Stary Testament
Ten artykuł od 2010-05 wymaga zweryfikowania podanych informacji. |
![](http://178.128.105.246/host-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/Torah2.jpg/220px-Torah2.jpg)
![](http://178.128.105.246/host-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/12/Hebrew_Pentateuch_%28The_S.S._Teacher%27s_Edition-The_Holy_Bible_-_Plate_VIII%29.jpg/220px-Hebrew_Pentateuch_%28The_S.S._Teacher%27s_Edition-The_Holy_Bible_-_Plate_VIII%29.jpg)
![](http://178.128.105.246/host-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/12/Lxx_Minorprophets.gif/220px-Lxx_Minorprophets.gif)
Stary Testament – starsza część Biblii, przyjęta przez chrześcijaństwo. Żydowska (a za nią protestancka) wersja obejmuje 39 ksiąg (w judaizmie liczone jako 24; spisane głównie w języku hebrajskim), katolicka zawiera 46, a prawosławna w sumie 49-51 (księgi hebrajskie i greckie z Septuaginty).
Stary Testament razem z Nowym Testamentem tworzą Pismo Święte – Biblię.
Historia Starego Testamentu
[edytuj | edytuj kod]Stary Testament powstawał w ciągu wielu wieków, najstarszym tekstem w nim zawartym jest Pieśń Debory z Księgi Sędziów, spisana w XII w. p.n.e. Cały kanon Starego Testamentu został ustalony pod koniec I w. n.e. Znanych jest kilka teorii co do wyboru ksiąg kanonicznych – uważa się np., że do kanonu weszły tylko te teksty, w których powstaniu dopatrywano się interwencji (natchnienia) Boga. Długotrwały proces formowania kanonu ST rozpoczął się w 622 p.n.e., kiedy król Jozjasz wprowadził reformę religijną.
Stary Testament był już w starożytności tłumaczony na języki: aramejski (Targum), samarytański (Pentateuch samarytański) i grekę. Najstarsze greckie tłumaczenie to Septuaginta, zostało ono zapoczątkowane w Aleksandrii w połowie III w. p.n.e. i miało być stworzone dla istniejącej tam gminy żydowskiej. Według legendy przekładu dokonano na polecenie faraona Ptolemeusza II Filadelfosa, który chciał zapoznać się z prawem żydowskim. Na rozkaz kapłana Eleazara 70 mędrców żydowskich przetłumaczyło księgi w ciągu 70 dni. W rzeczywistości przekład kolejnych ksiąg trwał ponad 100 lat.
Kanon żydowski
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Istnieje wiele opinii na temat momentu ostatecznego ukształtowania się kanonu hebrajskiego. Przyjmuje się, że nastąpiło to pomiędzy II w. p.n.e., a II w. n.e. Po ustaleniu kanonu hebrajskiego działalność rozpoczęli Masoreci, którzy bardzo dokładnie kopiowali księgi – dzięki temu dysponujemy dzisiaj hebrajskimi tekstami, które są identyczne z tymi, których używano w czasach Chrystusa. Tanach został napisany głównie w biblijnym hebrajskim, a niektóre części (zwłaszcza Księga Daniela i Księga Ezdrasza) w biblijnym aramejskim.
