Stoczek Łukowski
![Ziemia](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Geographylogo.svg/20px-Geographylogo.svg.png)
miasto i gmina | |||||
![]() Widok na centrum miasta z ul. Szkolnej | |||||
| |||||
Państwo | |||||
---|---|---|---|---|---|
Województwo | |||||
Powiat | |||||
Prawa miejskie | |||||
Burmistrz |
Marcin Sentkiewicz | ||||
Powierzchnia |
9,15[3] km² | ||||
Wysokość |
175 m n.p.m. | ||||
Populacja (31.12.2019) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
Strefa numeracyjna |
+48 25 | ||||
Kod pocztowy |
21-450 | ||||
Tablice rejestracyjne |
LLU | ||||
Położenie na mapie powiatu łukowskiego ![]() | |||||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||||
Położenie na mapie województwa lubelskiego ![]() | |||||
![]() | |||||
TERC (TERYT) |
0611021 | ||||
SIMC |
0975813 | ||||
Urząd miejski pl. T. Kościuszki 121-450 Stoczek Łukowski | |||||
Strona internetowa | |||||
BIP |
Stoczek Łukowski – miasto w województwie lubelskim, w powiecie łukowskim, nad Świdrem. Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. Stoczek Łukowski liczył 2500 mieszkańców[4]. Ośrodek usługowy regionu, drobny przemysł, turystyka.
Stoczek Łukowski jest najmniejszą terytorialnie gminą województwa lubelskiego. Jest też najmniej ludną i najrzadziej zaludnioną gminą miejską w województwie. Na przełomie 2007 i 2008 r. pod względem powierzchni w zajmował 2317., a pod względem liczby mieszkańców – 2214. lokatę na 2478 gmin Polski.
Miasto biskupstwa poznańskiego w powiecie garwolińskim województwa mazowieckiego w drugiej połowie XVI wieku[5].
Położenie
[edytuj | edytuj kod]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Stoczek01.jpg/220px-Stoczek01.jpg)
Stoczek Łukowski leży w dawnej ziemi czerskiej na historycznym Mazowszu[6]. Geograficznie położony jest na Wysoczyźnie Żelechowskiej, części Niziny Południowopodlaskiej, zlokalizowany na lewym brzegu rzeki Świder.
Od 1 stycznia 1992 do 31 grudnia 1997 miasto Stoczek Łukowski i gmina Stoczek Łukowski tworzyły wspólną gminę (tzw. miasto-gminę). Zostały połączone w związku z restrukturyzacją podziału administracyjnego w 1992 roku[7], lecz po 6 latach (1 stycznia 1998) gminy ponownie rozdzielono[8]. Miasto stanowi 0,65% powierzchni powiatu.
Według danych z 1 stycznia 2009 powierzchnia miasta wynosi 9,15 km²[9].
W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa siedleckiego.
Według danych z roku 2007 67% powierzchni miasta zajmują użytki rolne, a 12% – użytki leśne[10].
Miasto położone jest w odległości:
- 80 km od Warszawy, 41 km od Mińska Mazowieckiego (kierunek północno-zachodni),
- 35 km od Siedlec (kierunek północno-wschodni),
- 29 km od Łukowa (kierunek wschodni),
- 100 km od Lublina, 41 km od Ryk (kierunek południowy),
- 28 km od Garwolina (kierunek zachodni).
Nazwa
[edytuj | edytuj kod]W XV wieku miejscowość należała do biskupów poznańskich i nazywała się Wola Poznańska. Człon Wola świadczy o pewnych ulgach podczas założenia osady. W XVI wieku w notatkach kilkakrotnie pojawia się nazwa Sebastianowo (m.in. w 1576 roku). Nazwa mogła wywodzić się od biskupa poznańskiego Sebastiana Branickiego. Od XVII wieku znana jest obecna nazwa pochodząca od wyrazu stoczek, oznaczającego potok spływający po stromym zboczu[11].
