St Albans
![Ziemia](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Geographylogo.svg/20px-Geographylogo.svg.png)
![]() Panorama centrum St Albans | |||||
| |||||
Dewiza: MEDIOCRIA FIRMA (Bezpieczeństwo w przeciętności) | |||||
Państwo | |||||
---|---|---|---|---|---|
Kraj | |||||
Region | |||||
Hrabstwo | |||||
Dystrykt | |||||
Burmistrz |
Mohammad Iqbal Zia [1] | ||||
Populacja (2011) • liczba ludności |
| ||||
Nr kierunkowy |
+44-1727 | ||||
Kod pocztowy |
AL1, AL2, AL3, AL4 | ||||
Położenie na mapie Hertfordshire ![]() | |||||
Położenie na mapie Wielkiej Brytanii ![]() | |||||
Położenie na mapie Anglii ![]() | |||||
![]() | |||||
Strona internetowa |
St Albans (czasem jako Saint Albans, łac. Villa Albani[3] lub Villa Sancti Albani[4]) – miasto (city) w Wielkiej Brytanii, w Anglii, w południowej części hrabstwa Hertfordshire, w dystrykcie City of St. Albans.
Położone jest w dolinie rzeki Ver (dorzecze Tamizy), ok. 32 km na północny zachód od Londynu. W 2011 roku liczyło 82 146 mieszkańców[2].
W czasie panowania rzymskiego miasto, znane jako Verulamium, było największym po Londynie (Londinium) ośrodkiem[5][6].
W mieście rozwinął się przemysł poligraficzny oraz elektrotechniczny[7].
Nazwa
[edytuj | edytuj kod]![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/84/Verulamium-RomanWalls-PS.jpg/200px-Verulamium-RomanWalls-PS.jpg)
W okresie rzymskim miasto znane było jako Verulamium; nazwa ta pochodziła od osady zwanej Verlamion – głównego ośrodka plemienia Catuvellauni. Po opuszczeniu miasta przez Rzymian, funkcjonowało ono pod jedną z dwóch saksońskich nazw: Verlamchester lub Watlingchester (Wæclingacæster)[8]. Obecna nazwa – St Albans – nawiązuje do św. Albana, pierwszego angielskiego chrześcijańskiego męczennika[9], ściętego ok. 324 r. przez Rzymian.
Administracja
[edytuj | edytuj kod]Miasto St Albans jest częścią dystryktu niemetropolitalnego City of St. Albans.
Okręgi wyborcze
[edytuj | edytuj kod]Miasto i dystrykt dzieli się na 20 okręgów wyborczych:[10]
Rada miasta i dystryktu
[edytuj | edytuj kod]58 członków Rady Miasta i Dystryktu wybieranych jest w wyborach powszechnych. Rada wybiera spośród swoich członków Przewodniczącego Rady (ang. Mayor). Aktualną przewodniczącą St Albans jest Annie Brewster[1].
Demografia
[edytuj | edytuj kod]Według Domesday Book („Księgi Sądu Ostatecznego”) miasto liczyło ok. 500 mieszkańców w roku 1086.
Populacja miasta St Albans (ang. Borough of St Albans) w latach 1801–1971:[11]
1801–1971
[edytuj | edytuj kod]![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5d/Populacja-St-Albans-1801-1971.png/400px-Populacja-St-Albans-1801-1971.png)
Rok | Liczba ludności | Przyrost (%) |
---|---|---|
1801 | 3038 | — |
1811 | 3653 | 20,2 |
1821 | 4472 | 22,4 |
1831 | 4772 | 6,7 |
1841 | 6497 | 36,1a |
1851 | 7000 | 7,7 |
1861 | 7675 | 9,6 |
1871 | 8298 | 8,1 |
1881 | 10 931 | 31,7b |
1891 | 12 898 | 18,0 |
1901 | 16 019 | 24,2 |
1911 | 18 133 | 13,2 |
1921 | 25 593 | 41,1c |
1931 | 28 624 | 11,8 |
1939 | 42 450 | 48,3d |
1951 | 44 0983 | 3,9 |
1961 | 50 293 | 14,0e |
1971 | 52 174 | 3,7 |
a) W roku 1835 poszerzono granice miasta.
b) W roku 1841 poszerzono granice miasta.
c) W roku 1913 poszerzono granice miasta.
d) W roku 1933 zredukowano granice miasta.
e) W roku 1955 zmieniono granice miasta.
