Lankide:Josuloi01/Proba orria
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/L-Hochrad.png/220px-L-Hochrad.png)
Enpresa-teorian, berrikuntza disruptiboa merkatu eta balio-sare berri bat sortzen duen edo lehendik dagoen merkatu baten funtsean sartzen den berrikuntza da. Azkenean, ezarritako merkatuko enpresa, produktu eta aliantza liderrak lekuz aldatzen dituena [1]. Clayton Christensen akademiko estatubatuarrak eta haren laguntzaileek garatu zuten kontzeptua 1995etik aurrera [2], eta 21. mende hasierako enpresa-ideiarik eraginkorrena bezala kalifikatu da [3]. Lingfei Wuk, Dashun Wangek eta James A. Evansek termino hori orokortu zuten, 1954-2014 aldia hartzen duten 65 milioi artikulu, patente eta software-produktu baino gehiagotatik aurrera aurrerapen zientifiko eta teknologiko disruptiboak identifikatzeko. Nature-ren 2019ko otsaileko lanaren azala izan zen beraien lana [4], eta 2019an Altmetric-eko lanik eztabaidatuentzat hartu zen [5].
Berrikuntza guztiak, iraultzaileak izanda ere, ez dira disruptiboak. Adibidez, XIX. mende amaierako lehen automobilak ez ziren berrikuntza disruptibo bat izan, lehen automobilak luxuzko produktu garestiak baitziren, zaldiek tiratutako ibilgailuen merkatua aldatu ez zutenak. Garraio-merkatua, bere horretan mantendu zen Ford T delakoaren debutera arte (1908), prezio baxuagoa zuena [6]. Masan ekoitzitako automobil hau berrikuntza disruptiboa izan zen, autoen lehen hogeita hamar urteetan ez bezala, garraioaren merkatua aldatu zuelako.
Berrikuntza disruptiboak, merkatuko enpresa liderrek baino gehiago, enpresatik kanpoko pertsonek eta startupetako ekintzaileek sortzen dituzte. Merkatuko liderren enpresa-inguruneak ez die aukerarik ematen berrikuntza disruptiboak lehen aldiz sortzen direnean jazartzeko, ez direlako behar bezain errentagarriak hasieran, eta haien garapenak baliabide urriak ken diezazkiekeelako mantentze-berrikuntzei (egungo lehiarekin lehiatzeko beharrezkoak direnak) [7]. Talde txikiek talde handiek baino aukera gehiago dituzte berrikuntza disruptiboak sortzeko. Prozesu disruptibo bat garatzeko denbora gehiago behar ohi da eta horri lotutako arriskua handiagoa da beste berrikuntza-modu inkrementalago, arkitektoniko edo ebolutiboagoena baino. Baina behin merkatuan hedatzen denean, askoz ere azkarrago sartzen da eta ezarritako merkatuetan inpaktu handiagoa lortzen du [8].
Negozioetatik eta ekonomiatik haratago, berrikuntza disruptiboek sistema konplexuak asaldatzen dituztela ere esan daiteke, alderdi ekonomiko eta enpresarialak barne [9]. Esku-hartze puntu posibleen bila sistemak identifikatuz eta aztertuz, esku-hartze disruptiboetan oinarritutako aldaketak diseina daitezke [10].
Terminoaren erabilera eta historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Teknologia disruptibo terminoa Clayton M. Christensenek sortu zuen eta 1995eko "Disruptive Technologies: Catching the Wave" artikuluan aurkeztu zuen [11]. Artikulu hori, Joseph Bowerrekin batera idatzi zuen. Artikulua enpresetan finantzaketa- edo erosketa-erabakiak hartzen dituzten zuzendariei eta ikerketa-komunitateari zuzentzen zaie, neurri handi batean kontsumo-merkatuan bektore disruptiboa sartzeaz arduratzen baita. "The Innovator 's Dilemma" liburuan termino hori xehetasun handiagoz deskribatzen du [12]. Liburu hartan, disko-unitateen industriaren kasua aztertu zuen (disko-unitateen industria eta memoriak, beren eboluzio teknologiko azkarrarekin, teknologiaren azterketarako dira frutaren euliak genetikaren azterketarako direna, Christenseni 1990eko hamarkadan esan zion bezala [13]) eta indusketen eta lur-mugimenduen industriarako (non eragingailu hidraulikoak poliki-poliki, kable bidez eragindako makineria mugitu zuen). Michael E. Raynorrekin egindako jarraipenean, "The Innovator 's Solution" [14], Christensenek teknologia disruptiboa terminoaren ordez berrikuntza disruptiboa erabili zuen, teknologia gehienek berezko izaera disruptiboa edo sostengatzailea ez dutela onartu zuelako, baizik eta negozio-ereduak identifikatzen duela merkatuan arrakasta sakona sustatzen duen eta, ondoren, bektore disruptibo gisa balio duen ideia erabakigarria. Hala ere, funtsezkoa da Christensenen negozio-eredua ulertzea, bektore disruptiboa berritzailearen burutik sortutako ideiatik produktu merkaturagarri bateraino eramaten duena, teknologia berritzaileak disruptoreak ezarritako teknologiak eta merkatuak azkar suntsitzea nola errazten duen ulertzeko. Christensenek eta Mark W. Johnsonek, Innosight kudeaketa-aholkularitzako enpresaren sortzaileetako batek, "negozio-ereduaren berrikuntzaren" dinamika deskribatu zuten 2008ko Harvard Business Review "Reinventing Your Business Model" [15] artikuluan. Teknologia disruptiboaren kontzeptuak tradizio luzea izaten jarraitzen du ekonomialarien aldetik berrikuntzaren azterketan aldaketa teknologiko erradikala identifikatzeko, eta haren inplementazioa eta kudeaketa enpresa- edo politika-mailan gauzatzeko.
Christensenen esanetan, " 'berrikuntza disruptiboa' terminoa engainagarria da produktuaren edo zerbitzuaren merkatuaren portaeraren deribatua edo 'bat-bateko balioa' adierazteko erabiltzen denean, integralaren ordez, edo 'istorioetan zehar batuketa', produktuaren merkatuaren portaeraren ordez" [16].
1990eko hamarkadaren amaieran, automobilaren sektorea "eraikuntza-teknologia disruptiboaren" ikuspegia hartzen hasi zen, David E. O 'Ryan aholkulariarekin lan eginez. Haren arabera, egungo teknologia erabilgarriaren erabilera berrikuntzarik berrienarekin integratzen zen, berak "abantaila bidegabea" deitzen zuena sortzeko. Prozesuak edo aldaketa teknologikoak, oro har, "eraikitzailea" izan behar zuen egungo fabrikazio-metodoa hobetzeko, eta, aldi berean, eragin disruptiboa izan behar zuen negozio-eredu osoan. Eta horrek hondakinak, energia, materialak, eskulana edo erabiltzailearentzat jasotako kostuak nabarmen murriztea ekarri behar zuen.
Publizitate-kanpaina konbentzigarri bat produktu bat arrakastaz merkaturatzeko sofistikazio teknologikoa bezain eraginkorra izan daitekeelako ideiarekin bat etorriz, Christensenen teoriak azaltzen du zergatik berrikuntza disruptibo asko ez diren teknologia aurreratuak edo erabilgarriak, eta hipotesi lehenetsi batek hori itxarotera eramango luke. Aitzitik, lehendik dauden osagaien konbinazioak izaten dira, balio hasiberria duen sare txiki bati maltzurkeriaz aplikatuak.
TechRepublic online albiste guneak termino horren eta antzeko beste batzuen erabilerari amaiera ematea proposatzen du, 2014tik aurrera gehiegi erabiltzen den hizkera bat dela iradokiz [17].
Zer da (ez da) berrikuntza disruptiboa?
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Disrupzioa prozesu bat da, ez produktu edo zerbitzu bat, hasiberritik korronte nagusiraino gertatzen dena.
- Gama baxuko (bezero ez hain zorrotzak) edo merkatu berriko (non ez zegoen) laguntza-puntuetan sortzen da.
- Enpresa berriak ez zaizkie inposatzen ohiko bezeroei, harik eta kalitatea beren estandarretara egokitzen den arte.
- Arrakasta ez da baldintza bat, eta enpresa batzuk disruptiboak izan daitezke, baina porrot egin dezakete
- Enpresa berriaren negozio-eredua eta titularrarena oso desberdinak dira [16].
Christensenek teoria garatzen eta hobetzen jarraitzen du, eta onartu du berrikuntza disruptiboaren adibide guztiak ez datozela bat bere teoriarekin. Adibidez, onartu zuen merkatuaren beheko muturrean sortzea ez dela beti berrikuntza disruptiboaren kausa, baizik eta negozio-eredu lehiakorrak sustatzen dituela, Uber adibidetzat hartuta. Forbes aldizkariari egindako elkarrizketa batean, hauxe adierazi zuen:
"Uberrek lagundu zidan konturatzen ez dela merkatuaren behealdean egotea mekanismo kausala, baizik eta lehiakidearentzat erakargarria ez den negozio-eredu batekin lotuta dagoela" [18].
Teoria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Berrikuntza disruptiboaren gaur egungo ulermen teorikoa berez espero zitekeenaren desberdina da, Clayton M. Christensenek "garbiketa teknologikoaren hipotesia" deitu zion ideia bat. Ideia sinplista bat da, esaten duena enpresa batek porrot egiten duela, beste enpresa batzuen "erritmo teknologikoari" jarraitzen ez diolako. Hipotesi horren arabera, enpresak amiltzen ari den eremu batean nekez igotzen diren eskalatzaileak dira; izan ere, geldirik egoteko soilik izugarrizko indarra egin behar da, eta ahaleginaren edozein etenek (errentagarritasunetik sortutako atseginak, esaterako) maldan behera azkar lerratzea eragiten du. Christensenek eta lankideek frogatu dute hipotesi sinplista hori okerra dela; ez du errealitatea moldatzen. Erakutsi dutena da enpresa onak berrikuntzez jabetzen direla, baina beren enpresa-inguruneak ez diela uzten horiek jazartzen lehen aldiz sortzen direnean, ez direlako behar bezain errentagarriak hasieran, eta beren garapenak baliabide urriak ken diezazkiokeelako berrikuntza jasangarriei (egungo lehiaren aurka lehiatzeko beharrezkoak direnak). Christensenen hitzetan, enpresa batean dauden balio-sareek ez dute behar adina baloratzen berrikuntza disruptiboa, enpresa horrek hura jazartzea ahalbidetzeko. Bitartean, gorabidean dauden enpresak balio-sare desberdinetan bizi dira, beren berrikuntza disruptiboa balio-sare zaharrena inbaditzeko gai den arte behintzat. Une horretan, sare horretan ezarritako enpresa, kasurik onenean, merkatu-kuotaren erasotik defenda daiteke "nik ere" sarrera batekin, zeinarentzat biziraupena (ez oparotasuna) baita sari bakarra [7].
Olde teknologikoaren hipotesian, Christensenek berrikuntza disruptiboa eta berrikuntza jasangarria bereizi zituen. Azken horren helburua dagoen produktuaren errendimendua hobetzea dela azaldu zuen [19]. Bestalde, berrikuntza disruptiboa bezero multzo berri batentzat diseinatutako produktu edo zerbitzu gisa definitzen du.
Oro har, berrikuntza disruptiboak teknologikoki errazak ziren, merkatuan eskuragarri zeuden osagaiak baitziren, eta askotan aurreko ikuspegiak baino sinpleagoa zen produktu-arkitektura batean bilduta zeuden. Ezarritako merkatuetako bezeroek nahi baino gutxiago eskaintzen zuten, eta, beraz, oso gutxitan erabil zitezkeen hasieran. Korronte nagusitik urrun eta harentzat garrantzirik ez zuten merkatu emergenteetan soilik baloratutako atributuen pakete desberdina eskaintzen zuten [20].
Christensenek ere adierazi zuen berrikuntza disruptibotzat hartzen diren produktuek produktuen diseinu eta garapen prozesu tradizionalaren etapak gainditzeko joera dutela, merkatuaren trakzioa eta lehiarako abantaila azkar irabazteko [21]. Argudiatu zuen berrikuntza disruptiboek kalte egin diezaieketela bezeroei erantzuten dieten eta ikerketa eta garapen bikaina duten enpresa arrakastatsu eta ondo kudeatuei. Enpresa horiek berrikuntza disruptiboetarako arrisku handiena duten merkatuak alde batera uzteko joera dute, merkatuek mozkin-marjina oso doituak dituztelako eta txikiegiak direlako ezarritako enpresa bati (tamaina handikoa) hazkunde-tasa ona emateko [22]. Horrela, teknologia disruptiboak adibide bat ematen du, enpresa-munduko kontseilu komuna "bezeroan zentratzea" (edo "bezeroarengandik hurbil egotea", edo "bezeroari entzutea") estrategikoki kaltegarria izan daitekeen kasu baten adibide bat.
Christensenek argudiatu zuen berrikuntza disruptiboek kalte egin diezaieketela enpresa arrakastatsu eta ondo kudeatuei. O 'Ryanek, berriz, ezeztatu egin zuen dauden berrikuntzen, berrien eta etorkizuneko ikuspegiarekin integrazio "konstruktiboak" ondo kudeatutako enpresa horien onura ekonomikoak hobetu ditzakeela, behin erabakiak hartzeko zuzendaritzak onura sistemikoak bere osotasunean hartzen dituenean.
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c4/Disruptivetechnology.png/443px-Disruptivetechnology.png)
Olde teknologikoaren hipotesian, Christensenek berrikuntza disruptiboa eta berrikuntza jasangarria bereizi zituen. Azken horren helburua dagoen produktuaren errendimendua hobetzea dela azaldu zuen [19]. Bestalde, berrikuntza disruptiboa bezero multzo berri batentzat diseinatutako produktu edo zerbitzu gisa definitzen du.
Christensenek bereizi egiten ditu "beheko muturreko disrupzioa", merkatuaren goiko muturreko bezeroek baloratutako errendimendu guztia behar ez duten bezeroei zuzentzen zaiena, eta "disrupzioa merkatu berrian", lehen zeuden titularrek artatzen ez zituzten beharrak dituzten bezeroei zuzentzen zaiena [23].
Gama baxuko disrupzioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]"Gama baxuko disrupzioa" produktuen hobekuntza-erritmoak bezeroek prestazio berriak hartzeko erritmoa gainditzen duenean gertatzen da. Beraz, uneren batean, produktuaren errendimenduak bezero-segmentu jakin batzuen beharrak gainditzen ditu. Puntu honetan, teknologia disruptibo bat merkatuan sar daiteke eta titularrarena baino errendimendu txikiagoa duen baina segmentu jakin batzuen beharrak gainditzen dituen produktu bat eskaini dezake, merkatuan postu bat irabaziz.
Gama baxuko disrupzioan, disruptoreak, hasiera batean, errentagarritasun txikiagoa duen bezeroari ematen dio arreta, produktu nahiko on batekin konformatzen baita. Bezero mota hori ez dago prest prima bat ordaintzeko produktuaren funtzionaltasuna hobetzeagatik. Disruptorea bezero-segmentu horretan finkatu ondoren, mozkinen marjina hobetzea bilatzen du. Mozkin-marjina handiagoak lortzeko, disruptoreak bezeroa kalitate handiagoaren truke pixka bat gehiago ordaintzeko prest dagoen segmentuan sartu behar du. Produktuaren kalitate hori bermatzeko, disruptoreak berritu egin behar du. Kontuak ez du asko egingo bere kuota hain errentagarria ez den segmentu batean mantentzeko, eta merkatuan gorantz mugituko da eta bere bezero erakargarrienetan zentratuko da. Horrelako topaketa batzuen ondoren, operadore tradizionala lehen artatzen zituenak baino merkatu txikiagoetara mugatzen da. Eta, azkenean, teknologia disruptiboak erantzuten die segmentu errentagarrienaren eskaerei, eta merkatutik kanporatzen du ezarritako enpresa.
Merkatu berriko disrupzioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]"Merkatu berriko disrupzioa" produktu bat merkatu berri edo industrian dauden titularren arreta jasotzen ari ez den gorabideko segmentu batera egokitzen denean gertatzen da. Aditu batzuen arabera, merkatu berri bat sortzea berrikuntza disruptiboaren ezaugarri bereizgarria da, batez ere produktuak edo zerbitzuak merkatuaren bultzatzaile normalek ez bezala hobetzeko duen joeragatik [25]. Hasieran, merkatu-nitxo bati erreparatzen dio, eta denborarekin industria definitzen du, merkatuan sartzeko edo kontsumitzaileak dagoen merkatutik sortu duen merkatu berrira desertatzera bultzatzeko gai denean [24].
Teoria bizitzako alderdi guztietara estrapolatzea zalantzan jarri da, [25] [26], baita froga-modu nagusi gisa hautatutako kasuen azterketetan oinarritzeko metodologia ere [25]. Jill Leporek dio teoriak duela hamarkada bat edo gehiago disrupzioaren biktima gisa identifikatutako enpresa batzuk, desagertuta egon beharrean, gaur egun ere nagusi direla beren industrietan (Seagate Technology, U. S. Steel eta Bucyrus barne) [25]. Leporek bere buruari galdetzen dio ea teoria gehiegi baloratua eta gaizki aplikatua izan den, bizitzako arlo guztietan guztia azaltzeko gai balitz bezala, negozioetan ez ezik, hezkuntzan eta erakunde publikoetan ere [25].
