Jan Zumbach
Jan Zumbach, ps. „Kaczor Donald”, „Johan”[1] (ur. 14 kwietnia[2] 1915 w Ursynowie[3], zm. 3 stycznia 1986 w Paryżu) – podpułkownik dyplomowany pilot Wojska Polskiego, podpułkownik (ang. Wing Commander) Królewskich Sił Powietrznych, as myśliwski Polskich Sił Powietrznych na obczyźnie, kawaler Krzyża Srebrnego Orderu Wojennego Virtuti Militari, najemnik.
13 zwycięstw | |
![]() | |
![]() | |
Data i miejsce urodzenia |
15 kwietnia 1915 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
3 stycznia 1986 |
Przebieg służby | |
Lata służby |
1936–1967 |
Siły zbrojne | |
Formacja |
|
Jednostki | |
Stanowiska |
dowódca dywizjonu 303, dowódca 3 Polskiego Skrzydła Myśliwskiego |
Główne wojny i bitwy | |
Późniejsza praca |
przemytnik, najemnik |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
![](http://178.128.105.246/host-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/Polish_recipients_of_the_Distinguished_Flying_Cross_No_303.jpg/240px-Polish_recipients_of_the_Distinguished_Flying_Cross_No_303.jpg)
![](http://178.128.105.246/host-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/98/Piloci_303.jpg/240px-Piloci_303.jpg)
![](http://178.128.105.246/host-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/19/Jan_Zumbach-tablica_pami%C4%85tkowa.jpg/240px-Jan_Zumbach-tablica_pami%C4%85tkowa.jpg)
Dzieciństwo, młodość, kariera wojskowa i wybuch wojny
edytujJan Eugeniusz Ludwik Zumbach był wnukiem szwajcarskiego emigranta i synem Eugeniusza, który posiadał podwójne obywatelstwo: polskie i szwajcarskie. Sam także posiadał obywatelstwo szwajcarskie. W latach 1922–1935 mieszkał w Bobrowie k. Brodnicy (w II Rzeczypospolitej woj. pomorskie), gdzie jego ojciec uzyskał pohakatowski majątek ziemski. Matka Jana, Alina Gorzechowska, pochodziła z okolic Płocka, ze starej rodziny ziemiańskiej[4]. W 1935 roku ukończył Gimnazjum Polskie im. Marszałka Stanisława Małachowskiego w Płocku. W 1936 Jan Zumbach wstąpił na ochotnika do lotnictwa i służby wojskowej, dokonując oszustwa, gdyż do wojska wstąpić mogły jedynie osoby posiadające polskie obywatelstwo. Jako dowód tożsamości przedstawił dokument, który nie podawał jego obywatelstwa. W 1938 ukończył Szkołę Podchorążych Lotnictwa w Dęblinie (XI promocja, 52 lokata), został promowany na podporucznika pilota. Przed II wojną światową służył w 111 eskadrze myśliwskiej. Na skutek zderzenia z samochodem, który rozstawiał oświetlenie do nocnych lotów, przy lądowaniu w maju 1939, trafił do szpitala, a następnie przeszedł rehabilitację. Po wybuchu wojny nie udało mu się odnaleźć swojej jednostki i 17 września przedostał się z Polski do Rumunii. Następnie przez Bejrut dotarł drogą morską do Francji.
Służba w Polskich Siłach Powietrznych na obczyźnie
edytujPo przybyciu do Francji, tak jak pozostali polscy lotnicy, został skierowany do Centrum Wyszkolenia Lotnictwa Polskiego w bazie Lyon-Bron. 13 maja 1940 został przydzielony do I Klucza Kominowego (Kr) dowodzonego przez majora Krasnodębskiego. Klucz ten został włączony do francuskiego dywizjonu GCD I/55, chroniącego lotniska w Châteaudun, następnie Étampes. Do spotkań z nieprzyjacielem dochodziło jednak rzadko i Zumbach nie odniósł tam sukcesów bojowych. Pod koniec kampanii francuskiej Zumbach został przydzielony do klucza dowodzonego przez Franciszka Skibę. 16 czerwca ewakuowany do Bordeaux, a następnie 21 czerwca – do Wielkiej Brytanii (na statku „Kmicic”).