1961–2001
[edytuj | edytuj kod]![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Populacja-St-Albans-1961-2001.png/400px-Populacja-St-Albans-1961-2001.png)
Populacja Miasta i Dystryktu St Albans (ang. City and District of St Albans)[12]. W roku 1974 zmieniono podział administracyjny. Dane dla lat 1961 i 1971 odnoszą się do obszaru nowego Miasta i Dystryktu St Albans[12].
Rok | Liczba ludności | Przyrost (%) |
---|---|---|
1961 | 107 458 | — |
1971 | 121 359 | 12,9 |
1981 | 125 124 | 3,1 |
1991 | 126 202 | 0,9 |
2001 | 121 359 | 2,2 |
Lokalne media
[edytuj | edytuj kod]W St Albans działają lokalne rozgłośnie radiowe: „Radio Verulam”[13] i „Herts Mercury 96.6”[14] oraz ukazują się dwa tygodniki: „St Albans & Harpenden Review”[15][16] oraz „Herts Advertiser”[17].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Verlamion
[edytuj | edytuj kod]Pierwsze znane osadnictwo w rejonie St Albans to osada z epoki żelaza datowana na koniec I wieku p.n.e. i początkiem I wieku n.e. Badania wykonane w latach 30. XX wieku wykazały, iż osada usytuowana była w dzisiejszym lesie Prae Wood (na północny zachód od Bluehouse Hill Road, przy Hampstead Road)[18]. Późniejsze ekspertyzy wykazały, że osadnictwo rozciągało się w dolinie rzeki Ver, w miejscu gdzie powstało późniejsze miasto rzymskie[19].
Osada nosiła nazwę Verlamion, co prawdopodobnie oznaczało „nad stawem” ze względu na istniejący w okolicy dzisiejszego lasu Prae Wood staw. Na lokalnych monetach z okresu przedrzymskiego pojawia się nazwa Verlamio[20].
Verlamion, obok Camulodunum (dzisiejsze miasto Colchester), był największym ośrodkiem Brytanii i głównym ośrodkiem plemienia Catuvellauni[20].
Verulamium
[edytuj | edytuj kod]Po podbiciu Brytanii przez Rzymian w roku 43 n.e. miejscowość (znana wówczas jako Verulamium) stała się największym ośrodkiem rzymskim w Brytanii obok Londinium. Szacowana liczba mieszkańców w okresie rzymskim wynosi 15 tysięcy osób[21]. Miasto uległo zniszczeniu podczas rewolty Boudiki w latach 60-61 n.e. Po odbudowaniu miało wiele wspaniałych domów, a w roku 275 zostało otoczone kamiennymi murami miejskimi[22].
![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/RomanTheatreVerulamium-PS1.jpg/200px-RomanTheatreVerulamium-PS1.jpg)
Po odejściu armii rzymskiej w 410, miasto powoli zaczęło podupadać. Materiał budowlany ze zniszczonych budynków rzymskich wykorzystano do rozbudowy m.in. targu miejskiego i opactwa. Istniejąca do dziś wieża opactwa została wzniesiona (według tradycji) niedaleko miejsca egzekucji św. Albana (około roku 250, ale przyjmowane są też daty 209, 254, lub – data uznana za oficjalną – 304) z surowców pochodzących z Verulamium. Św. Alban jest najstarszym znanym brytyjskim męczennikiem chrześcijańskim i w związku z jego kultem trwała późniejsza rozbudowa miasta[23].