Przymiotnik od nazwy miejscowej Stoczek Łukowski (jak i Stoczek w powiecie węgrowskim) brzmi stoczecki[12]. Formę stoczecki jako jedyną podaje również najnowszy słownik ortograficzny[13].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Już w XIII w. pojawiły się pierwsze wzmianki o osadzie na wschodnich rubieżach ziemi czerskiej. W 1421 założono parafię przy miejscowym kościele.
4 kwietnia 1546 (data dzienna niepewna) król Zygmunt Stary nadał miejscowości prawa miejskie magdeburskie. Od 1795 miasto znajdowało się pod zaborem austriackim. W 1805 r. przeszedł na własność państwa i od tego czasu w mieście zaczęła się osiedlać ludność żydowska. W latach 1809–1815 Stoczek znajdował się w Księstwie Warszawskim, a od roku 1815 w Królestwie Polskim.
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Battle_of_Stoczek_1831_1.png/220px-Battle_of_Stoczek_1831_1.png)
- Osobny artykuł:
14 lutego 1831 r. pod Stoczkiem została stoczona pierwsza zwycięska bitwa powstania listopadowego. Wojska polskie pod dowództwem gen. Józefa Dwernickiego rozgromiły korpus gen. Fiodora Geismara.
W czasie powstania styczniowego miasto aktywnie wspierało powstańców. W wyniku represji, 31 października 1864 r. publicznie stracono powstańczego burmistrza Jana Justynowicza oraz Ludwika Gierata, a w 1867 r. Stoczek utracił prawa miejskie i został włączony do gminy Prawda (pozostał jej siedzibą).
Podczas I wojny światowej Stoczek znajdował się pod okupacją niemiecką. W 1916 r. odzyskał prawa miejskie. W dwudziestoleciu międzywojennym w mieście odbywały się największe w Polsce i jedne z największych w Europie targi końskie prowadzone przez żydowskich kupców.
W czasie II wojny światowej miasto zostało spalone przez najeźdźcę. Jesienią 1941 roku utworzono nieogrodzone getto, w którym znalazło się około 3,500 Żydów z Stoczka Łukowskiego oraz m.in. z Garwolina, Prawdy i Mysłowa. Rok później, getto zlikwidowano, a osoby w nim przebywające deportowano do obozu zagłady w Treblince. W okolicy działały liczne oddziały partyzanckie kpt. Ostoi. Podczas trwania wojny w Stoczku prowadzone były kolonie głównie dla dzieci powstańców z Warszawy.
Demografia
[edytuj | edytuj kod]Dane z 31 grudnia 2007[14]:
Opis | Ogółem | Kobiety | Mężczyźni | |||
---|---|---|---|---|---|---|
Jednostka | osób | % | osób | % | osób | % |
Populacja | 2748 | 100 | 1436 | 52,2 | 1312 | 47,8 |
Gęstość zaludnienia [mieszk./km²] |
304,5 | 158,9 | 145,6 |
Według danych z 31 grudnia 2019 roku miasto miało 2500 mieszkańców[4].
Według danych z roku 2002 średni dochód na mieszkańca wynosił 1623,7 zł[10].
Piramida wieku mieszkańców Stoczka Łukowskiego w 2014 roku[15].
Transport
[edytuj | edytuj kod]Transport drogowy
[edytuj | edytuj kod]W mieście krzyżują się drogi krajowe i wojewódzkie:
Transport kolejowy
[edytuj | edytuj kod]- Zobacz też:
Przez miasto przebiega linia kolejowa:
- 12 Skierniewice – Łuków. Jest to ciągle używana towarowa obwodnica Warszawy. W sierpniu 2007 roku uruchomiono dwie pary pociągów osobowych (po jednej rano i po południu). Zostały one już w grudniu 2008 roku zlikwidowane ze względu na niską frekwencję, spowodowaną niekorzystnym rozkładem jazdy.
