Baskan kel'
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Euskalkiak.svg/250px-Euskalkiak.svg.png)
Baskan kel' (ičeze nimituz: euskara [eus̺ˈkaɾa]) om evropine izoliruidud kel', baskalaižed-rahvahan kel'. Sil pagištas Ispanijan pohjoižpäivnouzmas päpaloin, mugažo Francijan suvipäivlaskmas.
Kaik om läz 750 tuhad pagižijoid mamankeleks (2016, rahvahan kaks' seičemendest) i 400 tuhad ristituid toižeks keleks.
Kelen reguliruindorganizacii om Euskaltzaindia (isp.: Real Academia de la Lengua Vasca «Baskan kelen kunigazline akademii», franc.: Académie de la Langue Basque), radab oficialižikš vn 1919 redukuspäi ispanižes Bil'bao-lidnas.
Klassifikacii
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Baskan kel' om üks'jäine eläb kel' ičeze kundas. Ende siš oli äi kelid, no nügüd' jättud kadoiba. Erased tedomehed tahtoidas sidoda necidä kel't toižidenke — ozutesikš, gruzijan kelenke, — no völ satuseta.
Kirjamišt
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Baskan kel' kävutab ičeze kirjamišt latinan kirjamišton pohjal:
Kirjam | Baskan nimi | Virkand |
---|---|---|
A | a | /a/ |
B | be | /b/, /β̞/ |
C | ze* (Ç ze hautsia*) | /s/, /k/ |
D | de | /d̪/, /ð̞/ |
E | e | /e/ |
F | efe | /f/ |
G | ge | /ɡ/, /ɣ̞/ |
H | hatxe | /∅/, /ɦ/ |
I | i | /i/, /i̭/ |
J | jota | /j/, /x/, /ʝ/ |
K | ka | /k/ |
L | ele | /l/ |
M | eme | /m/ |
N | ene | /n/ |
Ñ | eñe | /ɲ/ |
O | o | /o/ |
P | pe | /p/ |
Q | ku* | /k/ |
R | erre | /r/, /ɾ/ |
S | ese | /s̺/ |
T | te | /t̪/ |
U | u | /u/, /u̯/ |
V | uve* | /b/, /[β̞]/ |
W | uve bikoitza* | /u̯/ |
X | ixa | /ʃ/ |
Y | i grekoa* | /i/, /i̭/, /j/ |
Z | zeta | /s̻/ |
* C-, Ç-, Q-, V-, W- i Y-kirjamed kävutadas vaiše ottud toižiš kelišpäi vaihiš |
Grammatik
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Baskan kel' om ergativine agglütinativine kel'.
Nimi
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Nimil om artiklid (definitivine i indefinitivine), kändoid da luguid; suguid ei ole.
Kändod oma jäl'ghižed:
- absolutiv (ozutesikš, etxe(a) («pert', kodi»), etxeak («pertid»)),
- ergativ (etxeak, etxeek),
- dativ (etxeari, etxeei),
- genitiv (etxearen, etxeen),
- instrumentalis (etxeaz, etxeez),
- inessiv (etxean, etxeetan),
- ablativ (etxetik, etxeetatik),
- ezmäine allativ (etxera, etxeetara),
- ezmäine genitiv (etxeko, etxeetako),
- prolativ (etxetzat),
- komitativ (etxearekin, etxeekin),
- toine allativ (etxerantz, etxeetarantz),
- terminativ (etxeraino, etxeetaraino),
- benefaktiv (etxearentzat, etxeentzat vai etxerako, etxeetarako),
- motivativ (etxearengatik, etxeengatik).
Definitivine artikl' om -a: etxea; indefinitivižen artiklän ozutajad oma bat-vajeh (üks'lugus) da batzuk-vajeh (äilugus), ned seištas nimiden taga kaiken (konz nimil ei ole adjektivoid): etxe bat, etxe batzuk.
Adjektiv
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Baskan kelen adjektivoiden enambuz seižutase nimiden taga, artikl' panese adjektivoiden taga: Emakume eder bat «Čoma naine»; erased adjektivad seižutasoiš edel nimid vaiše, ozutesikš, beste «toine».
Baskan kelen sanund om sintagm; se znamoičeb, miše luguiden da kändoiden ozutajad tarttas nimen jäl'gmaižehe adjektivaha vai artikl'hä: Emakume ederra «Čoma naine» (-ra om artikl') — Emakume ederrera «Čomale naižele» — Emakume gazte eta ederrera «Norele čomale naižele» — Emakume gazte eta eder batera «(Miččele-se) norele čomale naižele» — Emakume gazte eta ederrak «Nored čomad naižed» — Emakume ederretara «Čomile naižile».