St Albans
[edytuj | edytuj kod]- W V wieku powstał w mieście pierwszy klasztor benedyktyński[24]. Kolejne opactwo powstało w roku 793 z inicjatywy Offy, króla Mercji. Osadnictwo rozrastało się wokół innego klasztoru benedyktyńskiego, założonego w latach 900-950 przez opata Ulsinusa (znanego także jako Wulsin). W 1077 Paul z Caen rozpoczął budowę opactwa, używając w tym celu materiału budowlanego z ruin rzymskiego miasta Verulamium[25].
- Jak podaje XIII-wieczny benedyktyński kronikarz Matthew Paris, opat Ulsinus (Wulsin) ufundował trzy kościoły w roku 948, ze względu na rosnącą liczbę pielgrzymów, przybywających oddać cześć św. Albanowi. Były to: kościół pw. św. Stefana, kościół pw. św. Piotra i kościół pw. św. Michała; zostały one zbudowane w równej odległości od opactwa. Opat Ulsinus w 948 założył także szkołę (St Albans School – mieszczącą się do dziś w bramie głównej opactwa)[26].
- Począwszy od X wieku w centrum miasta odbywa się targ.
- Z inicjatywy XIV opata Paula de Caen w roku 1077 rozpoczęto budowę kościoła przy opactwie (dzisiejsza katedra), która zakończyła się w roku 1089. Kościół miał ponad 105-metrową wieżę (350 stóp) i siedem apsyd[27].
- Geoffrey de Gorham w roku 1140 założył klasztor żeński nieopodal miasta – Sopwell Priory[28].
- W roku 1154 opat St Albans został oficjalnie uznany głównym opatem Anglii.
- W roku 1190 John de Cella (znany także jako John of Wallingford) rozpoczął rozbudowę opactwa, którą ponawiano w latach 1257–1320, lecz z przyczyn finansowych nigdy nie ukończono zgodnie z planem.
- W roku 1213 w opactwie w St Albans powstał pierwszy szkic Magna Carta[29].
- W roku 1290 przez centrum miasta przeszedł orszak pogrzebowy Eleonory kastylijskiej, a na placu targowym przy wieży zegarowej umieszczono jeden z dwunastu krzyży Eleonory wart 100 funtów. Krzyż został zniszczony i usunięty w roku 1701[30].
- 22 maja 1455 St Albans było miejscem pierwszego starcia w wojnie Dwóch Róż[31].
- II bitwa pod St Albans miała miejsce 12 lutego 1461[32][31] i była najkrwawszą bitwą owej wojny – zginęło ok. 6000 osób.[33]
- W roku 1553 miasto otrzymało od króla prawo (Royal Charter) na prowadzenie targu miejskiego[34].
- Rozwój infrastruktury w XVIII i XIX wieku (m.in. utworzenie dróg, budowa linii kolejowej łączącej St Albans z Londynem w 1868) pomogła miastu w rozwoju handlu[22].
- W 1877 zostały potwierdzone prawa miejskie St Albans, a kościół pw. św. Albana uzyskał status katedry[35].
Kultura i rozrywka
[edytuj | edytuj kod]St Albans nie posiada kina; ostatnie, znane pod nazwą Odeon, zostało zamknięte w 1995 roku i sprzedane w roku 2008. Obecnie James Hannaway przy wsparciu mieszkańców (ponad milion funtów dotacji) zamierza odnowić kino w stylu art déco[36]. Nowe kino będzie nosiło nazwę The Odyssey na cześć filmu Stanleya Kubricka (związanego z miastem reżysera)[37]. Filmy wyświetlane są w St Albans Arena oraz pobliskich miejscowościach (Welwyn Garden City, Berkhamsted, Garston i Hatfield).
Przedstawienia teatralne można oglądać w Maltings Art Theatre, Trestle Arts Base, Alban Arena, Abbey Theatre, Sandpit Theatre, Watford Palace Theatre, Radlett Centre[38].