W Wielkiej Brytanii Jan Zumbach został 2 sierpnia 1940 przydzielony do polskiego dywizjonu myśliwskiego 303, stacjonującego na lotnisku Northolt i latającego na myśliwcach Hawker Hurricane Mk I. Dywizjon ten wszedł do akcji w końcowej, trzeciej fazie bitwy o Anglię. Pierwsze zwycięstwo Zumbach odniósł 7 września 1940, zestrzeliwując dwa bombowce Dornier Do 17. W toku bitwy o Anglię do 27 września zestrzelił ponadto 5 myśliwców Bf 109 i bombowiec He 111 oraz 1 Bf 109 prawdopodobnie.
Dalsze losy podczas II wojny światowej
edytuj23 grudnia 1940 Jan Zumbach został odznaczony Krzyżem Srebrnym Virtuti Militari, a 1 lutego 1941 po raz pierwszy Krzyżem Walecznych. 9 maja 1941 lądował awaryjnie na skutek zestrzelenia. W 1941 zestrzelił dwa Bf 109 i jeden prawdopodobnie. 20 października otrzymał brytyjskie odznaczenie Distinguished Flying Cross (DFC). Po odpoczynku od służby bojowej między grudniem 1941 a marcem 1942, kiedy służył w jednostce treningowej, powrócił do Dywizjonu 303 ze stopniem kapitana, obejmując w nim dowództwo jednej z eskadr. 17 maja 1942 został wyznaczony dowódcą dywizjonu 303 – funkcję tę sprawował do grudnia 1942. Podczas operacji nad kontynentem w 1942 zestrzelił myśliwiec Fw 190 i dwa prawdopodobnie oraz zespołowo dwa bombowce niemieckie. W styczniu 1943 otrzymał stopień Wing Commandera, czyli podpułkownika.
15 kwietnia 1943 został dowódcą 3 Polskiego Skrzydła Myśliwskiego. W tym okresie ukończył Wyższą Szkołę Lotniczą. 1 września 1943 otrzymał brytyjski stopień Squadron Leader. Od 4 sierpnia 1944 do 30 stycznia 1945 dowodził 133 Polskim Skrzydłem Myśliwskim. 30 stycznia 1945 przeniesiono go do 84. Grupy Myśliwskiej. 7 kwietnia 1945 został wzięty do krótkotrwałej niewoli, z której powrócił 12 maja 1945. W październiku 1946 wystąpił ze służby wojskowej i zamieszkał w Szwajcarii.
Bilans i odznaczenia
edytujPodczas II wojny światowej zestrzelił, według oficjalnych danych, 13 samolotów na pewno i 5 prawdopodobnie. Oprócz Krzyża Srebrnego Orderu Virtuti Militari nr 8825 został odznaczony czterokrotnie Krzyżem Walecznych, dwukrotnie Medalem Lotniczym, Polowym Znakiem Pilota nr 431 i dwukrotnie brytyjskim Zaszczytnym Krzyżem Lotniczym (DFC with Bar)[5]. Otrzymał ponadto pamiątkową Gwiazdę 1939-1945, Medal za Wojnę 1939-1945 oraz Medal Obrony.
Okres powojenny
edytujPo II wojnie światowej Zumbach pędził żywot awanturnika. Zajmował się przemytem, był współwłaścicielem firmy lotniczo-taksówkarskiej, która prowadziła działalność przemytniczą, a następnie – posługując się pseudonimem Johnny „Kamikaze” Brown – walczył jako najemnik w Afryce[6]. W 1962 przyjął ofertę utworzenia lotnictwa Katangi i dowodzenia nim. Zorganizował zakup Douglasów A-26 Invaderów, które stały się trzonem lotnictwa Katangi, zwerbował pilotów i mechaników. Lotnictwo Katangi pod jego dowództwem bombardowało siły rządowe Konga, oraz miejscowości im sprzyjające. Pod koniec roku siły lotnicze kontyngentu szwedzkiego ONZ, wyposażone w myśliwce Saab J29 Tunnan, zniszczyły większość lotnictwa Katangi. Po upadku secesji Zumbach uciekł z polskimi pilotami do Angoli[7].