Verb
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Verboil om nell' aigad. Ei voi toižetada verboiden enambust luguidme da personidme; verb-abutai (izan «olda» vai ukan (ven. «иметь»)) kävutase jonoštamha aigoid, personid da luguid; nened vaihed panesoiš sanundan lophu paksumba.
Prezens
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Izan da ukan toižetasoiš prezensas muga:
Üks'lugu | Äilugu |
---|---|
Ni naiz «Minä olen» | Gu gara «Mö olem» |
Hi haiz, zu zara «Sinä oled»; läz ei kävutagoi hi-pronominad tämbäi | Zuek zarete «Tö olet» |
Bera, hura da, hau, hori «Hän, nece, se om» | Haiek, hauek, horiek dira «Hö, nened, ned oma» |
Üks'lugu | Äilugu |
---|---|
Dut «Minai om» | Dugu «Meil om» |
Duk, duzu «Sinai om» | Duzue «Teil om» |
Du «Hänel om, sil om» | Dute «Heil om» |
Ku verbad kävutasoiš abuvaihidenke prezensas, ka ned toižetasoiš muga:
- ku verb lopiše -tu-l (-du-l), -ri-l, -li-l vai vokalil (-i päiči), ka -tzen panese lopindas:
- begiratu «kacta» — begiratzen;
- jo «iškta» — jotzen;
- erori «langeta» — erortzen;
- itzuli «pörtas, käta» — itzultzen;
- zaindu «kaita» — zaintzen;
- ku verb lopiše -n-l vai -si-l:
- jan «söda» — jaten;
- ikusi «nähta» — ikusten;
- ikasi «openuda» — ikasten;
- ku verb lopiše -ztu-l, -zi-l vai -tzi-l:
- bereizi «erigoitta» — bereizten;
- utzi «jätta» — uzten;
- aurkeztu «ezitada» — aurkezten.
Izan kävutase verboidenke, kudambiden objekt ei ole olmas (oz.: itzarri, esnatu «heraštuda», hazi «kazda»); ukan kävutase verboidenke, kudambiden objekt om olmas (oz.: ireki «avaita», ikuzi «pesta», ahaztu «unohtada»). Voib kävutada verboiden enambust molembidenke abusanoidenke: il izan «kolda» — il ukan «rikta», ikuzi izan «pestas» — ikuzi ukan «pesta», jarri izan «pandas» — jarri ukan «panda».
Prezensan ozutesed:
- etorri «tulda»: nator («tulen»), zatoz («tuled»), dator («tuleb»), gatoz («tulem»), zatozte («tulet»), gatoz («tuldas / tuleba»);
- erori «langeta»: erortzen naiz, erortzen haiz / erortzen zara, erortzen da, erortzen gara, erortzen zarete, erortzen dira (ei kävutagoi pronominoid järgeližikš);
- hartu «otta»: hartzen dut, hartzen duk / hartzen duzu, hartzen du, hartzen dugu, hartzen duzue, hartzen dute;
- voib toižetada vai kävutada erasid verboid abusananke, ozutesikš, esan / erran «sanuda»: diot, diok / diozu, dio, diogu, diozue, diote vai esaten dut, esaten duk / duzu, esaten du, esaten dugu, esaten duzue, esaten dute.
Erased verbad kävutasoiš egin-vaihenke («tehta») vaiše: lo «uni» — lo egin «magata» («tehta unt»).
Konz verbad toižetasoiš, ka ned jonoštadas objektan äilugud kaiken: Abestia entzun dezakezu «Void kulda pajod» — Abestiak entzun ditzakezu «Void kulda pajoid»; Etxea hautsi dute «Hö murenziba pertid (üks'lugu)» — Etxeak hautsi dituzte «Hö murenziba pertid (äilugu)».
Voib kävutada ari-vajeht (izan verbanke) jonoštamha oleskelijad nügüd' tegendad: Irakurtzen ari naiz «Nügüd' minä lugen».
Ei sa kävutada izan-verbad «kus om / oma?» küzundan täht; pidab kävutada egon-verbad «olda (kus-se), seišta», kudamb toižetase muga:
Üks'lugu | Äilugu | |
---|---|---|
Ühtenz' person | nago | gaude |
Kahtenz' person | zaude, hago | zandete |
Koumanz' person | dago | daude |
- Ozutesed: Txakurra hemen dago «Koir om naku», Txakurrak han daude «Koirad oma sigä», Non zaude? «Kus oled?».
Männu aig
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Kaks' toižendad om baskan kelel männudes aigas. Ezmäine kävutase, konz tegend oleskeli ei amu (voib nimitada sidä aigad perfektaks mugažo); toine kävutase, konz tegend oleskeli amu jo.
Ezmäižes toižendas pidab toižetada abuvajeht vaiše, päšt vajeht ei toižetagoi: erosi «ostta» — erosten dut «ostan» — erosi dut «ostin».