Teknologia disruptibo
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2009an, Milan Zelenyk goi mailako teknologia teknologia disruptibo gisa deskribatu zuen, eta zer nahasten ari den planteatu zuen. Erantzuna, Zelenyren ustez, goi teknologiako laguntza sarea da [27]. Adibidez, auto elektrikoak sartzeak gasolina-autoen laguntza-sarea nahasten du (gasolina-zerbitzuguneen sarea). Asaldura hori guztiz espero da, eta, beraz, laguntza-sarearen jabeek eraginkortasunez jasaten dute. Epe luzera, teknologia altuak (disruptiboa) laguntza-sare zaharkitua saihestu, eguneratu edo ordezten du.
Teknologia disruptiboaren kontzeptua zalantzan jartzean, Haxellek (2012) teknologia horiek nola izendatzen eta kokatzen diren galdetzen du, ekintza posizionatua eta atzera begirakoa dela adieraziz [28] [29].
Teknologia, harreman sozialerako modu bat denez, [30] beti eboluzionatzen du. Ez dago teknologiarik finko. Teknologia hasi, garatu, iraun, ukitu, egonkortu eta deklinatu egiten da, organismo bizidunek bezala [31]. Bizi-ziklo ebolutiboa edozein teknologiaren erabileran eta garapenean gertatzen da. Goi teknologiako nukleo berri bat sortu da, eta lehendik dauden laguntza teknologikoko sareei (NST) erronka egiten die, sare horiekin batera eboluzionatu behar baitute. Nukleoaren bertsio berriak gero eta TSN egokiago batean diseinatu eta egokitzen dira, eta goi teknologiako efektu gero eta txikiagoak dituzte. Teknologia altua teknologia normal bihurtzen da, laguntza-sare berera egokitzen diren bertsio eraginkorragoekin. Azkenik, eraginkortasun irabaziak ere murriztu egiten dira, enfasia produktuaren hirugarren sektoreko ezaugarrietara (itxura, estiloa) lekualdatzen da, eta teknologia teknologia egokia bihurtzen da, TSNk babesten duena. Oreka teknologikoaren egoera hau ezarri eta finkatu egiten da, mutazio teknologiko batek eten ezin duelarik; orduan goi teknologia berri bat agertzen da eta zikloa errepikatzen da.
Teknologiaren eboluzio-prozesu honi dagokionez, Christensenek honako hau esan zuen:
Ezarritako enpresei kalte egiten dieten aldaketa teknologikoak ez dira erabat berriak eta zailak izaten ikuspegi teknologikotik. Hala ere, bi ezaugarri garrantzitsu dituzte: Lehenik eta behin, errendimendu-atributuen pakete desberdina izaten dute, eta hasieran, behintzat, bezeroek ez dituzte balioesten. Bigarrenik, dauden bezeroek baloratzen dituzten errendimendu-atributuak hain erritmo azkarrean hobetzen dira, ezen teknologia berriak ezarritako merkatu horiek inbadi baititzake ondoren [32].
Lanaren izaera aldakorrari buruzko Munduko Bankuaren 2019ko Mundu Garapenari buruzko Txostenak [33] aztertzen du teknologiak nola ematen dion forma lan-merkatuetako zenbait trebetasunen eskaera erlatiboari, eta enpresen irismena zabaltzen du: robotikak eta teknologia digitalek, adibidez, aukera ematen diete enpresei automatizatzeko, eskulanaren ordez makinak jarriz, eraginkorragoak izateko, eta berritzeko, zeregin eta produktu kopurua handituz. Joseph Bowerrek [34] teknologia disruptiboak, bere beharrezko laguntza-sarearen bidez, industria jakin bat modu drastikoan nola eraldatzen duen azaldu zuen.
Industria bat iraultzeko potentziala duen teknologia sortzen denean, ezarritako enpresek ez dute oso erakargarritzat jotzen: ez da bezero nagusiek nahi duten zerbait, eta aurreikusitako mozkin-marjinak ez dira nahikoak enpresa handien kostuen egitura estaltzeko. Ondorioz, teknologia berria alde batera uzteko joera dago, gaur egun bezero onenen artean ezaguna denaren mesedetan. Baina orduan beste enpresa batek esku hartzen du berrikuntza merkatu berri batera eramateko. Teknologia disruptiboa bertan ezartzen denean, eskala txikiagoko berrikuntzak azkar handitzen du teknologiaren errendimendua bezero nagusiek baloratzen dituzten ezaugarrietan [35].
Adibidez, automobila goi-teknologia zen zaldi-autoarekiko; hala ere, teknologiarantz eboluzionatu zuen eta, azkenik, teknologia egokirantz, TSN egonkor eta aldaezinarekin. Ikusten den goi teknologiako aurrerapen nagusia auto elektrikoaren moduren bat da, energia iturria eguzkia, hidrogenoa, ura, airearen presioa edo ohiko karga-entxufea izan. Auto elektrikoak gasolinazko autoaren aurretik ibili ziren hamarkada askotan, eta orain gasolina tradizionalezko automobila ordezten ari dira berriro. Inprenta makina informazioa gordetzeko, transmititzeko eta erreplikatzeko modua aldatu zuen garapena izan zen. Horrek egileei boterea ematea ahalbidetu zuen, baina idazketaren teknologian zentsura eta informazioaren gainkarga ere sustatu zituen. Milan Zelenyk aurreko fenomenoa deskribatu zuen [36] eta honako hau ere idatzi zuen:
Goi mailako teknologiaren inplementazioari eusten zaio. Erresistentzia hori ondo ulertzen dute eskatutako TSNko parte-hartzaile aktiboek. Gasolindegietako operadoreek eutsi egingo diote auto elektrikoari, bankuetako kutxazainek kutxazain automatikoei eutsi zieten bezala, eta fusta-ekoizleek, berriz, automobilei. Teknologiak ez du TSN kualitatiboki berregituratzen, eta, beraz, ez dio aurre egingo, ezta inoiz eutsi ere. Erdi-mailako kargudunek uko egiten diote negozio-prozesuen berringeniaritzari, BBBa laguntza-sarearen aurkako eraso zuzena delako (koordinazio-hierarkia). Talde-lanari eta funtzio-aniztasunari aurre egiteko, TSNk espezializazio estuaren erosotasuna eta aginteak zuzendutako lana eskaintzen ditu [37].
Komunikabide sozialak berrikuntza disruptibotzat har litezke kirolaren barruan. Zehazkiago, kirol-albisteak gaur egun nola dabiltzan Internet aurreko garaiaren aldean, garai hartan kirol-albisteak batez ere telebistatik, irratitik eta egunkarietatik hedatzen baitziren. Sare sozialek aurretik ez zegoen kirolerako merkatu berri bat sortu dute, jokalariek eta zaleek kirolarekin lotutako informazioa berehala eskura dezaten.
Goi-teknologiaren ondorioak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Goi teknologia laguntza teknologikoko sarearen osagaien arkitektura bera (egitura eta antolamendua) aldatzen duen gune teknologikoa da. Beraz, goi-teknologiak eraldatu egiten ditu TSNren zereginen izaera kualitatiboa eta horien arteko erlazioak, bai eta beharrezko fluxu fisikoak, energetikoak eta informaziokoak ere. Eskatzen diren gaitasunei, betetzen diren funtzioei eta kudeaketa- eta koordinazio-estiloei ere eragiten die: antolaketa-kulturari berari.
Nukleo teknologiko mota hori ez da ohiko nukleo teknologikoaren berdina; izan ere, gune horrek fluxuen izaera kualitatiboa eta euskarriaren egitura babesten ditu, eta zeregin berak modu berean baina azkarrago, modu fidagarriagoan, kantitate handiagoetan edo modu eraginkorragoan egiteko aukera ematen die soilik erabiltzaileei. Nukleo teknologiko egokitik ere bereizten da, TSNk berak babesten baitu teknologia inplementatzeko helburuarekin, eta erabiltzaileei gauza bera egiteko aukera ematen die, efizientzia-maila konparagarriekin, errendimenduaren eraginkortasuna hobetu beharrean [38].
Goi teknologia eta behe teknologia arteko aldeari dagokionez, Milan Zeleny behin honako hau esan zuen:
Goi-teknologiaren ondorioek beti hausten dute konparagarritasun zuzena sistema bera aldatzean, eta, beraz, neurri berriak eta produktibitatearen ebaluazio berriak behar dira. Goi-teknologia ezin da egungo teknologiarekin alderatu eta ebaluatu, kostuan, egungo balio garbian edo inbertsioaren errendimenduan oinarrituta soilik. Aldaezina eta egonkor samarra den TSN baten barruan bakarrik izango luke zentzua hain konparazio finantzario zuzenak. Adibidez, eskuzko idazmakina bat eta makina elektriko bat zuzenean konpara daitezke, baina ez idazmakina bat testu-prozesadore batekin. Hor datza goi mailako teknologiaren kudeaketa erronka [39].
Hala ere, teknologia moderno guztiak ez dira teknologia altuak. Halakotzat erabili behar dira, halakotzat funtzionatu behar dute eta eskatutako HSSetan integratuta egon behar dute. Gizabanakoa bultzatu behar dute, horren bidez bakarrik bultza baitezakete ezagutza. Informazioaren teknologia guztiek ez dute eragin integratzailerik. Informazio-sistema batzuk, oraindik ere, ohiko aginte-hierarkia hobetzeko pentsatuta daude, eta, beraz, lehendik dagoen NSSa zaindu eta finkatzeko. Kudeaketa-eredu administratiboak, adibidez, are gehiago larriagotzen du zereginen eta lanaren banaketa, ezagutza are gehiago espezializatzen du, langileen kudeaketa bereizten du eta informazioa eta ezagutza zentroetan kontzentratzen ditu.
Ezagutzak kapitala, eskulana eta lehengaiak baliabide ekonomiko nagusi gisa gainditzen dituen heinean, teknologiak ere aldaketa hori islatzen hasi dira. Teknologiak azkar ari dira pasatzen hierarkia zentralizatuetatik sare banatuetara. Gaur egun ezagutza ez datza super-liburu edo datu-base batean, baizik eta giza ekintza koordinatzeko sortutako sare-eredu konplexu batean.
Barne-auditorearen erantzuna
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Barne-auditoretzak funtsezko zeregina du sortzen ari diren arriskuak arinduko dituen kontrol eraginkorra mantentzeko. Enpresek arriskua handituko dute edo aukerak alde batera utziko dituzte, baldin eta auditoreek ez badiete heltzen disrupzioarekin lotutako arriskuei [40]. Michael G. Allesek adierazi du Big Data berrikuntza disruptiboa dela, eta auditoreek praktikan txertatu behar dutela [41]. 2019ko azterlan batek, Internal Auditors 'Response to Disruptive Innovation izenekoak, barne auditoretzaren bilakaeraren berri eman du, aldaketen aurrean erreakzionatzeko. Aztertutako disrupzioen artean daude datuen analisia, prozesu arinak, hodeiko konputazioa, prozesu robotikoen automatizazioa, etengabeko auditoria, arau-aldaketa eta adimen artifiziala [42].
Berrikuntza disruptiboaren ikuspegi proaktibo bat
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Adituek berrikuntza disruptiboek planteatzen duten erronkari aurre egiteko ikuspegi proaktiboa eztabaidatu dute [43] [44] [45] Petzoldek kritikatu egin zuen aldaketaren azpian dagoen prozesua ez aitortzea, denboran zehar berrikuntza disruptiboa prozesu-ikuspuntu batetik aztertzeko eta kontzeptua konplexutzeko, haren garapena ulertzen laguntzeko eta haren erabilgarritasunean aurrera egiteko. Berrikuntza disruptiboaren izaera multidimentsionala kontuan hartuta, Guok neurketa-esparru bat garatu du, berrikuntzen disruptibo-potentzialaren ebaluazio sistemikoa ahalbidetzen duena, produktu/zerbitzuen merkaturatzean eta baliabideen esleipenean erabakiak hartzeko informazioa emanez. Erdi-mailako kargudunek zeregin garrantzitsua dute edozein enpresaren epe luzeko jasangarritasunean, eta, beraz, berrikuntza disruptiboaren prozesuaren ustiapenean duten paper proaktiboa aztertu da [46] [47].
Disrupzio adibide bat
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mundu praktikoan, ordenagailu pertsonalen hedapenak erakusten du ezagutzak nola laguntzen dion berrikuntza teknologikoari. Jatorrizko kontzeptu zentralizatua (ordenagailu bat, pertsona asko) informatikaren historiaurrea ezagutzeko erronka jartzen duen ideia da, eta haren gabeziak eta porrotak agerian geratu dira argi eta garbi. Informatika pertsonalaren aroak ordenagailu indartsuak ekarri zituen "mahaigain bakoitzean" (pertsona bat, ordenagailu bat). Trantsizio-aldi labur hori beharrezkoa izan zen ingurune informatiko berrira ohitzeko, baina desegokia izan zen ezagutzaren ekoizpenaren ikuspegitik. Ezagutzaren sorrera eta kudeaketa egokiak sareko konexiotik eta banatutako informatikatik datoz nagusiki (pertsona bat, ordenagailu asko). Pertsona bakoitzaren ordenagailuak beste ordenagailu, datu-base eta mainframe batzuen Internet bidezko paisaia edo ekologia informatiko osorako sarbidea izan behar du, baita txikizkako produkzio-, banaketa- eta salmenta-instalazioak eta antzekoak ere. Lehen aldiz, teknologiak boterea ematen die gizabanakoei, kanpoko hierarkien ordez. Eragina eta boterea transferitzen ditu dagokion tokian, ahalik eta ondoen: ezagutza erabilgarriaren lekuan. Hierarkiek eta burokraziek berritzen ez badute ere, gizabanako aske eta ahaldunduek bai; ezagutza, berrikuntza, berezkotasuna eta autosufizientzia gero eta gehiago baloratzen eta sustatzen dira [48].
Amazon Alexa eta Airbnb disrupzioaren beste adibide batzuk dira [49].
Uber ez da disrupzioaren adibide bat, ez zelako sortu gama baxuko merkatu batean edo laguntza-puntu berrietan [16]. Clayton M. Christensenen arabera, negozioa baldintzetako bat da a) gama baxuko merkatu batean edo b) laguntza-puntu berrietan sortzea. Uber, aldiz, San Frantziskon abiatu zen, taxi zerbitzua ezarrita zuen hiri handi batean, eta ez zen gama baxuko bezeroengana zuzendu, eta ez zuen merkatu berririk sortu (kontsumitzailearen ikuspegitik). Aldiz, UberSELECT, luxuzko autoak eskaintzen dituen aukera bat, limusinak adibidez, prezio merkean, berrikuntza disruptiboaren adibide bat da, gama baxuko bezeroen segmentuan sortzen delako, luxuzko merkatu tradizionalean sartuko ez liratekeen bezeroak.
Adibideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kategoria | Berrikuntza disrubtiboa | Berrikuntzak aztoratutako merkatua | Oharrak |
---|---|---|---|
Akademia | Wikipedia | Entziklopedia tradizionalak | Entziklopedia orokor tradizionalak, irabazi asmoekin eta adituek ordaindutako artikuluekin, Wikipediak lekuz aldatu ditu, editore boluntarioek idatzi eta argitaratzen duten online entziklopedia. [50] Britannicaren prezioa, 1.000 dolar baino gehiagokoa, azaleztatutako dozenaka liburukiren tamaina fisikoa, 100 libratik gorako pisua (45 kg), artikuluen kopurua (120.000 inguru) eta urtebete edo gehiago irauten zuten eguneratze zikloak direla eta, ez zen gai izan Wikipediarekin lehiatzeko, 6 milioi artikulu baino gehiago doan eta online eskuratzeko, gehienak maizago eguneratuta.