Prawo – Torah (Pięcioksiąg Mojżesza)
- 1. Księga Rodzaju – Bereszit („Na początku”)
- 2. Księga Wyjścia – Szemot („Imiona”)
- 3. Księga Kapłańska – Wajjikra („I zawołał”)
- 4. Księga Liczb – Bemidmar („Na pustyni”) a. Wajedabber („I mówił”)
- 5. Księga Powtórzonego Prawa – Dewarim („Słowa”)
Prorocy – Newiim
- 6. Księga Jozuego – Jehoszua
- 7. Księga Sędziów – Szoftim
- 8. 1-2 Księgi Samuela – Szemuel
- 9. 1-2 Księgi Królów – Melachim
- 10. Księga Izajasza – Jeszajahu
- 11. Księga Jeremiasza – Jiremijahu
- 12. Księga Ezechiela – Jichzekel
- 13. Dwunastu Proroków Mniejszych – Trej Asar (תרי עשר)
Pisma – Ketuwim
- 14. Księga Psalmów – Tehilim
- 15. Księga Przysłów – Miszlei
- 16. Księga Hioba – Ijow
- 17. Pieśń nad Pieśniami – Szir Haszirim
- 18. Księga Rut – Rut
- 19. Lamentacje Jeremiasza – Eika
- 20. Księga Koheleta – Kohelet
- 21. Księga Estery – Ester
- 22. Księga Daniela – Daniel
- 23. Księgi Ezdrasza i Nehemiasza – Ezra wuNechemia
- 24. 1-2 Księgi Kronik – Diwrej Hajamim
Kanony chrześcijańskie
[edytuj | edytuj kod]Chrześcijanie bardzo długo nie mieli ustalonego kanonu Starego Testamentu, gdyż uważali go za odziedziczony po judaizmie i przezeń skompletowany. Ponadto – inaczej niż żydzi – tradycyjnie dzielili księgi Biblii na historyczne, dydaktyczne i prorockie. W V wieku n.e. powstała Wulgata, przekład Starego Testamentu z hebrajskiego i greki (oraz Nowego Testamentu z greki) na łacinę, dokonany przez Hieronima, który za źródło przyjął hebrajskie oryginały pism, ale posiłkował się Septuagintą. Sam Hieronim nie uważał jednak ksiąg później nazwanych deuterokanonicznymi za część natchnionego kanonu.
Podobne opinie istniały wśród wielu chrześcijańskich uczonych i duchownych aż do XVI w. Jednym z podających w wątpliwość wartość I Księgi Machabejskiej (ale nie pozostałych ksiąg deuterokanonicznych) był papież Grzegorz I („Moralia”, XIX.34-PL 76,119)[1]. Wielu teologów chrześcijańskich przedstawiało bardzo różne koncepcje kanonu, jednak do rozłamu doszło dopiero w trakcie reformacji.
Kanon katolicki
[edytuj | edytuj kod]Kursywą zaznaczono księgi nieuznawane przez żydów i protestantów, tzw. deuterokanoniczne (wtórnokanoniczne).
- Prawo – (Pięcioksiąg Mojżesza)
- 1. Księga Rodzaju (Rdz) – Liber Genesis (Gen)
- 2. Księga Wyjścia (Wj) – Liber Exodus (Ex)
- 3. Księga Kapłańska (Kpł) – Liber Leviticus (Lev)
- 4. Księga Liczb (Lb) – Liber Numeri (Nu)
- 5. Księga Powtórzonego Prawa (Pwt) – Liber Deuteronomium (Deu)
- Pozostałe księgi historyczne
- 6. Księga Jozuego (Joz) – Liber Iosue
- 7. Księga Sędziów (Sdz) – Liber Iudicum
- 8. Księga Rut (Rt) – Liber Ruth
- 9. 1 Księga Samuela (1Sm) – Liber I Samuelis
- 10. 2 Księga Samuela (2Sm) – Liber II Samuelis
- 11. 1 Księga Królewska (1Krl) – Liber I Regum
- 12. 2 Księga Królewska (2Krl) – Liber II Regum
- 13. 1 Księga Kronik (1Krn) – Liber I Paralipomenon
- 14. 2 Księga Kronik (2Krn) – Liber II Paralipomenon
- 15. Księga Ezdrasza (Ezd) – Liber Esdrae
- 16. Księga Nehemiasza (Ne) – Liber Nehemiae
- 17. Księga Tobiasza (Tb) – Liber Thobis
- 18. Księga Judyty (Jd) – Liber Iudith
