Fries
![]() | ||||||
|
||||||
Stoatus | ||||||
---|---|---|---|---|---|---|
|
||||||
Daterienge | ||||||
|
||||||
Toalcodes | ||||||
|
Et Fries (Fries: Frysk) es e West-Germoansche toale die gesprookn es in 't nôordn van Olland en Duutsland. Et Fries es et nauwst verwant mei 't Iengels. Ip etymologische groundn vormn die twêe toaln tôpe de Anglo-Friesche toalgroep.
Friesche Variantn
[bewerkn | brontekst bewerken]In Olland spreekn ze Fries in de noordelike provinsje Friesland (Fries: Fryslân). 't Es doar êen van de twêe officiële toaln van 't land. In Friesland koutn d'r à peu près 440.000 mienschn et Fries. Da Fries noemn ze et Westerlauwers Fries. Et officiële Fries daj in Ollandsche schooln kut leern, noemt Standoardfries.
Fries es wok geklapt in de Duutsche gemeente Saterland, en vlak teegn Denemarkn in de Duutsche deelstoat Sleeswyk-Holstein. Zyder spreekn doar en andere sôorte Fries of da van in Olland: Saterfries resp. Noord-Fries.
De Friesche toale noemt in 't Westerlauwers Frysk, in 't Noord-Fries Friisk en in et Saterfries Fräisk.
Erkennienge
[bewerkn | brontekst bewerken]Olland en Duutsland erkenn olletwee et Fries lik e minderheidstoale. In die landn krygt de toale beschermienge volgens et Europees andvest vo regionoale en mindereidstoaln.
Toalverwantschap
[bewerkn | brontekst bewerken]Up toalkundig vlak zyn Fries en Iengels nauwe verwant mè mekkoar. Moar undern toalgroep, et Anglo-Fries, es uut mekkoar gegruujd sinsn da de Angeln, t'ope mè de Saksn, 't continent èn verloatn à peu près 1500 joar geleen. Nu keun je gerust stelln dat et Fries minder up et Iengels trekt moa meer up Nederlands of Nedersaksisch.
Voorbeeldn van verwantschap mè 't Iengels:
- Fries: tsiis, tsjerke, sizze ↔ Iengels: cheese, church, say
- Fries: dei, wei ↔ Iengels: day, way
- Fries: dea, dream ↔ Iengels: dead, dream
- Fries: grien, kaai, troch ↔ Iengels: green, key, through
Fries en Iengels èn 't meest van ol de Ingveoonse klankverschuviengn oundergoan. Dat es ook 't gevol gewist by 't West-Vlams, moar wel in mindere moate.
Doaneffers èt et Fries ook Deensche invloed gekend, lik by 't Friesche woord bern (kind) ↔ Deens barn.
Toalstadia
[bewerkn | brontekst bewerken]- Oudfries: et geschreevn Fries tot ca. 1500
- Middelfries: et Fries uut de periode van ca. 1500 tot ca. 1800
- Nieuwfries: de Friesche toale sinsn ca. 1800
Fragment : 't Uze Voader
[bewerkn | brontekst bewerken]
Us Heit |
Uze Vader |
Varia
[bewerkn | brontekst bewerken]Gekende zinne van Pier Gerlofs Donia, 'Grutte Pier' (Grôte Pier), nen 16e êeuwschn rebel die volgenst de legende zyn gevangenen da zinnetje liet ipzeggn voe de Friezn van d'Ollanders en de Saksen te kunn schêen:
- Bûter, brea en griene tsiis, hwa't dat net sizze kin, is gjin oprjochte Frys.
- Beuter, brôod en groene (jounge) koas, wien da da nie kut zeggn, is ginnen echtn Fries.