Wikipediak paperean inprimatutako entziklopediak zapuzteaz gain, entziklopedia digitalak ere zapuztu ditu. Microsoften Encarta, 1993ko sarrera bat profesionalki editatutako entziklopedia digitaletan, bere garaian Britannicaren arerio garrantzitsua izan zen, baina 2009an eten egin zen.[51] Wikipediaren doako sarbidea, ordenagailu eta telefono adimendunen lineako irisgarritasuna, tamaina mugagabea eta bat-bateko eguneraketak dira entziklopedien merkatuko irabazi asmoko lehiaren erronketako batzuk. |
Komunikazioa | Telefonia | Telegrafia | Western Unionek uko egin zionean Alexander Graham Bellen telefono patenteak erosteari 100.000 dolarren truke, bere merkaturik errentagarriena distantzia luzeko telegrafia zen. Telefonoak oso dei lokaletarako baino ez ziren erabilgarriak garai hartan. Distantzia laburreko telegrafia apenas zegoen merkatu-segmentu gisa, eta horrek azaltzen du Western Unionek telefono bidezko merkatu emergentean ez sartzeko hartutako erabakia. Telefonoek, ordea, azkar mugitu zituzten telegrafoak, telefonoek telegrafoek baino komunikatzeko gaitasun handiagoa baitzuten. |
FM irratia | AM irratia | ||
Ordenagailu hardware | Minikonputagailuak | Mainframe | Hasiera batean, miniordenagailuak mainframeen alternatiba merke gisa aurkeztu ziren, eta azken horien fabrikatzaileek ez zituzten mehatxu seriotzat hartu merkatuan. Denborarekin, minikonputagailuen merkatua (Seymor Cray buru, bere ordenagailu txikiak kateatu zituena) mainframeena baino askoz handiagoa izatera iritsi zen. |
Ordenagailu pertsonal | Minikonputagailuak
, lan-estazioak, Testu-tratamenduko programa, Lisp makinak |
Ordenagailu pertsonalek funtzio guztiak gailu bakar batean konbinatzen zituzten. | |
Poltsikuko kalkulagailua | Kalkulagailu estandarra | Errendimendu informatiko baliokidea eta eramangarria. [12] | |
Kalkulagailu digitalak | Kalkulagailu mekanikoak | Facit ABk Europako kalkulagailuen merkatua menderatzen zuen, baina ez zuen teknologia digitala egokitu eta ezin izan zuen lehiakide digitalekin lehiatu.[52] | |
Telefono mugikorrak | MP3-ak | Telefono mugikorren eramangarritasunak eta Bluetooth autoetan eta telefono mugikorretan integratzeak eragin zuten autoko telefono bereiziaren beharra indarrik gabe geratzea. Antzeko egoera gertatu zen telefono mugikorrek MP3 fitxategi ugari erreproduzitu eta gordetzeko gaitasuna lortu zutenean. | |
Telefono adimendunak | Aurreko telefono mugikorren eta PDA aztarnategien mota guztiak | Smartphoneak berrikuntza iraultzailea (telefonia mugikorraren industrian) zein disruptiboa (PDAetara lekualdatzean) izan ziren; izan ere, oro har, aurreko telefono mugikorrak baino gaitasun handiagoa zuten, zerbitzu/merkatu guztiz berriak sartu eta ezagun egin zituzten, smartphoneen esklusiboak zirenak, PDA bezalako bigarren mailako funtzioa zuten, eta dauden datu zelularren zerbitzuak eta kalkulu-potentzia handiagoa balia zezaketen Internet konektatzeko eta erabiltzeko, ohiko PDAk (Wi-Firen mende egon ohi zirenak eta kalkulu-potentzia mugatua mantentzen zutenak) baino gehiago. | |
Datuak biltzeko gailuak | 8 hazbeteko diskete-unitatea | 14 hazbeteko disko gogorra | Diskete-fabriken merkatuak ezohiko aldaketak izan ditu bere merkatu-kuotan azken berrogeita hamar urteetan. Clayton M. Christensenen ikerketaren arabera, ezegonkortasun horren arrazoia berrikuntza disruptiboen eredu errepikatua izan zen [53]. Adibidez, 1981ean, 8 hazbeteko unitate zaharrak (miniordenagailuetan erabiltzen zirenak) 5,25 hazbeteko unitate berriak (mahai gaineko ordenagailuetan erabiltzen zirenak) baino "askoz handiagoak" ziren.[21]
Hala ere, 8 hazbeteko unitateak ez ziren eskuragarriak mahai gaineko makina berrientzat. 5,25 hazbeteko unitate soila, teknologikoki apalagoak ziren osagaiekin mihiztatua, "berrikuntza" zen, berria zen zentzuan soilik. [21]Hala ere, merkatu hori hazi eta unitateak hobetu ahala, fabrikatzen zituzten enpresek arrakasta izan zuten azkenean, eta zortzi hazbeteko unitateen fabrikatzaile asko atzean geratu ziren.[53] |
5.25 hazbeteko diskete-unitatea | 8 hazbeteko disko gogorra | ||
3.5 hazbeteko diskete-unitatea | 5.25 hazbeteko disko gogorra | ||
Disko optiko eta USB memoria | Bernoulli kutxa eta Zip kutxa | ||
Display | LED | Bonbilak | LED bat askoz txikiagoa da eta bonbilla bat baino energia gutxiago kontsumitzen du. Lehen LED optikoak ahulak ziren eta argi adierazle gisa baino ez zuten balio. Ondorengo modeloak barrualdeak argiztatzeko erabil zitezkeen, eta orain hainbat hiri kaleetako LED argietara aldatzen ari dira. Goritasun-bonbillak ezabatzen ari dira herrialde askotan. LED eta AMOLED pantailak ere hasiak dira LCDekin lehiatzen. |
Kristal likidozko pantaila | Izpi katodikozko hodi | Kristal likidozko lehen pantailak (LCD) monokromatikoak eta bereizmen txikikoak ziren. Erloju eta beste gailu eramangarri batzuetan erabiltzen ziren, baina 2000ko hamarkadaren hasieran horiek (eta beste teknologia lau batzuk), neurri handi batean, izpi katodikoen hodien teknologia nagusia (CRT) ordeztu zuten ordenagailuen eta telebisten pantailetarako.
CRT telebistak oso astunak ziren, eta hodiaren tamainak eta pisuak pantailaren gehienezko tamaina 38 hazbetera mugatzen zuten; LCD telebistak eta beste pantaila lau batzuk, berriz, 40 ", 50", 60 "eta are handiagoak dira, eta horiek guztiek CRT telebista batek baino askoz pisu txikiagoa dute. CRT teknologiak hobetu egin ziren 90eko hamarkadaren amaieran, benetan lauak diren panelekin eta kontrol digitalekin; hala ere, eguneratze horiek ez ziren nahikoa izan CRTak LCD pantaila lauetatik mugitzea saihesteko. | |
Elektronika | Trantsistore | Balbula termoioniko | Balbula termoionikoak izan ziren teknologia elektroniko nagusia 50eko hamarkadara arte. Lehen transistorea Bell Laborategiek asmatu zuten 1947an, baina hasieran irrati-enpresek, RCAk kasu, ez zuten aintzat hartu 50eko hamarkadaren erdialdera arte, Sonyk arrakastaz merkaturatu baitzuen teknologia poltsikoko transistoreen erradioarekin, eta, horren ondorioz, transistoreek huts-hodiak ordezkatu zituzten teknologia elektroniko nagusi gisa 50eko hamarkadaren amaieran. [54] |
Silizio | Germanio | 1950eko hamarkadaren amaiera arte, germaniera zen gailu erdieroaleentzako material erdieroale nagusia, ordura arteko errendimendu handiena eskaintzeko gai baitzen.[55][56] | |
MOSFET | Transistore bipolar | Lotura bipolarreko transistorea (BJT) gailu erdieroale nagusia izan zen 60ko hamarkadara arte.[57][58] 70eko hamarkadan, MOSFETek BJT ordezkatu zuen teknologia erdieroale nagusi gisa.[57] | |
Manufaktura | Hondeamakina hidraulikoak | Kable bidezko hondeamakinak | Hondeamakina hidraulikoak argi eta garbi berritzaileak izan ziren sartu zirenean, baina haien erabilera hamarkada batzuk geroago orokortu zen. Hala ere, kable bidez eragindako hondeamakinak erabiltzen jarraitzen dira kasu batzuetan, batez ere indusketa handietarako.[59] |
Altzairuzko minifabrikak | Integrazio bertikaleko altzairugintza | Batez ere txatarra eta tokiko energia-iturriak erabiltzen direnez, errota horiek errentagarriak izan daitezke, nahiz eta handiak ez izan.[60] | |
Plastikoa | Metala, egurra, kristala... | Bakelitak eta beste plastiko primitibo batzuek oso erabilera mugatua zuten: isolamendu elektrikoa eta kostu txikia zituzten abantaila nagusi. Plastikozko forma berriek gardentasuna, elastikotasuna eta errekuntza bezalako abantailak zituzten. XXI. mendearen hasieran, plastikoak lehen metalezkoak, zurezkoak eta beirazkoak ziren etxeko gai askotarako erabil daitezke. | |
Musika eta bideoa | Sintetizadore digitala | Organo elektronikoa, piano elektrikoa eta pianoa | Hasieran, sintetizadoreak kostu eta pisu txikiko alternatibak ziren organo elektronikoentzat, piano elektrikoentzat eta piano akustikoentzat. 2010eko hamarkadan, sintetizadoreak piano elektrikoak eta piano akustikoak baino nabarmen merkeagoak dira, eta, aldi berean, soinu-efektuen eta musika-soinuen gama askoz handiagoa eskaintzen dute. |
Fonografoa | Pianola | ||
Deskarga daitezkeen bitarteko digitalak | CD, DVD | 1990eko hamarkadan, musikaren industriak binilozko disko xumea kendu zuen, eta kontsumitzaileak banakako abestiak erosteko baliabiderik gabe utzi zituen. Hasiera batean, parekoen artean artxiboak trukatzeko legez kanpoko teknologiek hartu zuten merkatu hori, eta, ondoren, lineako txikizkariek, hala nola iTunes Storek eta Amazon.com-ek.
Behe-gamaren desbardoitze horrek, azkenean, kostu handiko grabazio fisikoen salmentak ahuldu zituen, hala nola diskoak, zintak eta CDak.[61] | |
Eskatu ahalako bideoak | Bideoen alkilerra | Eskariaren araberako bideo-programek Interneterako sarbidea duten gailu askotan funtziona dezakete. Ikasketa zinematografikoen eta streaming hornitzaileen arteko lizentzia-akordioak arau bihurtu direnetik, horrek saihestu egin du jendeak alokairuak fisikoki bereizita bilatzeko beharra. Netflix, merkatu honetan nagusi den enpresa, bideoklubentzako mehatxu garrantzitsu gisa aipatua izan zen lehen aldiz posta bidezko DVD eskaintzatik haratago hedatu zenean. Netflixen sortzaileetako batzuk Blockbuster LLC alokairu-katera joan ziren 2000. urtean, beren enpresa saltzen saiatzeko. Blockbusterrek uko egin zion eskaintzari, eta hamar urte geroago jarduera eten zuen.[62] | |
Argazkilaritza | Argazkilaritza digitala | Argazkilaritza kimikoa | Lehen kamera digitalek kalitate eta bereizmen eskaseko irudia zuten, eta obturadorearen atzerapen handia. 2010eko hamarkadan, kalitatea eta ebazpena jada ez dira arazo garrantzitsuak, eta obturadorearen atzerapena neurri handi batean konpondu da. Memoria-txartel txikien eta ehunka edo milaka argazkitarako gaitasuna duten disko gogor eramangarrien erosotasunak eta horiek errebelatzeko beharrik ezak ere lagundu dute kamera digitalak merkatuko liderrak izaten. Kamera digitalek energia-kontsumo handia dute (baina bateria arinen hainbat paketek energia nahikoa eman dezakete milaka argazkitarako).
Argazkigintza klasikorako kamerak gailu autonomoak dira. Era berean, bereizmen handiko bideo digitalaren grabazioak filmak ordezkatu ditu, aurrekontu handiko filmen eta artelanen kasuan izan ezik. Kamera digitalen gorakadak Eastman Kodak, hamarkadatan kameren enpresa handienetako bat, porrot egitera eraman zuen 2012an. 1975ean lehen kamera digitaletako bat asmatu zuen arren, Kodakek film tradizionalean inbertitzen jarraitu zuen askoz geroago arte.[63][64] |
Abiadura handiko CMOS irudi-sentsoreak | Argazki film-ak | Lehen aldiz sartu zirenean, abiadura handiko CMOS sentsoreak ez ziren hain sentikorrak, bereizmen txikiagoa zuten eta horietan oinarritutako kamerek iraupen laburragoa zuten (grabazio-denbora). Azkar prestatzeko denbora baten abantailak, ganberako edizioak eta ia berehalako berrikuspenak azkar ezabatu zituzten 16 mm-ko abiadura handiko filmen sistemak. CMOSetan oinarritutako kamera digitalek ere energia gutxiago behar dute (110 V-ko korronte monofasikoa eta errendimendu handiko CMOSetarako anpere gutxi batzuk, 5 V edo 3,3 V-ko korronte zuzena eta potentzia baxuko CMOSetarako bi edo hiru anpere, eta film-kamerek, berriz, 240 V monofasiko edo trifasiko, 20-50 A-ra). Etengabeko aurrerapenek 35 mm-ko pelikula gainditu dute, eta 70 mm-ko pelikula-aplikazioei aurre egiten ari dira. [65] | |
Edizioa | Inprimagailu | Offset | Offset inprimaketak kostu handia du oro har, baina kostu unitarioa oso txikia da ordenagailuko inprimagailuekin alderatuta, eta kalitate handiagoa. Baina inprimagailuek, laserrak bereziki, abiadura eta kalitatea hobetu ahala, gero eta erabilgarriagoak bihurtu dira edizio mugatuetan dokumentuak sortzeko. |
Edizio elektronikoa | Edizio tradizionala | Autoedizioko lehen sistemek ezin zituzten gama altuko sistema profesionalak berdindu, ez prestazioei ez kalitateari dagokienez, baina berehala nabaritu zen haien eragina, argitalpen-negozioan sartzeko kostua murriztu baitzen. 1990eko hamarkadaren erdialdean, autoedizioak aurreinprimaketako eragiketa gehienetan tresna tradizionalak ordezkatu zituen neurri handi batean. | |
Testu-tratamenduko programa | Idazmakina | Testuak prozesatzeko software batek ordezkatu du idazmakina. Software horrek funtzio ugari ditu dokumentuak estilizatzeko, kopiatzeko eta errazago sortzeko. | |
Garraioa | Lurrunontzi | Belaontzi | Lehen lurrun-ontziak barruko uretan hedatu ziren, non belaontziak ez baitziren hain eraginkorrak, itsas bideetan baino, mozkin-marjina handiagoarekin. Horregatik, lurrun-ontziak, hasieran, ohiko ontzi-konpainien merkatu "okerrenetan" bakarrik lehiatzen ziren. |
Segurtasun-bizikleta | Biziklo | Bizikloak ezagunak ziren 1870eko hamarkadan, baina zaharkituta geratu ziren segurtasun bizikletengatik. | |
Trenbide-garraio | Ubide, Zaldiek tiratutako ibilgailua | Trenbideko garraioa sartzeak erabat suntsitu zuen zaldi bidezko garraioa, batez ere distantzia luzeetarako, eta salgaien kanaleko garraioa ere ia bertan behera geratu zen. Trenbideko garraioak sozietate anonimoa sartzera, trenbideko ordutegira eta, azken buruan, ordutegi-mugarrietara eraman zuen, eta merkatu berriak ere ireki zituen, produktu freskoak eta galkorrak gehiago banatzeko. Komunikazioei dagokienez, egunkariek eta posta-zerbitzuek distantzia luzeko zerbitzuak eskaini ahal izan zituzten egunero.[66][67] | |
Masa-automobilismoa | Zaldiek tiratutako ibilgailua, Trenbide-garraio | XX. mendearen hasieran, trenbidea (tranbiak barne) merkantziak eta bidaiariak lurretik garraiatzeko biderik azkarrena eta errentagarriena zen herrialde industrializatuetan. Lehen autoak, autobusak eta kamioiak tokiko garraiorako erabili ziren, aldirietan, tranbien eta industria-bideen ordez. Autobideen hedapenarekin, batez besteko eta geroago distantzia luzeko garraioak errepide bidezko trafikora aldatu ziren, eta trenbide batzuk itxi egin ziren. Trenbide-trafikoak tona-kilometro bakoitzeko kostu txikiagoa duenez, baina errepideko trafikoak baino inbertsio eta ustiapen-kostu handiagoak dituenez, trenbidea nahiago da oraindik eskala handiko solteko kargetarako (mineralak, esaterako). Hala ere, trafikoaren pilaketak automobilaren erabileraren eraginkortasuna mugatzen du, eta, beraz, trenbidea bidaiarien hiri-garraiorako erabiltzen da oraindik ere. | |
Abiadura handiko trenbidea | Distantzia laburreko hegaldiak | Abiadura handiko trena sartu zen ia merkatu guztietan, aire-zerbitzu batekin lehian bi orduko edo gutxiagoko bidaia-iraupenarekin, nabarmen murriztu zen urte gutxiren buruan, edo erabat desagertu zen. Treneko bidaia-denbora luzeagoak dituzten merkatuetan ere, airelineek murriztu egin dute eskainitako hegaldien kopurua, eta bidaiarien kopuruak behera egin du. Hona hemen adibide batzuk: Bartzelona-Madril abiadura handiko trena, Colonia-Francfort abiadura handiko trena (2016tik ez dago zuzeneko hegaldirik) edo Paris-Londres konexioa, Abiadura Handiko Trena inauguratu ondoren. Distantzia ertaineko bidaietarako, Pekin eta Shanghai artean, esaterako, abiadura handiko trena eta airelineak lehia oso gogorrean sartzen dira. | |
Jet pribatuak | Garraio supersonikoa | Concorde hegazkina merkataritza trafiko handiko hegazkin supersoniko bakarra izan da orain arte. Hala ere, bezero-segmentu txiki bati ematen zion arreta, geroago jet subsoniko pribatu txikiak baimendu ahal izan zituena. Abiadura galtzea malgutasunarekin eta ibilbide zuzenago batekin konpentsatzen zen (hau da, hub batetik igaro beharrik gabe). Hegaldi supersonikoak ere debekatuta daude jendea bizi den lurraren gainetik, estanpatu sonikoak direla eta. Concorde zerbitzua 2003an amaitu zen.[68] |
Aukera posibleak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ideia | Balioa | Irisgarritasuna |
---|---|---|
Eraldaketa digitala | $100 trilioi | Globala[69] |
Asteroideen meatzaritza | $100 trilioi | Globala[70] |
Frontera irekia | $78 trilioi | Globala[71] |
Teknologia disruptiboak | $14- $33 trilioi | Globala[72][73] |
Merkataritza elektroniko[74] | $22 trilioi | Garapen bidean daiden herrialdeak |
Ondarearen kudeaketa | $22 trilioi | Globala[75] |
Hiri adimentsu | $20 trilioi | Globala[76] |
Adimen artifiziala | $15.7 trilioi | Globala[77] |
Klima aldaketa arintzea | $7 trilioi | Globala[78] |
Emakumeen eskubideak | $12 trilioi | Globala[79][80] |
Merkataritza-askatasun | $11 trilioi | Globala[81] |
Ekonomia zirkularra | $4.5 trilioi | Globala[82] |
Gizonen eta emakumeen arteko soldata-aldeak | $2 trilioi | ELGA[83] |
Lan-bizitza luzeagoak | $2 trilioi | ELGA[84] |
Gazteen eskulana sustatzea | $1.2 trilioi | ELGA[85] |
Ibilgailuen aldi baterako erabilera | $1 trilioi | Globala[86] |
Mehatxu potentzialak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mehatxua | Arriskuan | Irisgarritasuna |
---|---|---|
Sendagaiekiko erresistenteak diren infekzioak | $100 trilioi | Globala[87] |
Zibererasoak | $6 koadrilioi | Globala[88] |
Auto-ilarak | $2.8 trilioi | AEB[89] |
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Erainkuntza ingenieritza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/23/Nvetractor.jpg/342px-Nvetractor.jpg)
Eraikuntza-ingeniaritza, "eraikuntza eragiketak" izenez ere ezaguna, [90] ingeniaritza zibilaren azpi-diziplina profesional bat da, eta azpiegituretako eragiketak diseinatzeaz, planifikatzeaz, eraikitzeaz eta kudeatzeaz arduratzen da. Hala nola errepideak, tunelak, zubiak, aireportuak, trenbideak, instalazioak, eraikinak, presak, zerbitzu publikoak eta beste proiektu batzuk [91]. Eraikuntzako ingeniariek ingeniari zibilen antzeko diseinu-alderdi batzuk ikasten dituzte, bai eta proiektuen kudeaketaren alderdiak ere.