- 19. Księga Estery (Est) – Liber Esther
- 20. 1 Księga Machabejska (1Mch) – Liber I Maccabeorum
- 21. 2 Księga Machabejska (2Mch) – Liber II Maccabeorum
Księgi mądrościowe (dydaktyczne)
- 22. Księga Hioba (Hi) – Liber Iob
- 23. Księga Psalmów (Ps) – Liber Psalmorum
- 24. Księga Przysłów (Prz) – Liber Proverbiorum
- 25. Księga Koheleta (Koh) – Liber Ecclesiastes (Ecl)
- 26. Pieśń nad pieśniami (Pnp) – Canticum Canticorum
- 27. Księga Mądrości (Mdr) – Liber Sapientiae
- 28. Mądrość Syracha (Syr) – Liber Ecclesiasticus
- 29. Księga Izajasza (Iz) – Liber Isaiae
- 30. Księga Jeremiasza (Jer) – Liber Ieremiae
- 31. Lamentacje Jeremiasza (Treny) (Lm) – Lamentationes (Threni)
- 32. Księga Barucha (Ba) – Liber Baruch
- 33. Księga Ezechiela (Ez) – Prophetia Ezechielis
- 34. Księga Daniela (Dn) – Prophetia Danielis
- 35. Księga Ozeasza (Oz) – Prophetia Osee
- 36. Księga Joela (Jl) – Prophetia Ioel
- 37. Księga Amosa (Am) – Prophetia Amos
- 38. Księga Abdiasza (Ab) – Prophetia Abdiae
- 39. Księga Jonasza (Jon) – Prophetia Ionae
- 40. Księga Micheasza (Mi) – Prophetia Michaeae
- 41. Księga Nahuma (Na) – Prophetia Nahum
- 42. Księga Habakuka (Ha) – Prophetia Habacuc
- 43. Księga Sofoniasza (So) – Prophetia Sophoniae
- 44. Księga Aggeusza (Ag) – Prophetia Aggaei
- 45. Księga Zachariasza (Za) – Prophetia Zachariae
- 46. Księga Malachiasza (Ml) – Prophetia Malachiae
Kanon Wschodniej Ortodoksji (Prawosławia) I Orientalnej Ortodoksji
[edytuj | edytuj kod]Zawiera dodatkowo (w Septuagincie):
- 2 Księga Ezdrasza
- 3 Księga Machabejska
- 4 Księga Machabejska (przez Cerkiew gruzinską uznawana za natchnioną, przez pozostałe autokefaliczne cerkwie jako pozakanoniczny apokryf, ale dozwolony w lekturze – księga o charakterze dydaktyczno-mądrościowym)
- Modlitwa Manassesa
- Psalm 151
W tradycji prawosławia rosyjskiego I gruzińskiego, a także etiopskiej koptyjskiego, występuje również księga znana jako 2(3/4) Księga Ezdrasza, która zawiera w sobie Księgę Ezdrasza i Księgę Nehemiasza. Kanon etiopski zawiera dodatkowo Księgę Henocha, Księgę Jubileuszów, 1, 2 i 3 Księgę Mekabiego (różne od Ksiąg Machabejskich) oraz 4 Księgę Barucha. Z kolei kanon syryjski zawiera również księgę uznawaną jako apokryf – 2 Księgę Barucha oraz Psalmy 152-155.
Kanon protestancki
[edytuj | edytuj kod]W XVI w. Marcin Luter, podobnie jak niektórzy inni katoliccy bibliści owego czasu, przyjął założenie, że kanon hebrajski jest bardziej pierwotny niż zbiór ksiąg uznawanych dotychczas przez większość chrześcijaństwa. Odrzucił księgi w nim niewystępujące, zachowując tradycyjny chrześcijański układ pism. W chrześcijaństwie rozgorzała trwająca do dziś dyskusja, które księgi powinny należeć do kanonu. Pisma odrzucone przez Lutra nazwano deuterokanonicznymi. Większa liczba ksiąg wynika z innego podziału (według podziału hebrajskiego prorocy mniejsi i niektóre inne księgi stanowią całość i dlatego kanon żydowski tradycyjnie liczy 24 księgi).
Nazwy ksiąg zgodnie z Biblią warszawską; w nawiasie odpowiedniki nazw w katolickiej Biblii Tysiąclecia.