W mieście znajduje się kilka muzeów: Verulamium Museum (w parku Verulamium), Museum of St Albans (Hatfield Road), Clock Tower (wieża zegarowa w centrum miasta), Sopwell Nunnery (ruiny dworku zbudowanego w miejscu średniowiecznego klasztoru)[39] oraz ruiny teatru rzymskiego (przy St Michael’s Street)[40].
Koncerty organowe organizowane są w The St Albans Organ Theatre, gdzie znajduje się także muzeum organów (tzw. organów kinowych – ang. theatre organ, niem. Kinoorgel)[41].
Główne atrakcje turystyczne
[edytuj | edytuj kod]![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/St_Albans_-_St_Michael%27s_Church.jpg/200px-St_Albans_-_St_Michael%27s_Church.jpg)
- Z tym tematem związana jest kategoria:
Park Verulamium (park jest pod opieką konserwatorską, zajmuje obszar dawnego rzymskiego miasta Verulamium):
- Ruiny teatru rzymskiego;
- Mozaikowa posadzka rzymskiego domu z zachowanym hypocaustum[40].
- Fragment kamiennego muru rzymskiego.
- Verulamium Museum – prezentacja rzymskiej przeszłości miasta, m.in. rekonstrukcje wnętrz rzymskich domów i mozaiki[40].
- Główna brama opactwa (dziś St Albans School).
- Ye Olde Fighting Cocks – najstarszy pub w Anglii[42].
- Jezioro (ang. The Lake) – siedlisko ptactwa wodnego (m.in. czapla siwa).
- Teatr rzymski – wybudowany ok. 140 n.e. z miejscami dla 2000 widzów, jedyny widoczny przykład w Wielkiej Brytanii[43].
- Katedra pw. św. Albana na Holywell Hill.
- Wieża zegarowa z początku XV wieku[40] – jedna z niewielu w Anglii średniowieczna wieża z zegarem[40]., w czasie wojen napoleońskich używana jako część systemu wczesnego ostrzegania za pomocą luster (najbliższa wieża znajdowała się w Yarmouth, ok. 8 km od St Albans)[40].
- Sopwell – ruiny XVI-wiecznego dworku wybudowanego w miejscu średniowiecznego klasztoru żeńskiego. Według legendy w klasztorze przebywała Anna Boleyn zanim poślubiła Henryka VIII[44].
- W środy i w soboty odbywa się (od X wieku) najstarszy targ w Anglii (centrum miasta, ulice: St Peter's oraz Market Place).
- Miasto przecinają liczne szlaki rowerowe, łączące pobliskie miejscowości (np. „Albans Way” do Hatfield – dawna linia kolejowa przekształcona w szlak rowerowy).
- Przez miasto i w jego okolicach przebiegają szlaki piesze (m.in. „The River Ver”, „The Moors”, „Verulamium, „The Common”)[45][46][47][48][49].
Transport
[edytuj | edytuj kod]Kolej
[edytuj | edytuj kod]- Z tym tematem związana jest kategoria:
W mieście znajdują się dwie czynne stacje kolejowe:
- St Albans City – bezpośrednie połączenia (przez Londyn St Pancras International/King’s Cross):
Stacja obsługiwana jest przez First Capital Connect[50]. Stacja St Albans City zapewnia połączenia z lotniskami w Luton (kierunek Bedford) i Gatwick (kierunek Brighton).
- St Albans Abbey – połączenie z Watford Junction, znane jako Abbey Line, obsługiwane jest przez London Midland[51].
- Stara stacja kolejowa (zw. old rail station) została zamknięta, a torowisko łączące St Albans z Hatfield przekształcono w drogę rowerową NCN 61.
Komunikacja autobusowa
[edytuj | edytuj kod]Komunikację autobusową (lokalnie i międzymiastowo) zapewnia kilka prywatnych przedsiębiorstw transportowych.
Głównymi przystankami w mieście są:
- St Peter's Street
- stacja kolejowa St Albans City[52].
Linie autobusowe zapewniają połączenia z lotniskami w Luton, Gatwick i Heathrow.