Transport zbiorowy
[edytuj | edytuj kod]Głównym przewoźnikiem komunikacji autobusowej jest PKS Łuków, ważną rolę pełnią także przedsiębiorstwa PKS Siedlce, PKS Mińsk Mazowiecki, PKS Garwolin i przewoźnicy prywatni. Stoczek Łukowski posiada bezpośrednie połączenia z Lublinem, Łukowem, Warszawą, Siedlcami, Mińskiem Mazowieckim, Garwolinem, Żelechowem, Kockiem i Lubartowem.
Atrakcje turystyczne
[edytuj | edytuj kod]Neogotycki kościół parafialny pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, konsekrowany w 1934 roku przez bpa Henryka Przeździeckiego. Ołtarze boczne przeniesione z drewnianego kościoła stojącego do 1909 na miejscowym cmentarzu. Ołtarz od strony południowej był ołtarzem głównym, zaś ołtarz od strony północnej był jednym z czterech bocznych. Przy ołtarzach tych w 1861 roku odprawiał mszę ks. Stanisław Brzóska. Pomnik z 1931 r. wystawiony na setną rocznicę bitwy pod Stoczkiem. Przez miasto przepływa rzeka Świder, nad którą znajduje się ośrodek wypoczynkowy Izydory.
Pomniki
[edytuj | edytuj kod]W granicach miasta:
- Tadeusza Kościuszki w setną rocznicę śmierci (1917) – ul. gen. Władysława Sikorskiego
- Ignacego Braulińskiego – żołnierza POW w dziesiątą rocznicę śmierci (1928) – ul. gen. W. Sikorskiego
- Ofiar II wojny światowej (1947) – ul. Józefa Piłsudskiego
- Generała Józefa Dwernickiego – plac T. Kościuszki
- Kapitana „Ostoi” – ul. J. Piłsudskiego
- Jana Pawła II – plac kościelny
- Krzyż oraz tablica upamiętniające miejsce straceń uczestników powstania styczniowego – ul. Kościelna
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Rostkowscy.jpg/220px-Rostkowscy.jpg)
Poza granicami miasta:
- Pomnik POW przy szosie w kierunku Siedlec
- Pomnik bitwy pod Stoczkiem na polu bitwy w pobliżu wsi Zgórznica, zbudowany w setną rocznicę bitwy (1931)
Na miejscowym cmentarzu przy ul. Kościelnej zachowało się kilka dziewiętnastowiecznych nagrobków, gł. piaskowcowych: Józefa Kozarskiego – prezydenta Łomży w latach 1864–1865 (zm. 27 listopada 1891); Piotra Olkowicza (zm. 1857); Karoliny z Gregorkiewiczów Bogdaszewskiej (zm. 17 listopada 1864) żony Adolfa Bogdaszewskiego, uczestnika powstania styczniowego i ekspedytora poczty w Stoczku; Józefa Muczkowskiego (zm. 1867) – na nagrobku ślad po zdjęciu lub medalionie; Rozalii z Zakrzewskich Rękawek (zm. 1885), księdza Dzięciołowskiego (zm. 1886) Józefa Romiszewskiego (zm. 1896); Katarzyny z Chrzanowskich Rostkowskiej (zm. 1896) – nagrobek w formie kapliczki z figurą Matki Bożej.
Drugi rzymskokatolicki cmentarz, obecnie nieużywany, znajduje się przy ul. Polnej. Otoczony jest kamiennym parkanem. Nie zachowały się żadne nagrobki.
Przy ul. Dwernickiego znajduje się ponadto cmentarz żydowski o pow. 0,32 ha. Obecnie porośnięty lasem, nie zachowały się nagrobki ani ogrodzenie.
Kultura
[edytuj | edytuj kod]Najstarszą imprezą odbywającą się w Stoczku każdego lata od 1970 r. jest Sejmik Wiejskich Zespołów Teatralnych. Uczestniczące w nim zespoły z północno-wschodniej Polski prezentują swój teatralny dorobek oraz korzystają z konsultacji profesjonalnego jury.
Sport
[edytuj | edytuj kod]Największą imprezą sportową odbywającą się corocznie od 2001 r. jest Ogólnopolski Bieg Uliczny Grzmią pod Stoczkiem armaty.