Księgi historyczne
- Prawo – (Pięcioksiąg Mojżesza)
- 1. Pierwsza Księga Mojżeszowa (Księga Rodzaju)
- 2. Druga Księga Mojżeszowa (Księga Wyjścia)
- 3. Trzecia Księga Mojżeszowa (Księga Kapłańska)
- 4. Czwarta Księga Mojżeszowa (Księga Liczb)
- 5. Piąta Księga Mojżeszowa (Księga Powtórzonego Prawa)
- Pozostałe księgi historyczne
- 6. Księga Jozuego
- 7. Księga Sędziów
- 8. Księga Rut
- 9. 1 Księga Samuela
- 10. 2 Księga Samuela
- 11. 1 Księga Królewska
- 12. 2 Księga Królewska
- 13. 1 Księga Kronik
- 14. 2 Księga Kronik
- 15. Księga Ezdrasza
- 16. Księga Nehemiasza
- 17. Księga Estery
Księgi mądrościowe (dydaktyczne)
- 18. Księga Joba (Hioba)
- 19. Księga Psalmów
- 20. Przypowieści Salomona (Księga Przysłów)
- 21. Księga Kaznodziei Salomona (Księga Koheleta)
- 22. Pieśń nad pieśniami
Księgi prorockie
- Prorocy więksi
- 23. Księga Izajasza
- 24. Księga Jeremiasza
- 25. Treny Jeremiasza (Lamentacje)
- 26. Księga Ezechiela
- 27. Księga Daniela
- Prorocy mniejsi
- 28. Księga Ozeasza
- 29. Księga Joela
- 30. Księga Amosa
- 31. Księga Abdiasza
- 32. Księga Jonasza
- 33. Księga Micheasza
- 34. Księga Nahuma
- 35. Księga Habakuka
- 36. Księga Sofoniasza
- 37. Księga Aggeusza
- 38. Księga Zachariasza
- 39. Księga Malachiasza
Tabela ksiąg Starego Testamentu
[edytuj | edytuj kod]Tanach – Biblia Hebrajska (24 księgi) | Protestantyzm (39 ksiąg) | Katolicyzm (46 ksiąg) | Prawosławie (51 ksiąg) | Siglum | Nazwa łacińska | Język oryginału | Liczba rozdziałów | Kategoria | Czas powstania (ok., p.n.e.) |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Bereszit | 1 Księga Mojżeszowa | Księga Rodzaju | Księga Rodzaju | Rdz | Liber Genesis (Gen) | hebrajski | 50 | PIĘCIOKSIĄG | IX-V w. |
Szemot | 2 Księga Mojżeszowa | Księga Wyjścia | Księga Wyjścia | Wj | Liber Exodus (Ex) | hebrajski | 40 | IX-V w. | |
Wajjikra | 3 Księga Mojżeszowa | Księga Kapłańska | Księga Kapłańska | Kpł | Liber Leviticus (Lev) | hebrajski | 27 | IX-V w. | |
Bemidbar | 4 Księga Mojżeszowa | Księga Liczb | Księga Liczb | Lb | Liber Numeri (Nu) | hebrajski | 36 | IX-V w. | |
Dewarim | 5 Księga Mojżeszowa | Księga Powtórzonego Prawa | Księga Powtórzonego Prawa | Pwt | Liber Deuteronomium (Deu) | hebrajski | 34 | IX-V w. | |
Jehoszua | Księga Jozuego | Księga Jozuego | Księga Jozuego | Joz | Liber Iosue | hebrajski | 24 | pozostałe | |
Szoftim | Księga Sędziów | Księga Sędziów | Księga Sędziów | Sdz | Liber Iudicum | hebrajski | 21 | ||
Rut | Księga Rut | Księga Rut | Księga Rut | Rt | Liber Ruth | hebrajski | 4 | ||
Szemuel | 1 Księga Samuela | 1 Księga Samuela | 1 Księga Samuela (tradycyjnie: 1 Królewska) | 1Sm | Liber I Samuelis | hebrajski | 31 | ||
2 Księga Samuela | 2 Księga Samuela | 2 Księga Samuela (tradycyjnie: 2 Królewska) | 2Sm | Liber II Samuelis | hebrajski | 24 | |||