Tramwaje
[edytuj | edytuj kod]Do 2012 zostanie przeprowadzona modernizacja Abbey Line z St Albans Abbey do Watford Junction. Pociągi zostaną zastąpione tramwajami i uruchomione zostaną dodatkowe kursy (2-3 na godzinę), co pozwoli na przewóz 450 000 pasażerów rocznie[53]. Hrabstwo Hertfordshire, po przejęciu trasy, będzie dzierżawić linię jednej z czterech startujących w przetargu firm przez 22 lata. Projekt został przesłany Ministerstwu Transportu i czeka na zaakceptowanie[54].
Planowane jest także przedłużenie przyszłej linii tramwajowej do centrum miasta oraz do Hatfield[55].
Drogi rowerowe
[edytuj | edytuj kod]![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/MidlandRailwayBridge-PS01.jpg/200px-MidlandRailwayBridge-PS01.jpg)
Przez St Albans przebiegają dwie krajowe drogi rowerowe (należące do systemu National Cycle Network):
- NCN 6 – docelowo łącząca Londyn z Keswick w Kumbrii. Trasa przebiega przez Watford, Luton, Milton Keynes, Northampton, Market Harborough, Leicester, Derby, Nottingham, Worksop, Sheffield, Manchester, Blackburn, Preston, Lancaster, Kendal i Windermere[56].
- NCN 61 – docelowo łącząca Maidenhead z Rye House Station. Trasa przebiega przez Uxbridge, Rickmansworth, Watford, St Albans, Hatfield, Welwyn Garden City, Hertford i Ware[57]. Część trasy między St Albans i Hatfield (wolna od ruchu samochodowego) znana jest jako The Alban Way[58]. Droga nr 61 częściowo pokrywa się z trasą nr 6 (między Watford i St Albans) oraz trasą nr 12 (między Hatfield i Welwyn Garden City)[57].
Drogi rowerowe są oznakowane i ogólnodostępne są darmowe szczegółowe mapy[59].
Szkolnictwo
[edytuj | edytuj kod]Szkoły średnie
[edytuj | edytuj kod]Państwowe
- Beaumont School[60]
- Francis Bacon Maths & Computing College[61]
- Loreto College, St Albans (rzymskokatolicka dla dziewcząt)[62]
- Marlborough School[63]
- Nicholas Breakspear Catholic School (rzymskokatolicka)[64]
- Sandringham School[65]
- St Albans Girls' School (dla dziewcząt)[66]
- Townsend Church of England School (Kościół Anglii)[67]
- Verulam School (dla chłopców)[68]
Niepaństwowe
- St Albans School (dla chłopców w wieku 11-18 lat i dziewcząt w wieku 16-18 lat)[69]
- St Albans High School for Girls (Kościół Anglii, dla dziewcząt)[70]
- St Columba's College (katolicka dla chłopców)[71]
Szkoły wyższe
[edytuj | edytuj kod]W St Albans znajduje się kampus Oaklands College[72] oraz kampus Uniwersytetu Hertfordshire[73].
Polonia
[edytuj | edytuj kod]Stowarzyszenie Polaków[74].