Hezkuntza-mailan, ingeniaritza zibileko ikasleak batez ere diseinu-lanean zentratzen dira, analitikoagoa baita, diseinuko profesional gisa karrera batera bideratuz. Horretarako, ingeniaritza- eta diseinu-zientziei buruzko hainbat ikastaro desafiatzaile egin behar dituzte, 4 urteko titulu egiaztatua lortzeko. Eraikuntzako ingeniarien prestakuntza batez ere eraikuntza-prozeduretan, metodoetan, kostuetan, egutegietan eta langileen kudeaketan oinarritzen da. Bere kezka nagusia aurrekontuaren barruan eta nahi den kalitatearekin proiektu bat garaiz ematea da.
Hezkuntza-eskakizunei dagokienez, eraikuntzako ingeniaritzako ikasleek ingeniaritza zibileko diseinuko oinarrizko ikastaroak eta eraikuntza kudeatzeko ikastaroak hartzen dituzte.
Lan jarduerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ingeniaritza zibilaren azpidiziplina bat denez, eraikuntzako ingeniariek lizentziaturan lortutako enpresa, teknika eta kudeaketa arloko ezagutzak eta trebetasunak erabiltzen dituzte zubiak, eraikinak eta etxebizitzak barne hartzen dituzten proiektuak gainbegiratzeko. Eraikuntzako ingeniariak oso inplikatuta daude proiektu horien diseinuan, kudeaketan eta funtsen esleipenean. Arriskuen analisiaz, kostuen kalkuluaz eta plangintzaz arduratzen dira. Diseinu-karrerak ingeniari profesionalaren lizentzia eskatzen du. Karrera hori jarraitzen duten pertsonei biziki gomendatzen zaie Ingeniaritzako Ingeniaritza azterketara (Engineer in Training exam, EIT), hau da, Ingeniaritzako Oinarrien Azterketa (Engineering Exam, FE), unibertsitatean dauden bitartean aurkeztea, izan ere, graduondoko bost urte (4 urte AEBetan) behar dira PE lizentzia lortzeko. Zenbait estatuk berriki aldatu dute graduazioaren ondoren 4 urteko lan-esperientziaren PE lizentzia aztertu aurreko baldintza, EIT bat FE azterketa hartu eta 6 hilabetera PE azterketa egiteko hautagarria den lizentziadun ingeniari profesional bihurtzeko [92].
Hasierako mailako eraikuntza-ingeniariak proiektu-ingeniariak edo proiektu-laguntzaileak izan ohi dira. Erosketa-eskaerak prestatzeaz, aldaketa-aginduak izapidetzeaz, hileko aurrekontu-txostenak egiteaz eta bileretako aktak kudeatzeaz arduratzen dira. Eraikuntza kudeatzeko lanpostuak ez du nahitaez PE lizentziarik behar; hala ere, bat edukitzeak pertsona komertzialagoa egiten du, PE lizentziak aldi baterako egituren diseinuak sinatzeko aukera ematen baitio.
Trebetasunak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Eraikuntzako ingeniariek arazoak konpontzen dituzte. Inguruko eskakizun berezietara ondoen egokitzen diren azpiegiturak sortzen laguntzen dute. Azpiegituren bizi-zikloak ulertzeko gai izan behar dute. Diseinu-ingeniariekin alderatuta, eraikuntza-ingeniariek beren ikuspegiak ematen dituzte erronka teknikoak argi eta irudimen handiz konpontzeko. Karrera hau egiten duten pertsonek matematika eta zientzia ondo ezagutu behar dituzten arren, oso desiragarriak dira beste trebetasun batzuk ere, hala nola pentsamendu kritikoa eta analitikoa, denboraren kudeaketa, pertsonen kudeaketa eta komunikaziorako trebetasun onak.
Hezkuntza-betekizunak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Eraikuntza ingeniaritzako titulua lortu nahi duten pertsonek programa Ingeniaritza eta Teknologiako Akreditazio Kontseiluak (Accreditation Board for Engineering and Technology, ABET) egiaztatzen duela ziurtatu behar dute lehenik. ABET egiaztatzeak bermatzen du unibertsitate-programa batek lanbideak ezarritako kalitate-estandarrak betetzen dituela, eta horretarako prestatzen ditu ikasleak. AEBetan, gaur egun, hogeita bost programa daude herrialde osoan, eta, beraz, unibertsitatea arretaz aztertzea gomendatzen da [93].
Eraikuntza-ingeniaritzako ikasketa-plan tipiko bat ingeniaritza-mekanikaren, ingeniaritza-diseinuaren, eraikuntzaren kudeaketaren eta zientzia orokorren eta matematikaren nahasketa bat da. Horrek zientzietan lizentziatura lortzera eraman ohi du. Lizentziatura, diseinuan edo eraikuntzan esperientzia apur batekin batera, nahikoa da sarrerako lanpostu gehienetarako. Graduondoko eskolak aukera bat izan daitezke lizentziaturan irakasten diren eraikuntza eta ingeniaritza gaietan sakondu nahi dutenentzat. Kasu gehienetan, eraikuntzaren ingeniaritzako graduatuek ingeniaritza zibila, ingeniaritzaren kudeaketa edo enpresen administrazioa aukeratzen dituzte graduondoko titulu posible gisa.
Enplegu aukerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Eraikuntzako ingeniarien lan-aurreikuspenek aldaketa zikliko handia izan ohi dute. Adibidez, 2008tik aurrera eta gutxienez 2011ra arte, lan-aurreikuspenak txarrak izan dira, munduko toki askotan higiezinen burbuilak kolapsatu egin direlako. Horrek eraikuntzaren eskaria izugarri murriztu zuen, eraikuntzako profesionalak azpiegituren eraikuntzara bideratzera behartu zituen eta, ondorioz, ezarritako eraikuntzako ingeniariek eta berriek aurre egin beharreko lehia areagotu zuen. Lehia handitze hori eta kopuruen eskariaren oinarrizko murrizketa eraikuntzako ingeniarien eskarian gerta daitekeen aldaketarekin batera doa, ingeniaritzako lan askoren automatizazioaren ondorioz, eta horrek, oro har, eraikuntzako ingeniarien perspektiben murrizketa dakar. 2010. urtearen hasieran, Estatu Batuetako eraikuntzaren sektoreak % 27ko langabezia-tasa zuen, hau da, estatuko batez besteko langabezia-tasa (% 9,7) baino ia hiru aldiz handiagoa [94]. Eraikuntzako langabezia-tasa (merkatariak barne) Estatu Batuetako 1933ko langabezia-tasaren (Depresio Handiko punturik baxuena) % 25aren parekoa da [95].
Ordainketa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ingeniari zibil batek Erresuma Batuan duen batez besteko soldata sektorearen araberakoa da, eta, zehazkiago, norbanakoaren esperientzia-mailaren araberakoa. Eraikuntzaren sektorean eta eraikitako ingurunean lanpostuak betetzen dituztenen ordainsariei eta onurei buruz 2010ean egindako inkesta batek [96] erakutsi zuen ingeniari zibil baten batez besteko soldata 29.582 liberakoa dela Erresuma Batuan. Estatu Batuetan, 2013ko maiatzean, batez bestekoa 85.640 dolarrekoa zen [97]. Batez besteko soldata esperientziaren arabera aldatzen da; adibidez, 3-6 urteko esperientzia duen ingeniari zibil baten urteko batez besteko soldata 23.813 liberakoa da. 14 eta 20 urte bitarteko esperientzia dutenentzat, 38.214 librako batez bestekoa da [98].
Etxeko hegazti
[aldatu | aldatu iturburu kodea]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/Melchior_de_Hondecoeter%2C_Paisaje_con_aves_de_corral%2C_%C3%B3leo-lienzo%2C_Museo_Thyssen-Bornemisza.jpg/260px-Melchior_de_Hondecoeter%2C_Paisaje_con_aves_de_corral%2C_%C3%B3leo-lienzo%2C_Museo_Thyssen-Bornemisza.jpg)
Etxeko hegaztia (puralla eta polailla izenez ere ezaguna) gizakiak etxekotutako hegaztia da, zeina haragia, arrautzak nahiz lumak lortzeko hazten den [99]. Izendapenak nagusiki barnebiltzen ditu galliformeak (oilaskoak, oiloak eta indioilarrak) eta anseriformeak (ahateak eta antzarrak).
Halere, ez da izendapen guztiz zehatza, multzo honetan sartzen baitira sukaldatzen diren beste hainbat hegazti ere, hala nola usoak, faisaiak, galeperrak, eperrak eta birigarroak (ehiza-hegazti izenez ere ezagunak), bai eta ostrukak ere.
Duela 5.400 urte inguru etxekotu ziren lehenbizikoz etxeko hegaztiak Asiako hego-ekialdean [100]. Hasiera batean, jendeak naturan bildutako arrautzak inkubatu eta hegazti gazteak hazten zituzten, baina geroago hegaztiak etengabe itxian mantentzea etorri zen. Baliteke etxekotutako oilaskoak hasieran oilar-borroketarako erabiltzea [101] eta galeperrak bere kantuagatik haztea, baina laster ulertu zen itxian hazitako elikagai-iturri bat izatearen onura. Mendeetan zehar, hazkuntza selektiboa egin zen hazkuntza azkarra lortzeko, arrautzak erruteko gaitasuna, konformazioa, lumajea eta otzantasuna lortzeko, eta arraza modernoek oso itxura desberdina izan ohi dute arbaso basatien aldean. Nahiz eta hegazti batzuk oraindik ere talde txikietan hazten diren sistema estentsiboetan, gaur egun merkatuan dauden hegazti gehienak merkataritza-enpresa intentsiboetan hazten dira.
Hegazti baten zati ia guztiak jangarriak badira ere, atal gozoenak hegaldiaren bularreko muskuluak dira, "petxuga" izenekoak, eta beheko gorputz-adarretako lehen eta bigarren segmentuetako muskuluak, izter eta hanka izenekoak, hurrenez hurren; hauek dira sukaldean gustukoenak. Goiko gorputz-adarrak edo hegalak, lepoa, hankak eta erraiak ere erabiltzen dira, neurri txikiagoan bada ere.
Oilaskoetan eta, oro har, hegaldi iraunkorrik ez duten edo hegalariak ez diren hegazti guztietan, bularreko muskuluak ez daude erabilera iraunkorrerako egokituta, eta oxigenoa garraiatzeko mioglobina gutxiago dute beheko gorputz-adarretako muskuluek baino. Horrela, kolore zuriagoa dute, eta, beraz, bularkiari "haragi zuria" esaten zaio. Gainerako zatiei "haragi iluna" esaten zaie. Hegazti hegalarietan, hala nola uretakoetan eta ehizakoetan, bularreko muskuluak hegaldi iraunkorrerako egokituta daude, eta, beraz, haragi iluna dute. Bestalde, aire zabaleko hazkuntzak tonu horixka ematen dio bere haragiari [102].
Oilaskoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/60/Rooster_portrait2.jpg/220px-Rooster_portrait2.jpg)
Oilaskoak tamaina ertaineko hegaztiak dira, indartsuak, tente jarriak eta buruan gandor gorri haragitsuak eta bizarrak dituztenak. Arrak, oilarrak bezala ezagutzen direnak, handiagoak izaten dira, kolore ausartagokoak eta emeek (oiloek) baino luma gehiago izaten dituzte. Oilaskoak hegazti gregarioak, orojaleak eta lurtarrak dira, eta beren ingurune naturalean orbelaren artean ornogabeak, haziak eta beste animalia txiki batzuk bilatzen dituzte. Oso gutxitan egiten dute hegan, hautemandako arrisku baten ondorioz izan ezik, eta nahiago izaten dute sastrakarantz jo hurbilduz gero. [103] Gaur egungo etxeko oilaskoa (Gallus gallus domesticus) Asiako oihaneko oilar basati gorritik dator batez ere. [104][105]
Azterketa genomikoen arabera, oilaskoa duela 8.000 urte etxekotu zuten Asiako hego-ekialdean 7 eta Txina eta Indiara zabaldu zen 2000 – 3.000 urte geroago. Ebidentzia arkeologikoak Asia hego-ekialdeko etxeko oilaskoak babesten ditu K.a. 6000 baino askoz lehenago, Txinan K. a. 6000 urtean eta Indian K. a. 2000. urtean [105][106][107]. Naturek 2020an egindako ikerketa historiko batek, mundu osoko 863 oilasko sekuentziatzen dituenak, iradokitzen du etxeko oilasko guztiak oilar basati gorriaren etxekotze ekitaldi bakar batetik sortzen direla, eta gaur egun oilar horren banaketa nagusiki Txinako hego-mendebaldean, Thailandiako iparraldean eta Myanmarren dagoela. Etxekotutako oilasko horiek Asiako hego-ekialdean eta hegoaldean zabaldu ziren, eta oihaneko hegaztien tokiko basa-espezieekin gurutzatu ziren, genetikoki eta geografikoki desberdinak ziren taldeak osatuz. Merkataritza-arraza ezagunenaren analisiak erakusten du White Leghorn arrazak arbaso dibergenteen mosaiko bat duela, oilar basati gorriaren azpiespezieetatik.[108][109][110]
Taiwanera, Melanesiako uharteetara, Madagaskarrera eta Ozeano Bareko uharteetara itsasoz eramandako migrazioekin etxekotutako animalietako bat izan ziren oilaskoak, K.a. 3500etik 2500era. [111][112]
Kristo aurretik 2000. urterako oiloak, dirudienez, Indo haranera iritsi ziren, eta, 250 urte geroago, Egiptora iritsi ziren. Oraindik borrokarako erabiltzen ziren eta emankortasunaren sinbolotzat hartzen ziren. Erromatarrek igarkizunean erabili zituzten, eta egiptoarrek aurrerapen handia egin zuten inkubazio artifizialaren teknika zaila ikasi zutenean [113]. Ordutik, oilaskoen hazkuntza mundu osora zabaldu da elikagaiak ekoizteko, eta etxeko hegaztiak arrautza- eta haragi-iturri baliotsua dira.[114]
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/Cockfight_Santangelo_MAN_Napoli.jpg/220px-Cockfight_Santangelo_MAN_Napoli.jpg)
Etxekotu zirenetik, oilasko arraza ugari ezarri dira, baina Leghorn zuria izan ezik, hegazti komertzial gehienak jatorri hibridokoak dira [103]. Gutxi gorabehera 1800. urtean, oilaskoak eskala handiagoan hazten hasi ziren, eta errendimendu handiko hegazti-haztegi modernoak Erresuma Batuan egon ziren 1920. urtearen inguruan, eta Estatu Batuetan ezarri ziren Bigarren Mundu Gerra hasi eta gutxira. XX. mendearen erdialdean, arrautzak erretzeko industriak baino garrantzi handiagoa zuen oilategiko hegaztien haragiaren ekoizpen-industriak. Etxeko hegaztien hazkuntzak hainbat premia asetzeko arrazak eta anduiak sortu ditu; egitura arineko hegazti erruleak, urtean 300 arrautza ekoitz ditzaketenak; azkar hazten diren hegazti haragitsuak, adin goiztiarrean kontsumitzeko direnak; eta hegazti erabilgarriak, arrautza-kopuru onargarria eta ondo haragitsua ekoizten dutenak. Arrak ez dira desiratzen arrautzak erruten dituzten industrian, eta, askotan, jaio bezain laster identifika daitezke, ondoren hiltzeko [115]. Haragi-arrazetan, hegazti horiek zikiratu egiten dira batzuetan (askotan kimikoki), erasorik ez izateko. Sortzen den hegaztiak haragi samurragoa eta zaporetsuagoa ere badu.