Melachim | 1 Księga Królewska | 1 Księga Królewska | 1 Księga Królewska (tradycyjnie: 3 Królewska) | 1Krl | Liber I Regum | hebrajski | 22 | ||
2 Księga Królewska | 2 Księga Królewska | 2 Księga Królewska (tradycyjnie: 4 Królewska) | 2Krl | Liber II Regum | hebrajski | 25 | |||
Diwrej Hajamim | 1 Księga Kronik | 1 Księga Kronik | 1 Księga Kronik | 1Krn | Liber I Paralipomenon | hebrajski | 29 | ||
2 Księga Kronik | 2 Księga Kronik | 2 Księga Kronik | 2Krn | Liber II Paralipomenon | hebrajski | 36 | |||
3 Księga Ezdrasza [tradycyjnie: 1 Ezdrasza] | 1Ezd | Liber III Esdrae | hebrajski | 9 | |||||
Ezra wuNechemia | Księga Ezdrasza | Księga Ezdrasza | Księga Ezdrasza [tradycyjnie: 2 Ezdrasza] | Ezd/2Ezd | Liber Esdrae | hebrajski i aramejski | 10 | ||
Księga Nehemiasza | Księga Nehemiasza | Księga Nehemiasza
[tradycyjnie: 2 Ezdrasza] |
Ne/2Ezd | Liber Nehemiae | hebrajski | 13 | |||
Księga Tobiasza | Księga Tobiasza | Tb | Liber Thobis | aramejski (i hebrajski?) | 14 | III-II w. | |||
Księga Judyty | Księga Judyty | Jdt | Liber Iudith | hebrajski | 16 | ||||
Esther | Księga Estery | Księga Estery | Księga Estery | Est | Liber Esther | hebrajski | 10 | ||
1 Księga Machabejska | 1 Księga Machabejska | 1Mch | Liber I Maccabeorum | hebrajski | 16 | ||||
2 Księga Machabejska | 2 Księga Machabejska | 2Mch | Liber II Maccabeorum | grecki | 15 | ||||
3 Księga Machabejska | 3Mch | Liber III Maccabeorum | grecki | 7[2] | |||||
4 Księga Machabejska (czytana tylko w Gruzińskim Kościele Prawosławnym) | 4Mch | Liber IV Maccabeorum | grecki | 18[3] | |||||
4 Księga Ezdrasza
[tradycyjnie: 3 Ezdrasza] (kanoniczna tylko w Gruzińskim Kościele Prawosławnym) |
3Ezd | Liber IV Esdrae | aramejski (i hebrajski?) | 16 | |||||
Ijow | Księga Joba | Księga Hioba | Księga Hioba | Hi | Liber Iob | hebrajski | 42 | KSIĘGI MĄDROŚCIOWE | V-III w. |
Tehilim | Księga Psalmów | Księga Psalmów | Księga Psalmów | Ps | Liber Psalmorum | hebrajski | 150 | ||
Modlitwa Manassesa | (umieszczana zwykle pod koniec 2Krn) | grecki | 1 | ||||||
Miszlei | Przypowieści Salomona | Księga Przysłów | Księga Przysłów | Prz | Liber Proverbiorum | hebrajski | 31 | ||
Kohelet | Księga Kaznodziei Salomona | Księga Koheleta | Księga Koheleta | Koh | Liber Ecclesiastes (Ecl) | hebrajski | 12 | ||
Szir Haszirim | Pieśń nad pieśniami | Pieśń nad pieśniami | Pieśń nad pieśniami | PnP | Canticum Canticorum | hebrajski | 8 | VI-III w. | |
Księga Mądrości | Księga Mądrości | Mdr | Liber Sapientiae | grecki | 19 | II w. | |||
Mądrość Syracha | Mądrość Syracha | Syr | Liber Ecclesiasticus | hebrajski | 50 | ||||
Jeszajahu | Księga Izajasza | Księga Izajasza | Księga Izajasza | Iz | Liber Isaiae | hebrajski | 66 | PROROCY WIĘKSI | VI-V w. |