Związki partnerskie
[edytuj | edytuj kod]Związki partnerskie miasta St Albans i inne związane z nim instytucje[75]
Miasta partnerskie
[edytuj | edytuj kod]- Fano, Włochy
- Nevers, Francja
- Nieuwleusen, Niderlandy
- Nyíregyháza, Węgry
- Odense, Dania
- Wormacja, Niemcy
Inne związki miasta
[edytuj | edytuj kod]Osoby związane z miastem
[edytuj | edytuj kod]- św. Alban (?-22 czerwca ok. 324) – chrześcijański męczennik, stracony przez Rzymian
- Francis Bacon (1561–1626), filozof, naukowiec, I wicehrabia St Albans
- Nicholas Breakspear (ok. 1100–1159), później jako papież Hadrian IV, urodzony w Abbots Langley, uczęszczał do szkoły w St Albans
- Cheryl Campbell (ur. 1949), aktor
- Ryszard z Wallingford (1292–1336), opat katedry w St Albans matematyk, horolog, astronom
- Ralph Chubb (1892–1960), litograf
- Sarah Churchill, książna Marlborough (1660–1744), żona Johna Churchilla, pierwszego księcia Marlborough
- Siobhán Fahey (ur. 1957), piosenkarka z zespołów Bananarama oraz Shakespears Sister, uczęszczała do Loreto College
- Stephen Hawking (ur. 1942), fizyk, uczęszczał do St Albans School
- Christopher Herbert (ur. 1944), IX biskup St Albans (1995–2009)
- Benny Hill (1924–1992), komik, mieszkał w St Albans
- Stanley Kubrick (1928–1999), filmowiec, mieszkał w Childwickbury Manor
- Mike Newell (ur. 1942), reżyser filmowy (m.in. filmy o Harrym Potterze), mieszkał w St Albans, uczęszczał do St Albans School
- Matthew Paris (ok. 1200–1259), benedyktyn, kronikarz
- Robert Runcie (1921–2000), biskup St Albans 1970–1980, arcybiskup Canterbury 1980–1991
- George Gilbert Scott (1811–1878), przebudował katedrę w St Albans (1856–1877)
- Wulsin (Ulsinus) (X wiek), opat, założyciel (948) St Albans School, fundator kościoła pw. św. Michała, kościoła pw. św. Piotra oraz kościoła pw. św. Stefana
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- Zobacz też kategorię:
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b New Mayor and Deputy Mayor for St Albans City and District. [w:] St Albans City & District Council [on-line]. St Albans City & District Council, 2012-05-24. [dostęp 2012-11-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-07-01)]. (ang.).
- ↑ a b St Albans Built-up area sub division Local Area Report. Nomis. [dostęp 2024-04-21]. (ang.).
- ↑ Johann Georg Theodor Grässe: Orbis latinus oder Verzeichniss der lateinischen Benennungen der bekanntesten Städte etc., Meere, Seen, Berge und Flüsse in allen Theilen der Erde nebst einem deutsch-lateinischen Register derselben.. T. Ein Supplement zu jedem lateinischen und geographischen Wörterbuche.. Dresden: G. Schönfeld's Buchhandlung (C. A.Werner), 1861, s. 209. [dostęp 2010-01-10].
- ↑ Domesday Book
- ↑ Jane McIntosh: Handbook of Life in Prehistoric Europe. Oxford University Press US, 2009, s. 158. ISBN 0-19-538476-8.
- ↑ Guy de la Bédoyère: Roman towns in Britain. Rowman & Littlefield, 1992, s. 31, seria: English heritage. ISBN 978-0-7134-6893-9.
- ↑ St Albans, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-08-09] .
- ↑ Grant Allen: Science in Arcady. BiblioBazaar, 2007, s. 215. ISBN 978-1-4346-4943-0.
- ↑ Enjoy! St Albans. What to see and do.. St Albans: St Albans City & District Council, 2009, s. 8-9.
- ↑ Your Councillors. St Albans City & District Council. [dostęp 2010-06-28].
- ↑ Mark Freeman: St Albans. A history. Lancaster: Carnegie Publishing Ltd, 2008, s. 210, 257. ISBN 978-185936-190-0.
- ↑ a b Mark Freeman: St Albans. A history. Lancaster: Carnegie Publishing Ltd, 2008, s. 299. ISBN 978-185936-190-0.
- ↑ Radio Verulam. [dostęp 2010-03-27]. (ang.).
- ↑ Herts Mercury 96.6. [dostęp 2016-09-25]. (ang.).
- ↑ St Albans & Harpenden Review [online], Newsquest Media Group [dostęp 2010-03-27] (ang.).
- ↑ „St Albans & Harpenden Review”, s. 4, 2010-03-24. Newsquest Media Group. (ang.).
- ↑ Herts Advertiser. Archant Regional Limited. [dostęp 2010-03-27]. (ang.).
