm më pak e pjerrët. Ky është rasti më i dukshëm për dialektin Evolène . [9]
Gjuha arpitane ka pasur një rënie të shpejtë në Francë. Gjuha zyrtare e Republikës Franceze është caktuar frëngjishtja (neni 2 i Kushtetutës së Francës ). Qeveria franceze njeh zyrtarisht franko-provensalishten si një nga " gjuhët e Francës ", [10] por kushtetuta e saj e ndalon atë të ratifikojë Kartën Evropiane të 1992 për Gjuhët Rajonale ose të Pakicave (ECRML) që do të garantonte disa të drejta për folësit e gjuhëve të pakicave. Kjo gjuhë nuk ka pothuajse asnjë mbështetje politike në Francë dhe shoqërohet me status shoqëror përgjithësisht të ulët. Kjo situatë prek shumicën e gjuhëve rajonale që përbëjnë pasurinë gjuhësore të Francës. Folësit e gjuhëve rajonale po plaken dhe jetojnë kryesisht në zonat rurale.
Tipologjia dhe sintaksa
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Arpitanishtja është një gjuhë sintetike, siç janë oksitanishtja dhe italishtja . Shumica e foljeve kanë mbaresa të ndryshme për personin, numrin dhe kohët, duke e bërë përdorimin e përemrit zgjedhor; kështu, dy funksione gramatikore janë të lidhura së bashku. Sidoqoftë, forma e foljes në vetën e dytë njëjës kërkon rregullisht një përemër të përshtatshëm për dallim.
- Renditja standarde e fjalëve për franko-provansale është forma kryefjalë-kallëzues-kundrinor (SVO) në një fjali shpallëse, për shembull: Vos côsâds anglès. ("Ti flet anglisht."), përveç rasteve kur objekti është përemër, në të cilin rast rendi i fjalëve është kryefjalë–kundrinor–kallëzues (SOV). Forma kallëzues-kryefjalë-kundrinor (VSO) është renditja standarde e fjalëve për një fjali pyetëse, për shembull: Côsâds-vos anglès ? ("A flisni anglisht?" )
Fonologjia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Bashkëtingëlloret dhe tingujt e zanoreve në arpitanisht:
Zanoret
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]E parme | Qendrore | E pasme | ||
---|---|---|---|---|
E mbyllur | i iː | y | u | |
E mbyllur-mesore | e | ø | o oː | |
Mesore | ə | |||
E Hapur-mesore | ɛ ɛː | œ | ɔ | |
E Hapur | a | ɑ ɑː |
- Realizimet fonetike të /o/, mund të dëgjohen shpesh si [ø, ɔ], si dhe [œ] në formë të shkurtër kur i paraprijnë a /j/ ose a /w/ .
- Tingujt /ø, œ/ janë kryesisht fonemikë në dialektet e Savojës, Val d'Aosta dhe Lion. [11] [12] [13]
Përpara | Mbrapa | |
---|---|---|
E mbyllur | ĩ | ũ |
Mesore | ɛ̃ | õ |
E Hapur | ɑ̃ |
Bashkëtingëlloret
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Buzore | Dhëmbore / Zgavrore |
pas- Zgavrore | Qiellzore | Vellore / Uvulare | ||
---|---|---|---|---|---|---|
Ndaluese | pa zë | p | t | c | k | |
me zë | b | d | ɟ | ɡ | ||
Jofërkuese | pa zë | ( t͡s ) | ( t͡ʃ ) | |||
me zë | ( d͡z ) | ( d͡ʒ ) | ||||
Fërkuese | pa zë | f | s | ʃ | ||
me zë | v | z | ʒ | ( ʁ ) | ||
Hundore | m | n | ɲ | ( ŋ ) | ||
Trill | r | |||||
Anësore | l | ʎ | ||||
E përafërt | e thjeshtë | j | ||||
buzore | ɥ | w |
Arpitanisht | Occitan | Italian | French | Spanish | English | ||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
IPA | Chenal | BREL | Conflans | ORB | Provençal | Standard | Standard | Standard | Standard |
/kɑ̃/ | quan | can | kan | quand | quand, quora | quando | quand | cuando | when |
/ˈtʃikɑ/ | tsëca | tchica | tchika | checa | un pauc | un po' | un peu | un poco | a little |
/tsɑ̃/ | tsan | tsan | tsan | champ | tèrra | campo | champ | campo | field |
/dʒuˈɑ/ | dzoà | djouà | djoua | juè | jòc | gioco | jeu | juego | game |
/ˈtʃøvrɑ/ | tseuvra | tcheuvra | tseûvra | chiévra | cabra | capra | chèvre | cabra | goat |
/ˈfɔʎə/ | foille | foille | fòye | fôlye | fuelha | foglia | feuille | hoja | leaf |
/ˈføʎə/ | faille | feuille | feûye | felye | filha | figlia | fille | hija | daughter |
/fɔ̃ˈtɑ̃.ɑ/ | fontana | fontan-a | fontana | fontana | fònt | fontana | fontaine | fuente | wellspring |
/ˈlɑ̃.ɑ/ | lana | lan-a | lana | lana | lana | lana | laine | lana | wool |
/siˈlɑ̃sə/ | silence | silanse | silanse | silence | silenci | silenzio | silence | silencio | silence |
/rəpəˈbløk.ə/ | repeublecca | repebleucca | repebleûke | rèpublica | republica | repubblica | république | república | republic |
- ^ Stampa:Ethnologue18
- ^ "f" (PDF). The Linguasphere Register. fq. 165. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 19 prill 2014. Marrë më 1 mars 2013.
{{cite web}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ "Arpitan". Ethnologue (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 19 tetor 2022. Marrë më 2022-08-10.
- ^ "Paesaggio Linguistico in Svizzera" [Switzerland's Linguistic Landscape]. Ufficio Federale di Statistica (në italisht). 2000. Arkivuar nga origjinali më 28 shkurt 2020. Marrë më 2020-02-28.
- ^ Gasquet-Cyrus, Médéric (2018-02-14), Auzanneau, Michelle; Greco, Luca (red.), "Frontières linguistiques et glossonymie en zone de transition: le cas du patois de Valjouffrey", Dessiner les frontières, Langages, Lyon: ENS Éditions, ISBN 978-2-84788-983-3, arkivuar nga origjinali më 28 prill 2021, marrë më 2020-11-16
{{citation}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ Enrico Allasino; Consuelo Ferrier; Sergio Scamuzzi; Tullio Telmon (2005). "LE LINGUE DEL PIEMONTE" (PDF). IRES. 113: 71. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 16 shkurt 2022. Marrë më 4 mars 2020 – nëpërmjet Gioventura Piemontèisa.
{{cite journal}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ Italian presidential decree: Decreto presidenziale della Repubblica del 20 novembre 1991, "Norme in materia di tutela delle minoranze linguistiche", Articolo 2.
- ^ "Conseil de la Vallée - Loi régionale 1er août 2005, n. 18 - Texte en vigueur". Arkivuar nga origjinali më 23 shtator 2015. Marrë më 30 prill 2016.
{{cite web}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ "Eat Healthy, Eat Well". Arkivuar nga origjinali më 5 mars 2010. Marrë më 30 prill 2016.
{{cite web}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ "Langue française et langues de France". Arkivuar nga origjinali më 10 dhjetor 2014. Marrë më 30 prill 2016.
{{cite web}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ Hauff (2016)
- ^ Viret (2021)
- ^ Kasstan (2015)
Gabim referencash: Etiketat <ref>
ekzistojnë për një grup të quajtur "lower-alpha", por nuk u gjet etiketa korresponduese <references group="lower-alpha"/>