Oilasko nanoa etxeko oilasko barietate txiki bat da, arraza estandar bateko kide baten miniaturazko bertsio bat, kontraparte handiagorik gabeko "benetako oilar" bat. Oilarrak hegazti estandarren tamainako laurden batetik heren batera bitartekoak izan daitezke, eta oiloek arrautza txikiak erruten dituzte. Jabe txikiek eta zaleek arrautzak ekoizteko erabiltzen dituzte, oilo loka gisa erabiltzen dira, baita apaintzeko eta exhibizioetarako ere. [116]
Ahateak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/77/Pekin_Ducks_cropped.jpg/276px-Pekin_Ducks_cropped.jpg)
Ahateak tamaina ertaineko uretako hegaztiak dira, moko zabalekoak, begiak buruaren saihetsean, lepo nahiko luzea, hanka motzak gorputzaren oso atzean eta hanka zartatuak dituztenak. Arrak emeak baino handiagoak izaten dira askotan, eta kolore desberdinak izaten dituzte arraza batzuetan. Etxeko ahateak orojaleak dira, eta animalia- eta landare-material ugari jaten dute, hala nola uretako intsektuak, moluskuak, harrak, anfibio txikiak, uretako algak eta larreak. Sakonera gutxiko uretan elikatzen dira. Etxeko ahate gehienak astunegiak dira hegan egiteko, eta taldean bizitzea eta elkarrekin mugitzea nahiago duten hegazti sozialak dira. Beren lumaje iragazgaitza mantentzen dute azeleratzean, guruin akulatuaren jariakinak lumen gainean barreiatzen dituen prozesua. [117]
Txinan aurkitutako ahate-buztinaren ereduak K.a. 4000. urtekoak dira. K. a. Ahateak Yangshao kulturan bertan etxekotu zirela adieraz dezakete. Hori gertatzen ez bada ere, ahatearen etxekotzea Ekialde Urrunean gertatu zen, Mendebaldean baino 1.500 urte lehenago gutxienez. Lucius Columellak, K.a. I. mendean ahateak hazi nahi zituztenei idatzi zien hegazti basatien arrautzak biltzeko eta oilo loka baten azpian jartzeko aholkatzen zien, horrela hazten direnean, ahateek "beren izaera basatia alde batera uzten dutelako, eta zalantzarik gabe, txorien kortan itxita daudenean ugaltzen direlako". Hala eta guztiz ere, ahateak ez ziren agertu Europa mendebaldeko nekazaritza-testuetan 810 k.o. ingurura arte. Antzar, oilo eta indioilarrekin batera errentariek lurjabeei egindako alokairu-ordainketa gisa aipatzen hasi zirenean. [118]
Adostasun orokorra dago basahatea (Anas platyrhynchos) etxeko ahate arraza guztien arbasoa dela (Cairina moschata izan ezik). Ahateak, batez ere, haragiagatik, arrautzengatik eta lumengatik hazten dira [118]. Oilaskoekin gertatzen den bezala, hainbat arraza garatu dira, arrautzak erruteko duten gaitasunagatik, azkar hazten direlako eta ondo estalitako karkasa bat dutelako. Erresuma Batuan eta Ameriketako Estatu Batuetan Pekin ahatea da merkataritza-arrazarik ohikoena, urtean 200 arrautza jar baititzake eta 3,5 kg-ko pisua lor baitezake 44 egunean. [117] Mendebaldeko munduan, ahateak ez dira oilaskoak bezain ezagunak, azken horiek haragi zuri gihartsu gehiago ekoizten dutelako eta modu intentsiboan hazteko errazagoak direlako; ondorioz, oilasko-haragiaren prezioa ahate-haragiarena baino baxuagoa da. Goi mailako sukaldaritzan ezaguna den arren, ahatea ez da hain maiz agertzen merkatu masiboko elikagaien industrian. Hala ere, Ekialdean gauzak desberdinak dira. Ahateak ugariagoak dira han oiloak baino, eta, gehienak, oraindik ere modu tradizionalean hazten dira, eta bildutako arroz-soroetan eta beste giro heze batzuetan elikagai nahikoa aurkitzeko duten gaitasunagatik hautatzen dira. [119]
Amateur radio
[aldatu | aldatu iturburu kodea]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/22/Amateurfunkstation.jpg/220px-Amateurfunkstation.jpg)
Amateur radio, irrati-zaletasuna ere esaten zaiona, irrati-maiztasunen espektroa erabiltzea da, mezuen truke ez-komertzialerako, hari gabeko esperimentaziorako, autoprestakuntzarako, aisialdi pribaturako, irrati-difusiorako, lehiaketarako eta larrialdiko komunikazioetarako. [120] "Zale" terminoa honako hauek zehazteko erabiltzen da: "jardunbide erradioelektrikoan behar bezala baimendutako eta interesatutako pertsona bat, helburu pertsonal hutsarekin eta diru-interesik gabe";[121], eta irrati-difusio komertzialetik, segurtasun publikotik (polizia eta suhiltzaileak, esaterako) edo bi norabideko irrati-komunikazioko zerbitzu profesionaletatik (itsasokoa, abiazioa, taxiak eta abar) bereizteko.
Irratizaleen zerbitzua Telekomunikazioen Nazioarteko Batasunak (UIT) ezartzen du, Irrati-komunikazioen Araudiaren bidez. Gobernu nazionalek transmisioen ezaugarri teknikoak eta operatiboak arautzen dituzte, eta dei bakarreko bereizgarria duten estazioetarako banakako lizentziak ematen dituzte, transmisio guztietan erabili behar direnak. Operadore afizionatuek irrati-afizionatuen lizentzia baten titularrak izan behar dute. Lizentzia hori gobernuaren proba bat pasatzean lortzen da. Proba horrek irratiaren ezagutza tekniko egokia eta gobernu anfitrioiaren irrati-araudiaren legezko ezagutza erakusten ditu.
Irrati-zaleak frekuentzia-banda multzo txiki batera mugatuta daude, irrati-afizionatuen bandetara, espektro irrati-elektriko osoan esleituta, baina banda horien barruan edozein maiztasunetan transmititzeko aukera ematen zaie, ahotsa, testua, irudiak eta datuak komunikatzeko modu desberdinak erabiliz. Horrek hiri, eskualde, herrialde, kontinente, mundu edo espazioaren bidezko komunikazioa ahalbidetzen du. Herrialde askotan, irrati-zaleek Interneteko sare pribatu birtual seguruetara konektatutako ordenagailuen edo transzeptoreen arteko irrati bidezko komunikazioak bidali, jaso edo eman ditzakete.
Irrati-zaletasuna Erradiozaleen Nazioarteko Batasunak (IARU) ordezkatzen eta koordinatzen du ofizialki. Hiru eskualdetan antolatuta dago eta herrialde gehienetan dauden irrati-zaleen elkarte nazionalak ditu kide. 2011n American Radio Relay League-k egindako kalkulu baten arabera, mundu osoko bi milioi pertsonek parte hartzen dute aldizka irrati-zaletasunean [122] 830.000 irrati-amateurren estazio inguru daude IARUren 2. eskualdean (Amerika), eta, IARUren 3. eskualdean (Asia Hegoaldea eta Ekialdea eta Ozeano Barea), 750.000 estazio ingururekin. Kopuru nabarmen txikiagoa, 400.000 inguru, IARUko 1. eskualdean dago (Europa, Ekialde Ertaina, CEI eta Afrika).
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/16/Mw0rkbshack.jpg/220px-Mw0rkbshack.jpg)
Irrati-zaletasunaren jatorriak XIX. mendearen amaierakoak dira, baina irrati-zaletasuna gaur egun praktikatzen den bezala, XX. mendearen hasieran hasi zen. First Annual Official Wireless Blue Book of the Wireless Association of America, 1909an egina, irrati-amateurren estazioen zerrenda bat du [123]. Irrati-deien liburu honek Kanadako eta Estatu Batuetako hari gabeko telegrafia-estazioak zerrendatzen ditu, irrati-amateurren 89 estazioekin batera. Irrati-zaleek ekarpen handia egin dute zientzian, ingeniaritzan, industrian eta gizarte-zerbitzuetan. Operadore afizionatuek egindako ikerketak industria berriak sortu ditu, [124] ekonomiak eraiki ditu, [125] nazioei boterea eman die, [126] eta biziak salbatu ditu larrialdi garaian. [127][128]Irrati-zaletasuna ingelesa, kartografia-trebetasunak, geografia, matematika, zientziak eta informatika-trebetasunak irakasteko ere erabil daiteke ikasgelan. [129]
Irrati-zaleak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Lehenik eta behin, "zale" terminoa XIX. mendean kable bidezko telegrafia profesionalean erabilitako termino gutxiesgarri bat izan zen, Morse kodea ("ham-fisted") bidaltzeko trebetasun gutxi zuten operadoreei iseka egiteko erabiltzen zena [130][131][132][133]. Termino hori erabiltzen jarraitu zen irratia asmatu eta zaleek hari gabeko telegrafiarekin egiten zuten esperimentazioaren ondoren; lurrean eta itsasoan oinarritutako irrati-operadore profesionalen artean, "zaleak" molestiatzat hartzen ziren..
Ondoren, irratizaleen komunitatea hitza harrotasun etiketa bezala aldarrikatzen hasi zen, [134] eta XX. mendearen erdialdean bere esanahi gutxiesgarria galdu zuen.
Jarduera eta praktika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/33/Sp5hnk_oh0.jpg/220px-Sp5hnk_oh0.jpg)
Irrati-zaletasunaren alderdi anitzek interes ugari dituzten praktikanteak erakartzen dituzte. Zale asko irrati-komunikazioarekiko lilurarekin hasten dira, eta gero beste interes pertsonal batzuk konbinatzen dituzte, zaletasunaren ariketa atsegingarria izan dadin. Irrati-zaleen interesguneetako batzuk honako hauek dira: irrati-lehiaketak, irratiaren hedapenaren azterketa, zerbitzu publikoaren komunikazioa, esperimentazio teknikoa eta sare informatikoak.
Irrati-zaleek hainbat transmisio-modu erabiltzen dituzte komunikatzeko. Ahots-transmisioetarako bi modu ohikoenak maiztasun modulatua (FM) eta alboko banda bakarra (SSB) dira. FMk kalitate handiko audio-seinaleak eskaintzen ditu; BLU, berriz, hobea da distantzia luzeko komunikaziorako banda-zabalera mugatua denean.[135]
Morse kodea duen irrati-telegrafia, Samuel Morsek garatutako lurreko telegrafiaren (kablea duena) haririk gabeko hedadura da, eta irratiaren lehen egunetakoa da. Aplikazio komertzial eta militarretan modu eta metodo informatikoak neurri handi batean CWa ordezkatu duten arren, irrati-zale askok CW moduaz gozatzen jarraitzen dute, bereziki uhin laburreko bandetan eta lan esperimentaletarako, hala nola Lurra-Ilargia-Lurra komunikaziorako, seinale-zarata erlazioari dagokionez berezko abantailak dituztelako. Morseak nazioartean adostutako mezuen kodifikazioak erabiltzen ditu, hala nola Q kodea, eta hainbat hizkuntza hitz egiten dituzten zaleen arteko komunikazioa ahalbidetzen du. Era berean, ezaguna da etxeko zaleen artean, eta, bereziki, "QRP" edo oso potentzia txikiko zaleen artean, soilik CW transmisoreak eraikitzea errazagoa delako, eta giza belarri-garuneko seinaleak prozesatzeko sistemak CW seinale ahulak atera ditzake zaratatik, non ahots-seinaleak erabat entzunezinak izango liratekeen.
Morse kodearen domeinua probatzea urte askotan baldintza bat izan zen zaletu lizentzia bat lortzeko 30 MHz baino maiztasun txikiagoetan transmititzeko. 2003an nazioarteko araudian izandako aldaketen ondoren, herrialdeek ez dute baldintza hori eskatzen [136]. Ameriketako Estatu Batuetako Komunikazio Batzorde Federalak, adibidez, lizentzia mota guztietarako baldintza hori ezabatu zuen 2007ko otsailaren 23an [137][138].
Ordenagailu pertsonal modernoek modu digitalen erabilera sustatu dute, hala nola radioteletipoa (RTTY)[139] Irrati-zaleek gidatu zuten irratiaren garapena pakete bidez 70eko hamarkadan, eta AX.25 eta TCP/IP protokoloak erabili ditu. Modu digital espezializatuek, hala nola PSK31ek, denbora errealeko eta potentzia txikiko komunikazioak ahalbidetzen dituzte uhin laburreko bandetan, baina jarraitzaileak galtzen joan dira, FT8 bezalako modu digital berrienen mesedetan.
IP buruzko irratia, edo RoIP, IP buruzko ahotsaren antzekoa da (VoIP), baina bi norabideko irrati-komunikazioak areagotzen ditu telefono-deien ordez. VoIP teknologia erabiltzen duen EchoLinkek Internetera konektatutako errepikagailu eta irrati nodo lokalen bidez komunikatzeko aukera eman die zaleei [140], eta IRLPk errepikagailuen konexioa ahalbidetu du, estaldura eremu handiagoa eskaintzeko.
Loturen ezarpen automatikoari (ALE) esker, irrati-zaleen sare jarraituek estaldura globala duten goi-maiztasuneko bandetan jardun ahal izan dute. Beste modu batzuk, hala nola FSK441 softwarea erabiliz WSJT, seinale ahuleko moduetarako erabiltzen dira [141].
Ekorketa azkarreko telebista amateurrak ospea irabazi du zaleek kostu txikiko kontsumoko bideo-elektronika egokitu ahala, hala nola bideokamerak eta PCetako bideo-txartelak. Banda-zabalera handia eta behar diren seinaleen egonkortasuna direla eta, zaletuen telebista 70 cm-ko uhin-luzeren tartean egoten da (420-450 MHz), baina erabilera mugatua ere badago: 33 cm (902-928 MHz), 23 cm (1240-1300 MHz) eta laburragoak. Baldintza horiek ere seinalearen irismena 20 eta 60 milia (30-100 km) ingurura mugatzen dute.
Hala ere, errepikagailu lotuen sistemek aukera eman dezakete VHF frekuentziak eta goi-maiztasunak ehunka kilometrotan zehar transmititzeko [142] Errepikagailuak lur-altueran edo egitura altuetan egon ohi dira, eta operadoreei ehunka kilometrotan zehar komunikatzeko aukera ematen diete, eskuzko transzeptoreak edo mugikorrak erabiliz. Errepikagailuak elkarren artean lotu daitezke beste irrati-zale banda batzuk, telefonia finkoa edo Internet erabiliz.
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fd/ISS-24_Doug_Wheelock_uses_ham_radio_system_1.jpg/220px-ISS-24_Doug_Wheelock_uses_ham_radio_system_1.jpg)
Irrati-zaleen sateliteetara sar daiteke, batzuk eskuko transzeptore bat erabiliz (HT), baita batzuetan fabrika-antena erabiliz ere, "gomazko ahatea". [143] Irrati-zaleek ilargia, aurora boreala eta meteoroen hilarri ionizatuak ere erabiltzen dituzte irrati-uhinen islatzaile gisa. [144] Irrati-zaleek Nazioarteko Espazio Estazioarekin (ISS) ere jar daitezke harremanetan, astronauta askok irrati-zaleen lizentzia dutelako. [145][146]
Irrati-zaleek irrati-amateurren estazioa erabiltzen dute banakako irrati-zaleekin harremanetan jartzeko. Batzuk airean aldizka programatutako bileretara batzen dira beste irrati-zale batzuekin. Sareek aukera eman diezaiekete operadoreei larrialdietarako prozedurak ikasteko, mahai-inguru informala izateko edo talde batek partekatutako interes espezifikoak estaltzeko [147].
Irrati-zaleek, bateriaz edo sorgailuz elikatutako ekipoak erabiltzen dituztenak, askotan funtsezko komunikazio-zerbitzuak ematen dituzte kanal erregularrak erabilgarri ez daudenean hondamendi natural baten edo beste gertaera asaldatzaile batzuen ondorioz [148].