- ↑ Mark Freeman: St Albans. A history. Lancaster: Carnegie Publishing Ltd, 2008, s. 7. ISBN 978-1-85936-190-0.
- ↑ Mark Freeman: St Albans. A history. Lancaster: Carnegie Publishing Ltd, 2008, s. 7-8. ISBN 978-1-85936-190-0.
- ↑ a b Mark Freeman: St Albans. A history. Lancaster: Carnegie Publishing Ltd, 2008, s. 8. ISBN 978-1-85936-190-0.
- ↑ Paul Johnson: Historia Anglików. Gdańsk: Marabut, 1995, s. 30. ISBN 83-85893-16-4.
- ↑ a b Enjoy! St Albans. Visitor Guide. "History". St Albans: 2009, s. 6-7.
- ↑ Story of St Alban. The Cathedral and Abbey Church of Saint Alban. [dostęp 2010-03-27]. (ang.).
- ↑ Cathedral & Abbey Church of Saint Alban. „Churches of St Albans”, s. ulotka informacyjna, 2009. St Albans City & district Council. (ang.).
- ↑ Past and present. St Albans: The Cathedral and Abbey Church of Saint Alban, 2009.
- ↑ St Albans School. [dostęp 2010-03-28]. (ang.).
- ↑ Medieval Architecture. [w:] The Cathedral and Abbey Church of Saint Alban [on-line]. The Cathedral and Abbey Church of Saint Alban, 2010. [dostęp 2010-03-28]. (ang.).
- ↑ Sopwell Nunnery Green Space [online], St Albans City & District Council, 4 grudnia 2009 [dostęp 2010-01-09] [zarchiwizowane z adresu 2009-07-16] (ang.).
- ↑ Oaklands College students to create original artwork celebrating forthcoming St Albans Magna Carta festival. [w:] St Albans & City District Council [on-line]. St Albans & City District Council, 2010-02-19. [dostęp 2010-03-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-04-16)]. (ang.).
- ↑ Clock Tower [online], St Albans Museums [dostęp 2010-03-28] [zarchiwizowane z adresu 2010-07-26] (ang.).
- ↑ a b Michael Hicks: The Wars of the Roses 1455-1485. T. 54: The Wars of the Roses 1455-1485. Osprey Publishing, 2003, s. 34-35, seria: Essential histories. ISBN 1-84176-491-4.
- ↑ Ronald H. Fritze, William Baxter Robison: Historical dictionary of late medieval England, 1272-1485. Greenwood Publishing Group, 2002, s. 484. ISBN 0-313-29124-1.
- ↑ Ronald H. Fritze, William Baxter Robison: Historical dictionary of late medieval England, 1272-1485. Greenwood Publishing Group, 2002, s. 485. ISBN 0-313-29124-1.
- ↑ Markets and shopping [online], St Albans & Harpenden Review [dostęp 2010-03-28] (ang.).
- ↑ Enjoy! St Albans. St Albans: St Albans City & District Council, 2009, s. 7.
- ↑ Film. All About St Albans. [dostęp 2010-03-28].
- ↑ The Odyssey Cinema in St Albans. allaboutstalbans.com, All About St Albans. [dostęp 2010-10-02]. (ang.).
- ↑ Theatre. All About St Albans. [dostęp 2009-09-09].
- ↑ Sopwell Nunnery Green Space. [w:] St Albans City & District Council [on-line]. 2009-12-04. [dostęp 2010-01-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-07-16)]. (ang.).
- ↑ a b c d e f St Albans Museums. [dostęp 2009-11-30].
- ↑ St Albans Organ Theatre [online] [dostęp 2010-01-08] (ang.).
- ↑ Oldest Inn in Britain. [dostęp 2009-09-09].
- ↑ The Roman Theatre of Verulamium. [dostęp 2009-11-30].
- ↑ Informacje z tablicy informacyjnej znajdującej się na stanowisku.
- ↑ Hertfordshire County Council: Walks & More. St Albans: 2009.