W 1967 powrócił do Afryki, tym razem w związku z propozycją dowodzenia lotnictwem Biafry. Oprócz faktycznego dowodzenia Zumbach brał osobiście udział w nalotach nielicznych bombowców biafryjskich na rządowe pozycje nigeryjskie. Między innymi latając bombowcem A-26 Invader uszkodził on flagową nigeryjską fregatę NNS „Nigeria”[8]. Podczas nalotu na lotnisko w Makurdi zabił szefa sztabu armii nigeryjskiej. Również ta secesja, tak jak Katangi, zakończyła się klęską, co w sporej mierze spowodowane było nadużyciami pośredników w zakupie broni i sprzętu wojskowego[7].
Jan Zumbach zmarł w niewyjaśnionych okolicznościach 3 stycznia 1986 we Francji, został pochowany w Polsce na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera D 4 rz. 3 m. 2)[9]. Władze francuskie zamknęły śledztwo w sprawie jego śmierci bez podania powodów.
Muzeum 303 im. ppłk pil. Jana Zumbacha w Napoleonie
edytuj1 września 2018 w 100. rocznicę odzyskania przez Polskę Niepodległości oraz w 100-lecie lotnictwa polskiego lotnictwa wojskowego w miejscowości Napoleon nastąpiło oficjalne otwarcie Muzeum 303, którego patronem został Jan Zumbach. Założycielem tej unikatowej na skalę krajową placówki, prezentującej oryginalne zabytki techniki lotniczej oraz pamiątki związane z polskim lotnictwem wojskowym jest Tomasz Kajkowski, były żołnierz zawodowy 1 Pułku Specjalnego Komandosów z Lublińca[10]. Pracami muzeum kieruje Stowarzyszenie Muzeum 303, które zostało powołane spośród uczestników zebrania założycielskiego w dniu 27 października 2018. W swoich założeniach realizuje misje upowszechniania wśród młodzieży szkolnej i osób dorosłych historii polskich pilotów walczących w Wielkiej Brytanii, a przede wszystkim Dywizjonu 303. Ekspozycję stałą stanowią oryginalne pamiątki po wszystkich formacjach lotniczych walczących w I i II wojnie światowej.
Twórczość
edytuj- Zumbach Jan, Ostatnia walka: Moje życie jako lotnika, przemytnika i poszukiwacza przygód, Oficyna Wydawnicza Echo, Espadon Publishing Sp. z o.o., Warszawa, 2007, s. 299, ISBN 978-83-60786-16-1.
Przypisy
edytuj- ↑ Pseudonimy polskich pilotów myśliwskich. Serwis „Myśliwcy”. [dostęp 2009-10-15]. (pol.).
- ↑ Jan Zumbach w swojej biografii jako datę urodzenia podał 15 kwietnia.
- ↑ Akta stanu cywilnego parafii rzym.-kat. pw. św. Katarzyny w Służewiu, nr U152/1915.
- ↑ Wiele dusz w piersi. W: Jan Zumbach: Ostatnia walka. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Echo, 2007, s. 38. ISBN 978-83-6078-616-1.
- ↑ Jan Zumbach. polishairforce.pl. [dostęp 2018-12-20].
- ↑ Sterling Seagrave: Soldiers of Fortune, Time-Life Books, Alexandria, VA 1985, ISBN 0-8094-3326-5.
- ↑ a b Mateusz "Biszop" Biskup , Śladami zapomnianych bohaterów w rozdziale: Najemnik z dywizjonu 303, Poznań: Vesper, 2011, s. 461-468, ISBN 978-83-7731-052-6 .
- ↑ Daniel Kowalczuk. Biafra. Operacje desantowe i działania na morzu w trakcie nigeryjskiej wojny domowej 1967-1970. „Morze, statki i okręty”. 3-4/2017. XXII (179), s. 60-63, marzec-kwiecień 2017. Magnum X. ISSN 1426-529X.
- ↑ Wyszukiwarka cmentarna – Warszawskie cmentarze
- ↑ HISTORIA POWSTANIA MUZEUM 303. www.muzeum303.pl. [dostęp 2021-11-21].
Bibliografia
edytuj- Mateusz Zieliński. Pies wojny z dywizjonu 303. „Gazeta Wyborcza”, 28 maja 2012.