Jiremijahu | Księga Jeremiasza | Księga Jeremiasza | Księga Jeremiasza | Jr | Liber Ieremiae | hebrajski i aramejski | 52 | ||
Eika | Treny Jeremiasza | Lamentacje Jeremiasza | Lamentacje Jeremiasza | Lm | Lamentationes (Threni) | hebrajski | 5 | ||
Księga Barucha | Księga Barucha | Ba | Liber Baruch | hebrajski | 6 | ||||
List Jeremiasza | Ls | Liber Baruch | grecki (opinia większości) | 1 | |||||
Jichzekel | Księga Ezechiela | Księga Ezechiela | Księga Ezechiela | Ez | Prophetia Ezechielis | hebrajski | 48 | ||
Daniel | Księga Daniela | Księga Daniela | Księga Daniela | Dn | Prophetia Danielis | hebrajski i aramejski | 12 (14)[4] | II w. | |
Trej Asar | Księga Ozeasza | Księga Ozeasza | Księga Ozeasza | Oz | Prophetia Osee | hebrajski | 14 | PROROCY MNIEJSI | |
Księga Joela | Księga Joela | Księga Joela | Jl | Prophetia Ioel | hebrajski | 4 | |||
Księga Amosa | Księga Amosa | Księga Amosa | Am | Prophetia Amos | hebrajski | 9 | |||
Księga Abdiasza | Księga Abdiasza | Księga Abdiasza | Ab | Prophetia Abdiae | hebrajski | 1 | IX w. | ||
Księga Jonasza | Księga Jonasza | Księga Jonasza | Jon | Prophetia Ionae | hebrajski | 4 | V-IV w. | ||
Księga Micheasza | Księga Micheasza | Księga Micheasza | Mi | Prophetia Michaeae | hebrajski | 7 | VII-VI w. | ||
Księga Nahuma | Księga Nahuma | Księga Nahuma | Na | Prophetia Nahum | hebrajski | 3 | |||
Księga Habakuka | Księga Habakuka | Księga Habakuka | Ha | Prophetia Habacuc | hebrajski | 3 | |||
Księga Sofoniasza | Księga Sofoniasza | Księga Sofoniasza | So | Prophetia Sophoniae | hebrajski | 3 | |||
Księga Aggeusza | Księga Aggeusza | Księga Aggeusza | Ag | Prophetia Aggaei | hebrajski | 2 | |||
Księga Zachariasza | Księga Zachariasza | Księga Zachariasza | Za | Prophetia Zachariae | hebrajski | 14 | VI-V w. | ||
Księga Malachiasza | Księga Malachiasza | Księga Malachiasza | Ml | Prophetia Malachiae | hebrajski | 3 |
Łączna liczba rozdziałów:
- 1103 (kanon prawosławny)
- 1067 (kanon katolicki)
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- kanon Biblii
- Tanach
- Tora
- księgi deuterokanoniczne
- Nowy Testament
- stworzenie świata według Biblii
- Josef Markwart
- siglum
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Administrator, Serwis Apologetyczny: katolickie spojrzenie na wiarę [online], analizy.biz [dostęp 2017-04-02] [zarchiwizowane z adresu 2022-10-06] .
- ↑ III Maccabees [online], www.ecmarsh.com [dostęp 2017-11-26] (ang.).
- ↑ IV Maccabees [online], www.ecmarsh.com [dostęp 2017-11-26] (ang.).
- ↑ 12 rozdziałów w kanonie hebrajskim i protestanckim, 14 w katolickim i prawosławnym
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]Karolina Głowacka i Łukasz Niesiołowski-Spanò, Kto, kiedy i po co napisał Biblię? Nowe datowanie Starego Testamentu, kanał „Radio Naukowe” na YouTube, 26 sierpnia 2021 [dostęp 2023-09-21].