- ↑ The River Ver. „Abbey Flyer”. St Albans City & District Council. (ang.).
- ↑ The Common. „Abbey Flyer”. St Albans City & District Council. (ang.).
- ↑ Verulamium. „Abbey Flyer”. St Albans City & District Council. (ang.).
- ↑ The Moors. „Abbey Flyer”. St Albans City & District Council. (ang.).
- ↑ National Rail Enquiries. NRE. [dostęp 2009-09-09].
- ↑ St Albans Abbey. London Midlands. [dostęp 2009-09-09].
- ↑ Timetables – Area 3: Harpenden, St Albans and Borehamwood [online], Intalink [dostęp 2009-09-09] [zarchiwizowane z adresu 2009-06-02] (ang.).
- ↑ On track for better transport. „Horizons”, s. 18, Zima 2010. Hertfordshire County Council. (ang.).
- ↑ Tram link "could be here by 2012". „St Albans & Harpenden Review”, s. 9, 2010-11-10.
- ↑ St Albans Abbey tram-train announced [online], Railway Gazette International, 30 października 2009 [dostęp 2010-01-08] [zarchiwizowane z adresu 2010-01-04] (ang.).
- ↑ Route 6 [online], Sustrans [dostęp 2010-06-05] [zarchiwizowane z adresu 2010-06-15] (ang.).
- ↑ a b Route 61 [online], Sustrans [dostęp 2010-06-05] [zarchiwizowane z adresu 2010-06-15] (ang.).
- ↑ Hertfordshire [online], Sustrans [dostęp 2010-06-05] [zarchiwizowane z adresu 2010-07-19] (ang.).
- ↑ Cycling. [w:] Oficjalna strona St Albans City & District Council [on-line]. St Albans City & District Council, 2010-07-28. [dostęp 2010-08-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-08-31)]. (ang.).
- ↑ Beaumont School. [dostęp 2010-03-27]. (ang.).
- ↑ Francis Bacon Maths & Computing College [online] [dostęp 2010-03-27] [zarchiwizowane z adresu 2010-04-20] (ang.).
- ↑ Loreto College. [dostęp 2010-03-27]. (ang.).
- ↑ arlborough School [online] [dostęp 2010-03-27] [zarchiwizowane z adresu 2010-04-07] (ang.).
- ↑ Nicholas Breakspear Catholic School [online] [dostęp 2010-03-27] (ang.).
- ↑ Sandringham School. [dostęp 2010-03-27]. (ang.).
- ↑ St Albans Girls' School [online] [dostęp 2010-03-27] (ang.).
- ↑ Townsend Church of England School. [dostęp 2010-03-27]. (ang.).
- ↑ Verulam School. [dostęp 2010-03-27]. (ang.).
- ↑ St Albans School. [dostęp 2010-03-27]. (ang.).
- ↑ St Albans High School for Girls [online] [dostęp 2010-03-27] (ang.).
- ↑ St Columba's College. [dostęp 2010-03-27]. (ang.).
- ↑ About the college [online], Oaklands College [dostęp 2011-02-01] [zarchiwizowane z adresu 2012-12-23] (ang.).
- ↑ St Albans Campus Learning Resources Centre [online], University of Hertfordshire [dostęp 2010-03-27] [zarchiwizowane z adresu 2010-01-29] (ang.).
- ↑ Baza organizacji i instytucji polskich i polonijnych za granicą. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2018-08-12].
- ↑ Town twinning [online], St Albans City & District County Council, 27 sierpnia 2009 [dostęp 2010-03-27] [zarchiwizowane z adresu 2010-02-17] (ang.).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Oficjalna strona miasta i dystryktu
- Muzea w St Albans
- Informacje na temat stacji kolejowej St Albans City
- Informacje nt. komunikacji autobusowej w Hertfordshire. intalink.org.uk. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-06-15)].
- Mapa tras rowerowych na terenie dystryktu St Albans. stalbans.gov.uk. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-04-05)].