Toižes toižendas pidab kävutada verboid männuden aigan formas:
Izan | ukan |
---|---|
nintzen | nuen |
zinen, hitzen | zenuen, henuen |
zen | zuen |
ginen | genuen |
zineten | zenuten |
ziren | zuten |
Ozutesed:
- Beste herrialdera joan zen «Hän mäni toižele male (amu jo)»;
- Itxaropena galdu zuen «Hän kadoti toivod»;
- Basoan zuhaitz asko aurkitu nituen «Löuzin äi puid mecas» (nituen-verb jonoštab objektan äilugud).
Ku verb toižetase prezensas abuvaiheta, ka pidab toižetada sidä männudes aigas mugažo: jakin «teta» — badakit «tedan» — nekien «tezin».
Ku tegend oleskeli enamba mi üks' kerdad, ka pidab kävutada verboiden prezensan formad (no abuvajeh jäb männuden aigan formas): joan «mända, astta» — Batzuetan basora joaten zen «Hän astui mecha erašti».
Tuleb aig
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Pidab ližata -ko-lopindad (-go -l da -n jäl'ghe) verboihe tuleban aigan ozutandan täht. Tulijas aigas pidab toižetada abuvaihid vaiše: Borroka egingo dugu elkarrekin «Toradaškandem ühtes», Gaur etorriko naiz «Tulen tämbäi».
Imperativ
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Kaikiš paksumb ei pida toižetada baskan kelen verboid imperativas: ahaztu «unohtada» — ahaztu! «unohta(gat)!», ika erased verbad toižetasoiš kaiken-se: ikusi «nähta», begiratu «kacta» — ikus!, begira! «kacu!», Begiraiguzu begitara «Kacu meiden sil'mihe» (begiratu «kacta», zu «sinä», gu «mö»).
Kauzativ
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Protobaskan keles -ra-infiks oli kauzativan ozutajan.
Äjad verbad oma sätud sen kal't:
- ikusi «nähta» — erakutsi «ozutada» («käskta nähta»);
- ikasi «openuda» — irakatsi «opeta»;
- entzun «kulda, kundelta» — erantzun «vastata (antta vastust)»;
- itzarri «heraštuda» — iratzarri «heraštoitta»;
- eman «antta» — eraman «sirta»;
- jaiki «libuda» — eraiki «sauda»;
- da kaiked toižed verbad, kudambil -ra-infiks om olmas.
Nügüd'aigan -(t)arazi-suffiks kävutase: hazi «kazda» — haziarazi «tobjeta», vai behartu-verb «käskta».
Modaližed verbad
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Baskan kelel om äi modaližid verboid. Mugoižed verbad mülütadas nimid vai adjektvid da abuvajhid i oma tarbhaižed lujas.
Naku oma erased niišpäi:
- ari izan — kävutase jonoštamha oleskelijad nügüd' tegendad;
- gogoko / atsegin ukan «olda mel'he: Hizkuntzak oso gogoko ditut «Keled minei lujas mel'he oma»;
- beldur izan «pöl'gastuda»: Beldur naiz txakur handiak ikusten ditudanean «Pöl'gastun, konz nägen surid koirid» (beldur «varu»);
- gose izan «olda näl'ghine» (gose «näl'g»);
- gogoan ukan «muštta» (gogo «mušt», -an — inessivan ozutai);
- behar ukan «pidada»: Gehiago lo egin behar dut «Minei pidab magata hätkemba», Laguntza behar dut «Minei pidab abu»;
- nahi ukan «tahtoida»;
- bizi izan «eläda» (bizi(tza) «elo»);
- maite ukan «armastada» (maite «armaz»);
- ahal ukan «voida, mahtta» (ahal «mahtuz»);
- da toižed.
Vaihišt
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Baskan kelen vaihištos om äi velgvaihid da vaihiden tahoižid toižendoid. Ozutesikš, jäl'ghižed toižendad oma «jogi»-vaihel: ibai (päine toižend), uhaitz, ugarte i errio.
Baskan kel' om amuine lujas, sikš voib löuta sen heimolaižid vaihid Evrazijan äjiš kel'kundoiš: bask. ele «vajeh» — uraline *kele «kel'», bask. guti (nügüd'aigaine form om gutxi) «vähä» — dravidine kutti, guti «pen'» da toižed.
Velgvaihed
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Velgvaihiden enambuz tuli latinan kelespäi:
- denbora «aig» — lat. tempora;
- liburu «kirj» — lat. liber;
- katu «kaži» — lat. cattus;
- kanpo «irdal» — lat. campus;
- inguru «läz» — lat. in gyrum;
- gorputz «hibj» — lat. corpus;
- da toižed.