Kluby sportowe
[edytuj | edytuj kod]- LKS Dwernicki Stoczek Łukowski (zał. 1947 r.) - sekcja piłki nożnej mężczyzn (bialskopodlaska grupa A-Klasy) i siatkówki mężczyzn[16]
- Stoczkowskie Towarzystwo Sportowe Aves (zał. 1972 r.) - klub siatkarski, działający do dziś z przerwami
- Club Weteranów Szos (zał. 1982 r.) - klub motocyklowy
Infrastruktura sportowa
[edytuj | edytuj kod]- Stadion "Izydory" LKS Dwernicki Stoczek Łukowski
Ludzie związani z Stoczkiem Łukowskim
[edytuj | edytuj kod]- Aleksander Świętochowski – pisarz, aforysta, krytyk i publicysta
- Adolf Piotr Szelążek - biskup i kandydat do beatyfikacji
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- Gmina Stoczek Łukowski
- Zgórznica – pomnik bitwy pod Stoczkiem
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Postanowienie z 12 (24) grudnia 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 461).
- ↑ Dz.Pr.P.P. 1919 nr 13, poz. 140.
- ↑ GUS. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym. Stan w dn. 2022-01-01. Format XLSX tabl. 22
- ↑ a b c Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny [online], demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-07-19] .
- ↑ Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku. Władysław Pałucki (red.). T. 7: Mazowsze w drugiej połowie XVI wieku. Cz. 2: Komentarz, indeksy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973, s. 95, 220. OCLC 813369266. [dostęp 2024-01-01]. Cytat: Dobra biskupów poznańskich (miasto Stoczek i 33 wsie) były rozrzucone […] w kilku kluczach, z których znaczniejszymi były: Kozłów Biskupi w powiecie sochaczewskim, […] Stoczek — w garwolińskim […]. (pol.).
- ↑ Starostwo Powiatowe w Łukowie: Miasto Stoczek Łukowski. archiwum.starostwolukow.pl. [dostęp 2024-01-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2024-01-01)]. Cytat: Osada wiejska Stoczek istniała tu już w XIII wieku i wchodziła w skład ziemi czerskiej województwa mazowieckiego, a od XV wieku była własnością biskupów poznańskich. (pol.).
- ↑ Dz.U. z 1991 r. nr 87, poz. 397.
- ↑ Dz.U. z 1997 r. nr 109, poz. 705.
- ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2009 r.. „Powierzchnia i Ludność w Przekroju Terytorialnym”, 2009-08-20. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507.
- ↑ a b Miasto Gmina Stoczek Łukowski. [w:] Informator REGIOset [on-line]. edytor serwis. [dostęp 2010-03-02]. (pol.).
- ↑ Kazimierz Rymut: Nazwy miast Polski. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987, s. 230. ISBN 83-04-02436-5.
- ↑ Stanisław Rospond: Słownik etymologiczny miast i gmin PRL. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1984, s. 369. ISBN 83-04-01090-9.
- ↑ Wielki słownik ortograficzny PWN, http://so.pwn.pl/lista.php?co=stoczecki, dostęp: 2008-05-19. Wymienione pozycje piśmiennictwa nie uwzględniają formy stoczkowski.
- ↑ Dane dla jednostki podziału terytorialnego. [w:] Bank Danych Regionalnych [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2010-03-02]. (pol.).
- ↑ Stoczek Łukowski w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-09] , liczba ludności na podstawie danych GUS.
- ↑ Patrz http://www.lksdwernicki.pl/.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- oficjalna strona miasta Stoczek Łukowski
- oficjalna strona gminy Stoczek Łukowski
- Strona internetowa parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Stoczku Łukowskim. parafia.stoczeklukowski.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-14)].
- Stoczek (5), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XI: Sochaczew – Szlubowska Wola, Warszawa 1890, s. 349 .
- PZHGP Oddział 02 Garwolin - Sekcja Stoczek Łukowski