Irrati-zale askok irrati-lehiaketetan parte hartzen dute. Lehiaketa horietan, pertsona bat edo operadore-talde bat ahalik eta irrati-amateurren estazio gehienekin harremanetan jartzen eta informazioa trukatzen saiatzen da, denbora-tarte jakin batean. Lehiaketez gain, irrati-zaleentzako hainbat sari-programa daude, batzuetan "on the Air" atzizkiarekin, hala nola Summits on the Air, Islands on the Air, Worked All States eta Jamboree on the Air.
Irrati-zaleek ere herritar zientifiko gisa jardun dezakete hedapenaren eta zientzia atmosferikoaren ikerketarako [149].
Lizentzia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0a/Montreal-tower-top.thumb2-crop.jpg/220px-Montreal-tower-top.thumb2-crop.jpg)
Irratiaren transmisio-baimenak estuki kontrolatzen dituzte herrialdeetako gobernuek, irrati-uhinak muga nazionaletatik haratago hedatzen direlako eta, beraz, irratia nazioarteko interesekoa delako. Lizentzia baten titularrari ematen zaizkion baldintzak eta pribilegioak aldatu egiten dira herrialde batetik bestera, baina, oro har, Telekomunikazioen Nazioarteko Batasunak [150] eta Irrati-komunikazioen Munduko Konferentziek ezarritako nazioarteko erregelamendu eta arauei jarraitzen diete.
Herritarrei irrati-zaletasuna erabiltzeko lizentziak ematen dizkieten herrialde guztiek operadoreek funtsezko kontzeptuak ezagutzen eta ulertzen dituztela erakustea eskatzen dute, normalean azterketa bat gaindituz [151]. Lizentziek irrati-maiztasunen espektroko segmentu zabalagoetan jarduteko pribilegioa ematen diete irrati-zaleei, komunikazio-teknika gehiagorekin eta potentzia-maila handiagoekin lizentziarik gabeko irrati-zerbitzu pertsonalekin alderatuta (hala nola CB irratia, FRS eta PMR446). Izan ere, ekipamendu homologatu eta mugatuak behar dituzte, moduan, irismenean eta potentzian.
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/ICOM_IC-P7_dscn2510a.jpg/220px-ICOM_IC-P7_dscn2510a.jpg)
Zaletuen lizentziak ematea ohiko gai administratibo zibila da herrialde askotan. Zaleek azterketa bat egin behar dute beren ezagutza teknikoak, gaitasun operatiboa eta lege- eta erregelamendu-eskakizunen ezagutza frogatzeko. Azterketa batzuk egon ohi dira, bakoitza zorrotzagoa eta pribilegio gehiago ematen dituztenak: maiztasun gehiago, irteera potentzia handiagoa, esperimentazio baimendua eta, herrialde batzuetan, dei bereizgarriak. Zenbait herrialde, hala nola Erresuma Batua eta Australia, ebaluazio praktiko bat eskatzen hasi dira, idatzizko azterketez gain, hasiberriaren lizentzia bat lortzeko, Fundazio Lizentzia deitzen dutena.
Herrialde gehienetan, operadore bati dei-bereizgarri bat esleitzen zaio bere lizentziarekin. Irrati-amateurren lizentziak erakundeei edo klubei ere eman dakizkieke. Herrialde batzuetan, irrati-zaleei klubeko estazioak bakarrik operatzen uzten zaie[152].
Irrati-amateurreko lizentzia bat emititzen den herrialdean bakarrik da baliozkoa, edo herrialde igorlearekin elkarrekiko lizentzia-akordioa duen beste herrialde batean. Herrialde batzuek, hala nola Siriak eta Kubak, atzerritarren operazioak klub-geltokietara mugatzen dituzte.
Herrialde batzuetan, irrati-amateurren lizentzia behar da irrati-afizionatuen ekipoak erosteko edo edukitzeko[153].
Estatu Batuetan irrati-afizionatuen lizentzien emateak erakusten du herrialde batzuek nola ematen dituzten irrati-amateurren lizentzia-maila desberdinak, ezagutza teknikoen arabera: gaur egun, lizentzia-azterketen hiru maila sekuentzial eskaintzen dira (Klase Teknikoa, Klase Orokorra eta Afizionatuen Klase Berezia), eta maila horiek gainditzen dituzten operadoreei aukera ematen diete irrati-zaleen espektroaren zati zabalagoak eta dei-bereizgarri desiragarriagoak (laburragoak) eskuratzeko. Azterketa bat behar da, Komunikazioen Batzorde Federalak (FCC) baimenduta, irrati-amateurren lizentziaren maila guztietarako. Azterketa horiek Aztertzaile Boluntarioek administratzen dituzte, FCCk onartutako Aztertzaile Boluntarioen Koordinatzailearen (VEC) sistemak egiaztatuta. Klase Teknikoko eta Klase Orokorreko azterketek aukera anitzeko 35 galdera dituzte, gutxienez 350eko multzo batetik ausaz ateratakoak. Klase Bereziko azterketak aukera anitzeko 50 galdera ditu (gutxienez 500eko talde batetik ausaz ateratakoak), eta horietatik 37ri behar bezala erantzun behar zaie [154]. Probek erregulazioak, ohiturak eta ezagutza teknikoak estaltzen dituzte, hala nola FCCren xedapenak, eragiketa-praktikak, elektronika aurreratuaren teoria, irrati-ekipoen diseinua eta segurtasuna. Azterketa gainditu ondoren, FCCk irratizale izateko lizentzia emango du, eta lizentzia horrek hamar urteko balioa izango du. Azterketarako azterketa errazagoa da, lizentzia-mota guztietarako galdera-multzo osoak aldez aurretik argitaratzen direlako. Galdera taldeak lau urtean behin eguneratzen ditu VECen Biltzar Nazionalak [154].
Lizentziaren baldintzak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Etorkizuneko irrati-zaleek elektronikaren, irrati-ekipoen, antenen, irratiaren hedapenaren, irrati-maiztasunaren segurtasunaren eta lizentzia ematen duen gobernuaren irrati-araudiaren funtsezko kontzeptuak ulertzen dituzte. Azterketa horiek erantzun laburreko edo aukera anitzeko formatuan planteatu ohi diren galdera-multzoak dira. Azterketak burokratek, ordaindu gabeko egiaztatutako aztertzaileek edo aurretiazko lizentzia duten irrati-amateurren operadoreek eman ditzakete.
Pertsona batek irrati-amateurreko lizentzia eskuratzeko duen erraztasuna aldatu egiten da herrialde batetik bestera. Herrialde batzuetan, azterketak urtean behin edo bitan bakarrik eskain daitezke hiriburu nazionalean, eta burokratikoegiak izan daitezke (adibidez, Indian) edo erronka zailagoa izan daiteke, zale batzuek segurtasun-onespen zaila jasan behar dutelako (Iranen, esaterako). Gaur egun, Yemenek eta Ipar Koreak bakarrik ez diete irratizaleen lizentziarik ematen herritarrei, nahiz eta bi kasuetan atzerriko bisitarien kopuru mugatu bati zaletuen lizentziak eskuratzeko aukera eman zaien azken hamarkadan. Garatzeko bidean dauden herrialde batzuek, bereziki Afrika, Asia eta Latinoamerikakoek, herritar gehienentzat oso gareztiak izan daitezkeen urteko lizentziak ordaintzea eskatzen dute. Baliteke herrialde txiki gutxi batzuek lizentzia nazionalik ez izatea, eta, horren ordez, etorkizuneko irrati-zaleen operadoreek atzerriko herrialde bateko lizentzia-azterketak egitea eska dezakete. Lizentzia duten irrati-zale gehien dituzten herrialdeetan, hala nola, Japonian, Estatu Batuetan, Thailandian, Kanadan eta Europako herrialde gehienetan, ohiko lizentzia-azterketak egiteko aukera dago hiri nagusietan.
Klub edo erakunde bati lizentzia bereizi bat emateko, oro har, beharrezkoa da gaur egungo irrati-amateurren lizentzia balioduna duen eta telekomunikazio-agintaritzarekin jakinaren gainean dagoen pertsona batek bere gain hartzea klubaren lizentziapean.
Elkarrekiko lizentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ea/Amateur_Radio_International_Agreements.png/300px-Amateur_Radio_International_Agreements.png)
Bi herrialderen arteko elkarrekiko lizentzia-akordio batek aukera ematen die herrialde bateko irrati-amateurreko lizentzia bat dutenei, baldintza jakin batzuetan, beste herrialde bateko irrati-amateurreko estazio batean legez jarduteko, bisitatzen den herrialdeko irrati-amateurreko lizentziarik lortu behar izan gabe, edo herrialde batean baliozko lizentzia bat daramanak lizentzia bereizi bat eta dei-bereizgarri bat jaso ditzake beste herrialde batean, biek ala biek adostutako lizentzia bat onartuta. Elkarrekiko lizentzien baldintzak aldatu egiten dira herrialde batetik bestera. Herrialde batzuek alde biko edo alde anitzeko akordioak dituzte elkarrekiko eragiketetan, eta akordio horiei esker, irrati-zaleek beren mugen barruan jardun dezakete baldintza multzo bakar batekin. Herrialde batzuek ez dute elkarrekiko lizentzia-sistemarik. Beste batzuek nazioarteko erakundeak erabiltzen dituzte, Amerikako Estatuen Erakundea kasu, lizentzien elkarrekikotasuna errazteko[155].
Atzerrira bidaiatzen dutenean, operadore zale bisitariek operatu nahi duten herrialdeko arauak bete behar dituzte. Herrialde batzuek elkarrekiko nazioarteko operazio-akordioak dituzte, beste herrialde batzuetako irrati-zaleei beren mugetan jatorrizko herrialdeko lizentziarekin bakarrik jarduteko aukera ematen dietenak. Beste herrialde anfitrioi batzuek eskatzen dute irrati-zale bisitariek aldez aurretik baimen formala eskatzea, edo baita herrialde anfitrioiak emandako lizentzia berri bat ere.
Lizentziak elkarri aitortzea, askotan, lizentziak ematen dituzten agintarien esku ez ezik, eramailearen nazionalitatearen mende ere badago. Adibidez, AEBetan, atzerriko lizentziak soilik aitortzen dira eramaileak AEBetako nazionalitatea ez badu eta AEBetako lizentzia baten titularra ez bada. Alderantziz, Estatu Batuetako herritar batek elkarrekikotasun-akordioekin jardun dezake Kanadan, baina estatubatuarra ez den batek ezingo du lizentzia estatubatuar batekin Kanadan jardun.
Etorri berriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Pertsona askok irrati-zaletasunean hasten dira sare sozialetan edo bertako klub bat aurkitzen dutenean. Klubek lizentziei, tokiko eragiketa-praktikei eta aholkularitza teknikoari buruzko informazioa eman ohi dute. Etorri berriek ere modu independentean ikasten dute liburuak edo bestelako materialak erosiz, batzuetan aholkulari, irakasle edo lagun baten laguntzarekin. Etorri berriei laguntzen dieten zale ezarriak "Elmers" bezala ezagutzen dira, Rodney Newkirkek, W9BRD, [156] irratizaleen komunitatearen barruan sortu zuen bezala. [157][158]Gainera, herrialde askok irratizaleen elkarte nazionalak dituzte, etorri berriak animatzen dituztenak eta gobernuko agintariekin irrati-zale guztien mesedetan komunikazioak arautzen lan egiten dutenak. Elkarte horietatik zaharrena Australiako Haririk Gabeko Institutua da, 1910ean eratua; beste sozietate nabarmen batzuk dira Britainia Handiko Irrati Elkartea, Irrati Erreleboen Amerikar Liga, Kanadako Erradiozaleak, Bangladeshko NGOen Sarea Irrati eta Komunikaziorako, Zeelanda Berriko Irrati Transmisoreen Elkartea eta Hegoafrikako Irrati Liga.
Dei-bereizgarriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Irrati-amateurreko operadore batek airean dagoen dei-bereizgarri bat erabiltzen du operadorea edo estazioa legez identifikatzeko [159] Herrialde batzuetan, estazioari esleitutako dei-bereizgarria beti erabili behar da; beste herrialde batzuetan, berriz, operadorearen edo estazioaren dei-bereizgarria erabil daiteke. [160] Jurisdikzio batzuetan, operadoreak "fantasiazko" deiaren bereizgarri bat hauta dezake, baina hori ere gobernu igorlearen esleipenera eta irrati-zaleen dei-bereizgarrietarako erabilitako egiturara egokitu behar da [161]. Jurisdikzio batzuek kuota bat ordaintzea eskatzen dute fantasiazko deiaren bereizgarri hori lortzeko; beste batzuetan, Erresuma Batuan bezala, ez da kuota bat ordaindu behar, eta fantasiazko deiaren bereizgarria lizentzia eskatzen denean aukera daiteke. Ameriketako Estatu Batuetako FCCk 2015eko irailean utzi zion dei bereizgarrien eskaerak kobratzeari [162].
Dei-bereizgarriaren egiturak, UITk agindutakoaren arabera, hiru zati ditu, eta honela banakatzen dira, adibide gisa ZS1NAT deiaren bereizgarria erabilita:
- ZS - Dei-kartelak zein herrialdetatik datorren erakusten du, eta lizentzia-mota ere adieraz dezake.
- 1 - Lehenengo zatian adierazitako herrialdearen edo lurraldearen azpibanaketa adierazten du.
- NAT - Azken zatia bakarra da lizentziaren titularrarentzat, estazio hori berariaz identifikatuta.
Herrialde askok ez dute UIT konbentzioa zenbakiarentzat jarraitzen. Erresuma Batuan, G0xxx, G2xxx, G3xxx eta G4xxx jatorrizko deiturak lizentzia osoen (A) titularrak ziren, 2003ko abenduan City & Guilds agintaritza aztertzaileak emandako azken M0xxx adierazle osoekin batera. Lizentzia osagarri guztiak (B) lizentzien titularrei eman zitzaizkien hasiera batean, G1xxx, G6xxx, G7xxx, G8xxx eta 1991tik aurrera M1xxx deiturikoen bereizgarriekin. Hiru mailako Bitarteko Lizentziaren titular berriei 2E0xxx eta 2E1xxx esleitzen zaie, eta Oinarrizko Lizentziaren titularrei M3xxx, M6xxx edo M7xxx [163] deituriko bereizgarriak ematen zaizkie.
Zenbakiak erabili beharrean, Erresuma Batuan, hasierako "G" edo "M" letraren ondoren bigarren letrak geltokiaren kokapena identifikatzen du; adibidez, G7OOE adierazle bat GM7OOE bihurtzen da, eta M0RDM MM0RDM bihurtzen da lizentziaren titular hori Eskozian estazio bat operatzen ari denean. "GM" eta "MM" aurrizkiak Eskoziari dagozkio, "GW" eta "MW" Galesi, "GI" eta "MI" Ipar Irlandari, "GD" eta "MD" Man uharteari, "GJ" eta "MJ" Jerseyri eta "GU" eta "MU" Guernseyri. Tarteko lizentziaren adierazleak zertxobait desberdinak dira. 2 # 0 eta 2 # 1 hizkiekin hasten dira, non #hizkiaren ordez herrialdeko letrak jarriko diren, aurreko kasuan bezala. Adibidez, "2M0" eta "2M1" Eskozia dira, "2W0" eta "2W1" Gales, etab. Salbuespena, ordea, Ingalaterrarentzat da. "E" letra erabiltzen da, baina tarteko mailaren adierazleetan bakarrik. Adibidez, "2E0" eta "2E1" erabiltzen dira; oinarrizko lizentzien eta lizentzia osoen titularrek, berriz, ez dute inoiz "E" erabiltzen [164].
Estatu Batuetan, zenbakiak adierazten du titularra zein barruti geografikotan bizi zen lizentzia lehen aldiz eman zenean. 1978 baino lehen, AEBetako irrati-zaleek indikatzaile berri bat lortu behar zuten beren barruti geografikotik kanpora joanez gero.
Kanadan, dei-bereizgarriak VA, VE, VY, VO eta CYrekin hasten dira. "V" hizkiarekin hasten diren dei-bereizgarriak zenbaki batekin amaitzen dira gero, eskualde politikoa adierazteko; CY aurrizkiak uharte geografikoak adierazten ditu. VA1 edo VE1 aurrizkia Eskozia Berria da, VA2/VE2 Quebec da, VA3/VE3 Ontario da, VA4/VE4 Manitoba da, VA5/VE5 Saskatchewan da, VA6/VE6 Alberta da, VA7/VE7 Britainiar Columbia da, VE8 Ipar-mendebaldeko Lurraldeak da, VE9 Brunswick Berria da, VY0 Nunavut da, VY1 Yukon da, VY2 Eduardo Printzearen Uhartea da, VO1 Ternua da eta VO2 Labrador da. CY Sable uhartetik (CY0) edo San Pablo uhartetik (CY9) lan egiten duten zaleentzat da, biak kostazainen baimenarekin. Dei-bereizgarrien azken bi edo hiru letrak normalean operadorearen aukeraketa izaten dira (lizentzia-azterketa osatzean, irrati-zaleak hiru aukera gogokoenak idazten ditu). Bi letrako adierazleen atzizkiek erradiozaleak 5 urteko lizentzia izatea eskatzen dute. Kanadako dei-bereizgarriak kuota bat ordainduta eska daitezke. Gainera, erakunde geopolitiko txikienentzat, kopurua herrialdearen identifikazioaren parte izan daiteke. Adibidez, VP2xxx Britainiar Antilletan dago, eta honela banatzen da: VP2Exx Aingira, VP2Mxx Montserrat eta VP2Vxx Birjina Uharte Britainiarrak. VP5xxx Turkiar eta Kaiko uharteetan dago, VP6xxx Pitcairn uhartean, VP8xxx Malvinetan, eta VP9xxx Bermudetan.