Kel'tižiš kelišpäi kai-vajeh («valdmad») tuli, mugažo jäl'ghižed vaihed ezimeletaden: hartz «kondi» (kel't. art), maite «armaz» (irlandijan kelel: maith, bretonijan kelel: mat («hüvä»), ei olend [m]-kulundad protobaskan keles) da toižed.
Läz ei kävutagoi erasid baskan kelen vaihid tämbäi. Velgvaihed kävutasoiš niiden taguiči, ozutesikš, gorputz-velgvajeh («hibj») kävutase soin-vaihen sijas, gertatu-vel'gvajeh («oleskelda», tuli latinan kelespäi mugažo) kävutase jazo-vaihen sijas.
Vaihiden sauvomine
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Jäl'ghižed suffiksad tehtas substantivacijad (tehtas nimid verboišpäi da adjektivišpäi): -tasun, -pen, -keta, -tza da -era. Ozutesikš:
- sendo «vägev, kova» — sendotasun «vägi», alai «ilokaz» — alaitasun «ilo»;
- itxaron «varastada» — itxaropen «toiv», sentitu «mujada» — sentipen «mujand»;
- luze «pit'k, hätkeline» — luzera «piduz, hätkeližuz», egon «olda (kus-se), seišta» — egoera «situacii, sijaduz», sortu «säta» — sorrera «sädamine»;
- aztertu «tedištelda» — azterketa «tedištelemine»;
- jakin «teta» — jakintza «tedo», zaindu «kaita» — zaintza «kaičend».
Nened suffiksad znamoitas ristituid radmižen mödhe: -(l)ari, -tzaile da -le:
- abestu «pajatada» — abeslari «pajatai», guda «soda» — gudari «saldat»;
- irakatsi «opeta» — irakasle «opendai», ikasi «openuda» — ikasle «openik»;
- erabili «kävutada» — erabiltzaile «kävutai», suntsitu «mureta» — suntsitzaile «murendai», sortu «säta» — sortzaile «tegii».
Adjektivad tegesoiš -tsu-suffiksal paksus (nece suffiks znamoičeb «täuz'»):
- haize «tullei» — haizetsu «tulleikaz»,
- euri «vihm» — euritsu «vihmakaz»,
- laino «sumeg» — lainotsu «sumosine»,
- zorion «oza» — zoriontsu «ozakaz»,
- ospe «tetabuz» — ospetsu «tetab (adjektiv)».
Verboil om -tu- da -du-lopindoid järgeližikš. Voib tehta verboid läz jogahižes nimespäi da läz kaikuččes adjektivaspäi niiden ližadusel:
- lasai «tün'» — lasaitu «tüništoitta»,
- leun «pehmed» — leundu «pehmitada»,
- haserre «viha» — haserretu «käreita»,
Vepsan kelen «-ine»-suffiks (nimiden täht) om -txo baskan keles:
- ele «sana» — eletxo «sanaine».
Baskan keles om -(t)ar-suffiks znamoičemha maiden da lidnoiden eläjid: Errusia «Venäma» — errusiar «Venäman eläi», Bilbo «Bil'bao» — bilbotar «Bil'baon eläi», hiri «lidn» — hiritar «lidnan eläi».
Genitivan -(eta)ko-lopind voib säta nimid mugažo: oin «laba» — oinetako «keng'».
Vaihed kahtenke tüvenke da sen enamba
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Baskan keles om äi vaihid, kudambad mülütadas enamba mi üks' tüvi:
- hiztegi «vajehnik» — hitz «vajeh, sana» da -tegi «pert'»,
- eskubide «oiktuz» — esku «käzi» da bide «te, matk»,
- ikastetxe «škol» — ikasi «openuda» da etxe «pert'»,
- ahots «än'» — aho «su» da ots «kulund».
Aldi- «aig, pord» da alde-vaihed «pol', čura» kävutasoiš sädamha erazvuiččid vaihid:
- lehenago «aigemba» + aldi = lehenaldi «männu aig», egun «päiv» + aldi = eguraldi «sä», hitz «vajeh, sana» + aldi = hitzaldi «lekcii»;
- lur «ma» + alde = lurralde «territorii, makund», herri «rahvaz» + alde = herrialde «valdkund», goiz «aigaline» + alde = goizalde «homendez», su «lämoi» + alde = sukalde «keitimpol'».
Kaks' verbad sätas ut nimed ühtištuden erasti: joan «mända, astta» + etorri «tulda» = joan-etorri «matk»; vai verb da nimi ühtenzoitasoiš: jo «iškta» + muga «röun» = jomuga «met», heldu «tulda» + bide «te, matk» = helbide «adres»; vai adjektiv da nimi ühtištudas eskai: esku «käzi» + zabal «avar» = eskuzabal «hüvätabaine».