Сүрме
| |||||||||||||||
Жай заттың сыртқы бейнесі | |||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
күміс жылтыр сұр металл ![]() | |||||||||||||||
Атом қасиеті | |||||||||||||||
Атауы, символ, нөмірі |
Сүрме, 51 | ||||||||||||||
Топ типі |
Металлоидтар | ||||||||||||||
Топ, период, блок |
15, 5, p | ||||||||||||||
Атомдық масса (молярлық масса) | |||||||||||||||
Электрондық конфигурация |
[Kr] 4d105s25p3 | ||||||||||||||
Қабықшалар бойынша электрондар |
2, 8, 18, 18, 5 | ||||||||||||||
Атом радиусы |
140 пм | ||||||||||||||
Химиялық қасиеттері | |||||||||||||||
Ковалентті радиус |
139±5 пм | ||||||||||||||
Ван-дер-Ваальс радиусы |
206 пм | ||||||||||||||
Ион радиусы |
(+5e)62 (−3e)245 пм | ||||||||||||||
Электртерістілігі |
2,05 (Полинг шкаласы) | ||||||||||||||
Электродты потенциал |
0 | ||||||||||||||
Тотығу дәрежелері |
−3, −2, −1, 0, +1, +2, +3, +4, +5 | ||||||||||||||
Иондалу энергиясы |
1-ші: 834 кДж/моль (эВ)
| ||||||||||||||
Жай заттың термодинамикалық қасиеттері | |||||||||||||||
Термодинамикалық фаза | |||||||||||||||
Тығыздық (қ.ж.) |
6,691 г/см³ | ||||||||||||||
Балқу температурасы |
903,9 K | ||||||||||||||
Қайнау температурасы |
1908 K | ||||||||||||||
Балқу жылуы |
20,08 кДж/моль | ||||||||||||||
Булану жылуы |
195,2 кДж/моль | ||||||||||||||
Молярлық жылусыйымдылық |
25,2 Дж/(K·моль) | ||||||||||||||
Молярлық көлем | |||||||||||||||
| |||||||||||||||
Жай заттың кристаллдық торы | |||||||||||||||
Тор құрылымы |
Тригональды | ||||||||||||||
Тор параметрлері |
ahex=4,307; c Å | ||||||||||||||
c/a қатынас |
2,62 | ||||||||||||||
Дебай температурасы |
200 K | ||||||||||||||
Басқа да қасиеттері | |||||||||||||||
Жылуөткізгіштік |
(300 K) 24,43 Вт/(м·К) | ||||||||||||||
Юнг модульі |
55 ГПа | ||||||||||||||
Жылжу модульі |
20 ГПа | ||||||||||||||
Моос қаттылығы |
3.0 | ||||||||||||||
Бринеллий қаттылығы |
294–384 МПа | ||||||||||||||
CAS нөмірі |
7440-36-0 |
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/16/Antimony.svg/101px-Antimony.svg.png)
Сүрме (лат. Stіbіum; Sb) — элементтердің периодтық жүйесінің V тобындағы химиялық элемент, атомдық нөмірі 51, атомдық массасы 121,75. Шығыс елдерінде бұдан 3000 жыл бұрын ыдыс жасауда қолданылды.
Мысырда б.з.б. XIX ғасырда сүрме жылтырының ұнтағын әйелдер қасын бояуға пайдаланған. Сүрменің алу жолын және қасиеттерін алғаш сипаттап жазған алхимик В.Валентин (1604) болды. 1789 ж. Антуан Лавуазье сүрмені “antіmoіne” деген атпен химиялық элементтер тізіміне енгізді.
Табиғатта
[өңдеу | қайнарын өңдеу]Табиғатта тұрақты 2 изотопы 121Sb (57,25%), 123Sb (42,75%) бар. Жер қыртысындағы салмақ мөлшері 10–5%. 27 минералының ішіндегі ең негізгілері: антимонит, бертьерит, лингвистонит т.б.
Физикалық қасиеттері
[өңдеу | қайнарын өңдеу]Сүрменің үш аморфты және кристалды түрі бар. Ең тұрақтысы кристалды сүрме, басқалары төменгі температурада қалыпты сүрмеге айналады. Қалыпты сүрменің кристалдық торы гексагоналды, күмістей ақ метал; тығыздығы 6,61 – 6,73 г/см3, балқу t 630,5 оС, қайнау t 1635 – 1645 оС. Сүрменің басқа металдарға қарағанда айырмашылығы ол қатайған кезде көлемі ұлғаяды[1].
Химиялық қасиеттері
[өңдеу | қайнарын өңдеу]Тотығу дәрежелері –3, +3, +5, химиялық активтігі нашар. Ауада тотықпайды, температура 630 оС-тан жоғарылағанда жанып, Sb2O3 түзеді. Фтордан басқа галогендермен тікелей, күшән, күкірт, фосформен балқытқанда әрекеттеседі. Сұйытылған минералды қышқылдар мен суға тұрақты. Қыздырғанда концентрлі HCl, H2SO4, HNO3-терде еріп, ерігіштігі төмен тұздар-антимонаттар түзеді. Сүрме металдармен қосылып, антимонидтер береді.
Алынуы
[өңдеу | қайнарын өңдеу]Сүрмені сульфидті кентастарды күйдіргеннен қалған өнімдерді немесе тотыққан кентастарды тотықсыздандыру арқылы алады.
Қолдануы
[өңдеу | қайнарын өңдеу]Сүрменің бас пайдаланушысы полиграфия өндірісі (Sb қосылған қорытпа қатайған кезде ұлғайып, ұяқалыптың бөлшектерінің көшірмесін нақтылы қалыптастырады). Сүрменің қорғасын, қалайы, мыспен құймалары өнеркәсіпте, таза сүрме және антимониттері жартылай өткізгіш ретінде қолданылады. Сондай-ақ бұл элемент мойынтіректі қорытпаларда (баббиттерде) пайдаланылады[2].
Дереккөздер
[өңдеу | қайнарын өңдеу]- ↑ Сурьма / Сост. В. А. Крицман, В. В. Станцо // Энциклопедический словарь юного химика. 2-е изд.. — Педагогика, 1990. — б. 235. — ISBN 5-7155-0292-6.
- ↑ Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | |||||||||||||||||||||||||
1 | H | He | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
2 | Li | Be | B | C | N | O | F | Ne | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
3 | Na | Mg | Al | Si | P | S | Cl | Ar | ||||||||||||||||||||||||||||||||||
4 | K | Ca | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | Ga | Ge | As | Se | Br | Kr | ||||||||||||||||||||||||
5 | Rb | Sr | Y | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | In | Sn | Sb | Te | I | Xe | ||||||||||||||||||||||||
6 | Cs | Ba | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | Tl | Pb | Bi | Po | At | Rn | ||||||||||
7 | Fr | Ra | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf | Es | Fm | Md | No | Lr | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn | Nh | Fl | Mc | Lv | Ts | Og | ||||||||||
|
![]() | Бұл мақаланы Уикипедия сапа талаптарына лайықты болуы үшін уикилендіру қажет. |
![]() |
Бұл — химия бойынша мақаланың бастамасы. Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз. |