Deien online liburuak edo deien bereizgarrien datu-baseak nabigatu edo bila daitezke deien bereizgarri espezifiko bat nork duen jakiteko [165] Online deien liburuaren adibide bat QRZ.com da. Irrati-amateurren adierazleak dituzten edo izan dituzten pertsona ospetsuen zerrenda ez zehatzak ere bildu eta argitaratu dira [166].
Jurisdikzio askok (baina ez Erresuma Batuan eta Europan) ibilgailu berezien erregistro-plakak jaulki ditzakete lizentzia duten irrati-zaleen operadoreentzat, sarritan larrialdi batean haien mugimendua errazteko [167][168]
Abantailak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/International_amateur_radio_symbol.svg/220px-International_amateur_radio_symbol.svg.png)
Administrazio gehienetan, RF espektroaren beste erabiltzaile batzuek ez bezala, irrati-zaleek transmisio-ekipoak eraiki edo alda ditzakete zaleen espektroan erabiltzeko, taldeen gobernu-ziurtagiria lortu beharrik gabe[169][170]. Lizentzia duten irrati-zaleek ere beren bandetako edozein maiztasun erabil dezakete (maiztasun edo kanal finkoak esleituta izan beharrean), eta potentzia ertain eta altuko ekipoak operatu ditzakete maiztasun-sorta zabal batean [171], betiere parametro tekniko jakin batzuk betetzen badituzte, hala nola banda-zabalera okupatua, potentzia eta espuriar emisioen prebentzioa.
Irrati-zaleek aukera dute tokiko, eskualdeko edo munduko ibilbide bateko komunikazioetarako maiztasun eraginkorra hautatzeko. Uhin laburreko bandak, edo HF, egokiak dira mundu mailako komunikaziorako, eta VHF eta UHF bandek, normalean, tokiko edo eskualdeko komunikazioa ematen dute; mikrouhin-labeko bandek, berriz, espazio nahikoa dute, edo banda-zabalera, zaleen telebista-transmisioetarako eta abiadura handiko sare informatikoetarako.
Herrialde gehienetan, irrati-amateurreko lizentzia batek baimena ematen dio lizentzia horren titularrari gobernu-agentzia arautzaile batek ziurtatu gabeko ekipoak edukitzeko, aldatzeko eta jarduteko. Horrek erradiozaleak animatzen ditu etxean eraikitako edo eraldatutako ekipoekin esperimentatzera. Hala ere, ekipo horien erabilerak funtsezkoak ez diren isurketei buruzko nazioko eta nazioarteko arauak betetzen jarraitu behar du.
Espektroa errespetuz erabiltzeko araudiak eta tradizioak komunikazioa gauzatzeko ahalik eta potentzia txikiena erabiltzera bultzatzen dituzte irrati-zaleak [172], interferentziak edo beste edozein gailurekin bateragarritasun elektromagnetikoa minimizatzeko. Baimendutako potentzia-mailak merkataritza-estandarrentzat moderatuak badira ere, nahikoa dira komunikazio globala ahalbidetzeko. Lizentzia motarik baxuenek potentzia-muga baxuagoak izan ohi dituzte; adibidez, Erresuma Batuko lizentziarik txikienak (Foundation lizentzia) 10 W-ko muga du.
Potentzia-mugak aldatu egiten dira herrialde batetik bestera eta herrialde bereko lizentzia-moten artean. Adibidez, jarraian azaltzen diren herrialde batzuetan eskuragarri dauden lizentzia mota altuenen gehienezko potentzia mugak hauek dira: 2,25 kW Kanadan; [173] 1,5 kW Estatu Batuetan; 1,0 kW Belgikan, Luxenburgon, Suitzan, Hegoafrikan eta Zeelanda Berrian; 750 W Alemanian; 500 W Italian; 400 W Australian, Indian eta Erresuma Batuan; eta 150 W Omanen.
Irteera-potentziaren mugak ere transmisio-moduaren araberakoak izan daitezke. Australian, adibidez, 400 W erabil daitezke SSB transmisioetarako, baina FM eta beste modu batzuk 120 W-ra mugatuta daude.
Irteera-potentzia neurtzen den puntuak ere eragina izan dezake transmisioetan. Erresuma Batuan antena seinalea elikatzeko kablera konektatuta dagoen puntuan neurtzen da, eta horrek esan nahi du irrati-sistemak 400 W baino gehiago transmiti ditzakeela kablearen seinale-galera gainditzeko; aitzitik, Alemanian anplifikazio-etaparen azken irteerako potentzia neurtzen da, eta horrek potentzia erradiatua galtzea dakar kable-elikadura luzeagoekin.
Herrialde batzuek aukera ematen diete irrati-amateurren lizentzien titularrei aldaketa-ohar bat edukitzeko, eta, horri esker, normalean onartzen dena baino potentzia handiagoa erabil dezakete helburu jakin batzuetarako. Adibidez, Erresuma Batuan irrati-amateurreko lizentzien titular batzuk transmititu ahal izango dute (33 dBw) 2,0 kW erabiliz erradio pasiboko islatzaile gisa ilargia erabiltzea dakarten esperimentuetarako (Lurra-Ilargia-Lurra komunikazioa) (EME).
Banda-planak eta maiztasunen esleipena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Banda-planak eta maiztasunen esleipena Telekomunikazioen Nazioarteko Batasunak (UIT) mundu osoko komunikazio-maiztasunen esleipena arautzen du, herrialde bakoitzeko komunikazioak arautzen dituen agintaritzaren parte-hartzearekin. Komunikazioen erregulatzaile nazionalek nolabaiteko askatasuna dute banda-planeko maiztasun horietarako sarbidea murrizteko edo eskuduntza gehigarriak emateko, baldin eta beste herrialde batzuetako irrati-zerbitzuek interferentziarik jasaten ez badute. Herrialde batzuetan, emisio mota espezifikoak espektro irrati-elektrikoaren zati jakin batzuetara mugatzen dira, eta gainerako herrialde gehienetan, Erradiozaleen Nazioarteko Batasuneko (IARU) sozietate kideek borondatezko planak hartzen dituzte espektroaren erabilera eraginkorragoa bermatzeko. Kasu batzuetan, telekomunikazioen erakunde nazional batek aukera eman diezaieke irrati-zaleei nazioartean esleitutako irrati-zaleen bandetatik kanpo frekuentziak erabiltzeko. Trinidad eta Tobagon, irrati-zaleek 148,800 MHz-ko errepikagailu bat erabil dezakete. Errepikagailu hori Larrialdiak Kudeatzeko Agentzia Nazionalak (NEMA) erabiltzen eta mantentzen du, baina irrati-zaleek larrialdi-garaietan edo denbora normaletan erabil dezakete, haien gaitasuna probatzeko eta larrialdi-simulazioak egiteko. Errepikagailu hori NEMAko langile ez-irrati-zaleek eta REACTeko kideek ere erabil dezakete. Australian eta Zeelanda Berrian irrati-zaleek baimena dute UHFko telebista-kanaletako bat erabiltzeko. AEBetan, giza bizitzaren berehalako segurtasunarekin eta jabetzaren berehalako babesarekin lotutako funtsezko komunikazio-premiei erantzuten dieten irrati-zaleek edozein maiztasun erabil dezakete, beste irrati-zerbitzu batzuetakoak barne, hala nola polizia eta suhiltzaileak, eta Alaskako hondamendi-kasuetan 5,1675 MHz-ko estatu-larrialdiko maiztasuna erabil dezakete, emisioen murrizketekin [174].
Era berean, Estatu Batuetako zaleek Irrati Laguntzaile Militarraren Sisteman (MARS) erregistratzea eska dezakete. Behin onartuak eta prestatuak, zale hauek AEBetako gobernuaren frekuentzia militarretan ere jarduten dute kontingentzia komunikazioak emateko.
Komunikazio moduak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Zaleek ahotsa, testua, irudia eta irrati bidezko datuak komunikatzeko hainbat modu erabiltzen dituzte. Oro har, irrati-zaleen zerbitzuan modu berriak proba daitezke, baina araudi nazionalak beste modu batean zabaltzea eska dezake, irrati-lizentziak emateaz arduratzen diren agintariek transmisioak gainbegiratu ahal izan ditzaten. Zifratzea, adibidez, ez dago baimenduta irrati-zaleen zerbitzuan, satelite bidez ibilgailuak kontrolatzeko goranzko loturen helburu berezirako izan ezik. Jarraian, erabilitako komunikazio-moduen zerrenda partziala aurkezten da. Bertan, modulu-motak eta funtzionamendu-protokoloak jasotzen dira.
Ahotsa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Zabaltasun-modulazioa (AM)
- Alboko banda bikoitza ezabatuta (DSB-SC)
- Alboko banda independentea (ISB)
- Alboko banda bakarra (SSB)
- Zabaltasun baliokidearen modulazioa (AME)
- Maiztasun-modulazioa (FM)
- Fase-modulazioa (PM)
Irudia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Zaleentzako telebista (ATV)
- Ekorketa moteleko telebista (SSTV)
- Erradiofaxa
Testua eta datuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Antzina, zaletuen modu digital gehienak audioa irrati baten mikrofonoaren sarreran txertatuz eta eskema analogiko bat erabiliz transmititzen ziren, hala nola anplitude-modulazioa (AM), maiztasun-modulazioa (FM) edo alboko banda bakarraren modulazioa (SSB). 2017tik aurrera, hainbat modu digitalen erabilera zabaldu zen, bereziki FT8, irrati-zaleen komunitatearen barruan[175].
Testu moduak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Uhin jarraitua (CW), normalean Morse koderako erabiltzen dena
- Lotura automatikoko ezarpena (ALE)
- Irrati bidezko zaleen teleinprimaketa (AMTOR)
- PACTOR
- Radioteletipoa (RTTY)
- Hellschreiber, Feld-Hell edo Hell izenez ere ezaguna
Digimodak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- D-STAR
- Irrati mugikor digitala
- Fusioa
- GTOR
- Multitono modulazio modu diskretuak, hala nola Multi Tone 63 (MT63)
- Maiztasun anitzeko desplazamendu bidezko modulazio-moduak (MFSK), adibidez:
- FSK441, JT6M, JT65, JT9, FT8, FT4
- JS8Call
- WSPR
- Olivia MFSK
- Irrati-packeta (AX.25) (dagoeneko ez da bateragarria)
Moduak jardueraren arabera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hurrengo "moduluek" ez dute modulazio-eskema espezifikorik erabiltzen, baizik eta komunikazioaren jardueraren arabera sailkatzen dira.
- Lurra-Ilargia-Lurra (EME)
- EchoLink
- Internet bidezko irrati-loturaren proiektua (IRLP)
- Transmisorearen potentzia txikia (QRP)
- Satelitea (OSCAR - Orbiting Satellite Carrying Amateur Radio)
- ↑ Ab Rahman, Airini. (2017). Emerging Technologies with Disruptive Effects: A Review. .
- ↑ Bower, Joseph L. & Christensen, Clayton M.. (1995)..
- ↑ «Jeremy Corbyn, entrepreneur» The Economist ISSN 0013-0613. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Wu, Lingfei; Wang, Dashun; Evans, James A.. (2019-02). «Large teams develop and small teams disrupt science and technology» Nature 566 (7744): 378–382. doi: . ISSN 1476-4687. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) «The Altmetric Top 100 – 2019» Altmetric (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Christensen, Clayton M.; Raynor, Michael E.. (2003). The innovator's solution : creating and sustaining successful growth. Boston, Mass. : Harvard Business School Press ISBN 978-1-57851-852-4. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ a b Christensen, Clayton M.. (1997). The innovator's dilemma : when new technologies cause great firms to fail. Boston, Mass. : Harvard Business School Press ISBN 978-0-87584-585-2. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Assink, Marnix. (2006-01-01). «Inhibitors of disruptive innovation capability: a conceptual model» European Journal of Innovation Management 9 (2): 215–233. doi: . ISSN 1460-1060. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Durantin, Arnaud; Fanmuy, Gauthier; Miet, Ségolène; Pegon, Valérie. (2017). Fanmuy, Gauthier ed. «Disruptive Innovation in Complex Systems» Complex Systems Design & Management (Springer International Publishing): 41–56. doi: . ISBN 978-3-319-49103-5. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Acaroglu, L.. (2014). «Making change: Explorations into enacting a disruptive pro-sustainability design practice» undefined (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Hala ere, aldaketa ekonomiko orokor batera daramaten teknologia berrien kontzeptua ez da ideia berria, Joseph Schumpeterrek Karl Marxen suntsipen sortzailearen ideia egokitu baitzuen. Schumpeterrek (1949) bere adibideetako batean "Erdialdeko Illinoisak hasitako Mendebalde Erdiko trenbidea" erabili zuen. Honela idatzi zuen: "Erdialdeko Illinoisak negozio ona ekarri zuen eraikitzen ari zen bitartean eta bere inguruan hiri berriak eraikitzen eta lurra lantzen ari ziren bitartean, eta, horrez gain, heriotza-epaia ekarri zion mendebaldeko nekazaritza zaharrari". "Teknologia disruptiboak: Catching the Wave" Harvard Business Review, 1995eko urtarrila-otsaila. .
- ↑ a b Christensen, Clayton M.. (1997). The innovator's dilemma : when new technologies cause great firms to fail. Harvard Business School Press ISBN 0-87584-585-1. PMC 34320559. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Christensen, Clayton M.. (1997). The innovator's dilemma : when new technologies cause great firms to fail. Harvard Business School Press ISBN 0-87584-585-1. PMC 34320559. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Christensen, Clayton M.. (2003). The innovator's solution : creating and sustaining successful growth. Harvard Business School Press ISBN 1-57851-852-0. PMC 53150971. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Reinventing Your Business Model, Harvard Business Review. .
- ↑ a b c Christensen, Clayton M.; Raynor, Michael E.; McDonald, Rory. (2015-12-01). «What Is Disruptive Innovation?» Harvard Business Review ISSN 0017-8012. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Forrest, Conner. (2014-05-01). «Startup jargon: 10 terms to stop using» TechRepublic (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Adams, Susan. «Clayton Christensen On What He Got Wrong About Disruptive Innovation» Forbes (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ a b Akkizidis, Ioannis S.. (2016). Marketplace lending, financial analysis, and the future of credit : integration, profitability, and risk management. ISBN 978-1-119-09917-8. PMC 934383042. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Christensen, Clayton M.. (1997). The innovator's dilemma : when new technologies cause great firms to fail. Harvard Business School Press ISBN 0-87584-585-1. PMC 34320559. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ a b c Rajagopal. (2014). Architecting enterprise : managing innovation, technology, and global competitiveness. ISBN 978-1-137-36677-1. PMC 880349840. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Christensen, Clayton M.. (1997). The innovator's dilemma : when new technologies cause great firms to fail. Harvard Business School Press ISBN 0-87584-585-1. PMC 34320559. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Christensen, Clayton M.. (2003). The innovator's solution : creating and sustaining successful growth. Harvard Business School Press ISBN 1-57851-852-0. PMC 53150971. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Rajagopal. (2015). The butterfly effect in competitive markets : driving small changes for large differences. ISBN 978-1-137-43497-5. PMC 904292592. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ a b c d (Ingelesez) Nast, Condé. (2014-06-16). «What the Gospel of Innovation Gets Wrong» The New Yorker (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Weeks, Michael R.. (2015-10-02). «Is disruption theory wearing new clothes or just naked? Analyzing recent critiques of disruptive innovation theory» Innovation 17 (4): 417–428. doi: . ISSN 1447-9338. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Zeleny, Milan. (2012-03-01). «High technology and barriers to innovation: from globalization to relocalization» International Journal of Information Technology & Decision Making 11 (02): 441–456. doi: . ISSN 0219-6220. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Haxell, A.. (2012-10-01). Enactments of change: becoming textually active at youthline NZ. Deakin University (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Bhatt, Ibrar. (2017-03-16). Assignments as Controversies: Digital Literacy and Writing in Classroom Practice. Taylor & Francis ISBN 978-1-317-28921-0. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Vương, Quân Hoàng. (2021). A Mindsponge-Based Investigation into the Psycho-Religious Mechanism Behind Suicide Attacks. ISBN 83-66675-58-0. PMC 1261727631. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Gassmann, Oliver. (2006-06). «Opening up the innovation process: towards an agenda» R and D Management 36 (3): 223–228. doi: . ISSN 0033-6807. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Bower, Joseph L.; Christensen, Clayton M.. (1995-01-01). «Disruptive Technologies: Catching the Wave» Harvard Business Review ISSN 0017-8012. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ World Development Report 2019: The Changing Nature of Work. 2018-09-24 doi: . (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) «Joseph L. Bower - Faculty & Research - Harvard Business School» www.hbs.edu (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Gilbert, Clark; Bower, Joseph L. (2002-05-01). «Disruptive change. When trying harder is part of the problem» Harvard business review 80 (5): 94–101, 134. ISSN 0017-8012. PMID 12024762. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Otekhile, Cathy-Austin; Zelený, Milan. (2016-06-30). «Self Service Technologies: A Cause Of Unemployment» International Journal of Entrepreneurial Knowledge 4 (1) doi: . ISSN 2336-2960. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Zeleny, Milan. (2012-01-01). «Crisis and transformation: On the corso and ricorso of human systems» Human Systems Management 31 (1): 49–63. doi: . ISSN 0167-2533. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Kotabe, Masaaki; Scott Swan, K.. (1995). «The role of strategic alliances in high-technology new product development» Strategic Management Journal 16 (8): 621–636. doi: . (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Zeleny, Milan. (2006-01-01). «Knowledge-information autopoietic cycle: towards the wisdom systems» International Journal of Management and Decision Making 7 (1): 3–18. doi: . ISSN 1462-4621. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Pett, Jason; Kristall, Mark; Mack, Deborah. (2017-06-01). «Opportunity from disruption: adopting six traits can enable internal audit functions to become more agile in the face of change» Internal Auditor 74 (3): 57–61. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ meridian.allenpress.com (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Wanna, John Fouad. Comparative study between external auditors and internal auditors. (c1997). Lebanese American University (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Guo, Jianfeng; Pan, Jiaofeng; Guo, Jianxin; Gu, Fu; Kuusisto, Jari. (2019-02-01). «Measurement framework for assessing disruptive innovations» Technological Forecasting and Social Change 139: 250–265. doi: . ISSN 0040-1625. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Petzold, Neele; Landinez, Lina; Baaken, Thomas. (2019-06). «Disruptive innovation from a process view: A systematic literature review» Creativity and Innovation Management 28 (2): 157–174. doi: . ISSN 0963-1690. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Sadiq, Fawad; Hussain, Tasweer. (2018-12-10). «Exploring the Role of Managers in Nurturing Disruptive Innovations» Business & Economic Review 10 (4): 103–120. doi: . ISSN 2074-1693. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Sadiq, Fawad; Hussain, Tasweer; Naseem, Afshan. (2020-01-01). «Managers' disruptive innovation activities: the construct, measurement and validity» Management Decision 59 (2): 153–174. doi: . ISSN 0025-1747. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Sadiq, Fawad; Hussain, Tasweer; Naseem, Afshan; Mirza, Muhammad Zeeshan; Syed, Ahsan Ali. (2022-02-01). «The pursuit of disruptive innovations by middle managers: effects of the firm’s customer orientation and mastery achievement goals» Review of Managerial Science 16 (2): 551–581. doi: . ISSN 1863-6691. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ «Views from the front lines of the data-analytics revolution | McKinsey» www.mckinsey.com (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Bosman, Julie. (2012-03-13). «After 244 Years, Encyclopaedia Britannica Stops the Presses» Media Decoder Blog (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Bosman, Julie. (2012-03-13). «After 244 Years, Encyclopaedia Britannica Stops the Presses» Media Decoder Blog (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ «Encarta: The Reference Tool of the Future?Microsoft Encarta World English Dictionary (CD-ROM Version). Microsoft CorporationEncarta World English Dictionary. Anne H. SoukhanovMicrosoft Encarta Reference Suite 2000. Microsoft Corporation» The Library Quarterly 71 (2): 261–269. 2001-04 doi: . ISSN 0024-2519. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ «Wayback Machine» web.archive.org 2011-05-11 (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ a b Christensen, Clayton M.. (1997). The innovator's dilemma : when new technologies cause great firms to fail. Boston, Mass. : Harvard Business School Press ISBN 978-0-87584-585-2. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) StudySoup, Sieva Kozinsky. (2014-01-08). «Education and the Innovator’s Dilemma» Wired ISSN 1059-1028. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Dabrowski, Jarek. (2000). Silicon surfaces and formation of interfaces : basic science in the industrial world. World Scientific ISBN 978-981-281-365-7. PMC 826660205. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Siffert, P.. (2004). Silicon : Evolution and Future of a Technology. Springer Berlin Heidelberg ISBN 978-3-662-09897-4. PMC 851370118. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ a b Triumph of the MOS Transistor. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) «13 Sextillion & Counting: The Long & Winding Road to the Most Frequently Manufactured Human Artifact in History» CHM 2018-04-02 (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Christensen, Clayton M.. (1997). The innovator's dilemma : when new technologies cause great firms to fail. Harvard Business School Press ISBN 0-87584-585-1. PMC 34320559. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Christensen, Clayton M.; Raynor, Michael E.. (2003). The innovator's solution : creating and sustaining successful growth. Boston, Mass. : Harvard Business School Press ISBN 978-1-57851-852-4. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Steve Knopper. (2009). Appetite for self-destruction. Free Press ISBN 978-1-4165-5215-4. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Spector, Mike. «Blockbuster to Remake Itself Under Creditors» WSJ (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) McAlone, Nathan. «This man invented the digital camera in 1975 — and his bosses at Kodak never let it see the light of day» Business Insider (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Kodak and The Digital Revolution - Management of Innovation and Change — Pradeep Singh. 2015-03-05 (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ iPhone 7 Plus. .
- ↑ (Ingelesez) Denning, Steve. «Understanding Disruption: Insights From The History Of Business» Forbes (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Schivelbusch, Wolfgang. (2014). The Railway Journey : the Industrialization of Time and Space in the Nineteenth Century.. University of California Press ISBN 978-0-520-95790-9. PMC 879551419. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Concorde grounded for good. 2003-04-10 (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) «$100 Trillion by 2025: the Digital Dividend for Society and Business» World Economic Forum (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ «The Biggest Opportunity of our Generation: Asteroid Mining could be a $100 Trillion Industry» Futurism (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ «A world of free movement would be $78 trillion richer» The Economist ISSN 0013-0613. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ «Disruptive technologies: Advances that will transform life, business, and the global economy | McKinsey» www.mckinsey.com (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Dorrier, Jason. (2017-06-16). «These 7 Disruptive Technologies Could Be Worth Trillions of Dollars» Singularity Hub (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ Jennex, Murray E.. (2003-03). «UNCTAD and E-Commerce Success» The Electronic Journal of Information Systems in Developing Countries 11 (1): 1–7. doi: . ISSN 1681-4835. (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Levy, Rachael. «The firms that trade stocks for mom and pop have a $22 trillion opportunity» Business Insider (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Inc, InterDigital. (2018-01-24). «Smart City Tech to Drive Over 5% Incremental GDP, Trillions in Economic Growth Over the Next Decade Reports ABI Research» GlobeNewswire News Room (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Nelson, Eshe. (2017-06-27). «AI will boost global GDP by nearly $16 trillion by 2030—with much of the gains in China» Quartz (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Whiting, Alex. (2018-01-26). «At Davos, bosses paint climate change as $7 trillion opportunity» The Sydney Morning Herald (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ «1. The Urgency of Advancing Equality» Advancing Equality (University of California Press): 1–16. 2020-12-31 (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) McGrath, Maggie. «The $12 Trillion Opportunity Ripe For Investing Dollars: Advancing Gender Equality» Forbes (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Lomborg, Bjørn. (2018-03-15). «A Trade War On the World’s Poorest | by Bjørn Lomborg» Project Syndicate (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ «Waste to Wealth Book: Creating Advantage in a Circular Economy - Accenture» web.archive.org 2018-02-22 (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) PricewaterhouseCoopers. «Women in Work Index 2022» PwC (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) PricewaterhouseCoopers. «Golden Age index» PwC (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Hawkins, Andrew J.. (2018-01-10). «Lyft thinks we can end traffic congestion and save $1 trillion by selling our second cars» The Verge (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Hawkins, Andrew J.. (2018-01-10). «Lyft thinks we can end traffic congestion and save $1 trillion by selling our second cars» The Verge (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Groupe, Sanofi-Aventis. (2018-03-08). «Evotec and Sanofi in exclusive talks to create an Evotec-led Infectious Disease open innovation R&D platform» GlobeNewswire News Room (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) Samartsev, Dmitry. (2020-12-07). «Cybercrime may cost the world $11.4 million every minute in 2021. Here is how we can stop it» ThePrint (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) INRIX. «AMERICANS WILL WASTE $2.8 TRILLION ON TRAFFIC BY 2030 IF GRIDLOCK PERSISTS» Inrix (Noiz kontsultatua: 2022-11-24).
- ↑ (Ingelesez) «Construction Operations» www.michigan.gov (Noiz kontsultatua: 2022-11-27).
- ↑ (Ingelesez) «What Is Construction Engineering? Salary and Careers» Ohio University 2021-02-05 (Noiz kontsultatua: 2022-11-27).
- ↑ «When Can I Take the PE Exam? | National Society of Professional Engineers» www.nspe.org (Noiz kontsultatua: 2022-11-27).
- ↑ (Ingelesez) ABET | ABET Accreditation. (Noiz kontsultatua: 2022-11-27).
- ↑ «Wikiwand - Construction engineering» Wikiwand (Noiz kontsultatua: 2022-11-27).
- ↑ (Ingelesez) E, Van Giezen,Robert W. ; Schwenk,Albert. «Compensation from Before World War I through the Great Depression : Monthly Labor Review: U.S. Bureau of Labor Statistics» www.bls.gov (Noiz kontsultatua: 2022-11-27).
- ↑ «CareerStructure.com Launches Salary Benchmarker Tool» ResponseSource Press Release Wire (Noiz kontsultatua: 2022-11-27).
- ↑ (Ingelesez) «Civil Engineers» www.bls.gov (Noiz kontsultatua: 2022-11-27).
- ↑ «Salary Benchmarking Tool» www.hr360.com (Noiz kontsultatua: 2022-11-27).
- ↑ (Ingelesez) «Consider These 6 Types Of Poultry For Your Farm» Hobby Farms 2017-08-14 (Noiz kontsultatua: 2022-11-27).
- ↑ (Ingelesez) Killgrove, Kristina. «Ancient DNA Explains How Chickens Got To The Americas» Forbes (Noiz kontsultatua: 2022-11-27).
- ↑ (Ingelesez) «Chickens Were Initially Domesticated for Cockfighting, Not Food» Today I Found Out 2013-08-30 (Noiz kontsultatua: 2022-11-27).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Así te la cuelan con el pollo de corral: el engaño de la carne anaranjada» El Español 2019-11-10 (Noiz kontsultatua: 2022-11-27).
- ↑ a b Austic, Richard E.. (1990). Poultry production. (13th ed. argitaraldia) Lea & Febiger ISBN 0-8121-1241-5. PMC 19975834. (Noiz kontsultatua: 2022-11-28).
- ↑ Eriksson, Jonas; Larson, Greger; Gunnarsson, Ulrika; Bed'hom, Bertrand; Tixier-Boichard, Michele; Strömstedt, Lina; Wright, Dominic; Jungerius, Annemieke et al.. (2008-02-29). «Identification of the yellow skin gene reveals a hybrid origin of the domestic chicken» PLoS genetics 4 (2): e1000010. doi: . ISSN 1553-7404. PMID 18454198. PMC 2265484. (Noiz kontsultatua: 2022-11-28).
- ↑ a b Lawal, Raman Akinyanju; Martin, Simon H.; Vanmechelen, Koen; Vereijken, Addie; Silva, Pradeepa; Al-Atiyat, Raed Mahmoud; Aljumaah, Riyadh Salah; Mwacharo, Joram M. et al.. (2020-02-12). «The wild species genome ancestry of domestic chickens» BMC biology 18 (1): 13. doi: . ISSN 1741-7007. PMID 32050971. PMC 7014787. (Noiz kontsultatua: 2022-11-28).
- ↑ West, Barbara; Zhou, Ben-Xiong. (1989-11-01). «Did chickens go north? New evidence for domestication» World's Poultry Science Journal 45 (3): 205–218. doi: . ISSN 0043-9339. (Noiz kontsultatua: 2022-11-28).
- ↑ Al-Nasser, A.; Al-Khalaifa, H.; Al-Saffar, A.; Khalil, F.; Albahouh, M.; Ragheb, G.; Al-Haddad, A.; Mashaly, M.. (2007-06-01). «Overview of chicken taxonomy and domestication» World's Poultry Science Journal 63 (2): 285–300. doi: . ISSN 0043-9339. (Noiz kontsultatua: 2022-11-28).
- ↑ Wang, Ming-Shan; Thakur, Mukesh; Peng, Min-Sheng; Jiang, Yu; Frantz, Laurent Alain François; Li, Ming; Zhang, Jin-Jin; Wang, Sheng et al.. (2020-8). «863 genomes reveal the origin and domestication of chicken» Cell Research 30 (8): 693–701. doi: . ISSN 1001-0602. PMID 32581344. PMC 7395088. (Noiz kontsultatua: 2022-11-28).
- ↑ Liu, Yi-Ping; Wu, Gui-Sheng; Yao, Yong-Gang; Miao, Yong-Wang; Luikart, Gordon; Baig, Mumtaz; Beja-Pereira, Albano; Ding, Zhao-Li et al.. (2006-01). «Multiple maternal origins of chickens: out of the Asian jungles» Molecular Phylogenetics and Evolution 38 (1): 12–19. doi: . ISSN 1055-7903. PMID 16275023. (Noiz kontsultatua: 2022-11-28).
- ↑ Zeder, Melinda A.; Emshwiller, Eve; Smith, Bruce D.; Bradley, Daniel G.. (2006-03). «Documenting domestication: the intersection of genetics and archaeology» Trends in genetics: TIG 22 (3): 139–155. doi: . ISSN 0168-9525. PMID 16458995. (Noiz kontsultatua: 2022-11-28).
- ↑ (Ingelesez) «- New Perspectives in Southeast Asian and Pacific Prehistory - ANU» press-files.anu.edu.au (Noiz kontsultatua: 2022-11-28).
- ↑ Blust, Robert. (2002). «The History of Faunal Terms in Austronesian Languages» Oceanic Linguistics 41 (1): 89–139. doi: . ISSN 0029-8115. (Noiz kontsultatua: 2022-11-28).
- ↑ (Ingelesez) Magazine, Smithsonian; Lawler, Jerry Adler,Andrew. «How the Chicken Conquered the World» Smithsonian Magazine (Noiz kontsultatua: 2022-11-28).
- ↑ (Ingelesez) «- New Perspectives in Southeast Asian and Pacific Prehistory - ANU» press-files.anu.edu.au (Noiz kontsultatua: 2022-11-28).
- ↑ Basley, A.. (1910). Western poultry book. Los Angeles, Cal., Mrs. A. Basley (Noiz kontsultatua: 2022-11-28).
- ↑ «Breed Gallery ‐ The Poultry Club» www.poultryclub.org (Noiz kontsultatua: 2022-11-28).
- ↑ a b «File S2: Raw Data for basic characteristic infomation and statistical analyses» dx.doi.org (Noiz kontsultatua: 2022-11-28).
- ↑ a b (Ingelesez) Cherry, Peter; Morris, Trevor Raymond. (2008-01-01). Domestic Duck Production: Science and Practice. CABI ISBN 978-1-84593-441-5. (Noiz kontsultatua: 2022-11-28).
- ↑ (Ingelesez) «Domestic Ducks» Cornell University College of Veterinary Medicine 2020-02-17 (Noiz kontsultatua: 2022-11-28).
- ↑ Silver, H. Ward. (2021). Ham radio. (Fourth edition. argitaraldia) ISBN 978-1-119-69576-9. PMC 1245417767. (Noiz kontsultatua: 2022-11-25).
- ↑ Terrell, W.D.. (1928-04). «The International Radiotelegraph Conference of Washington, 1927» Proceedings of the Institute of Radio Engineers 16 (4): 409–415. doi: . ISSN 0731-5996. (Noiz kontsultatua: 2022-11-28).
- ↑ Sumner, David. (Abuztua 2011). How Many Hams?. QST. American Radio Relay League, 9 or..
- ↑ Gernsback, H. (Martxoa 1909). First Annual Official Wireless Blue Book of the Wireless Association of America. New York: Modern Electrics Publication.
- ↑ Brown, Patrick R. J. (1996). The Influence of Amateur Radio on the Development of the Commercial Market for Quartz Piezoelectric Resonators in the United States. Proceedings of 1996 IEEE International Frequency Control Symposium. 1996 IEEE International Frequency Control Symposium, 58-65 or. doi: . ISBN ISBN 0-7803-3309-8..
- ↑ Inventor of IC 'chip', Nobel Prize Winner Jack S. Kilby Credits Amateur Radio for His Start in Electronics. Nobelprize.org 2005ko ekainaiko 20a.
- ↑ Role of Amateur Radio in Development Communication of Bangladesh. Information & Communication Technology for Development. By Bazlur Rahman. 2015ko maiatza.
- ↑ Taylor, Jim. (2012). Canadian Amateur Radio Bulletin, Amateur Radio "Saved Lives" in South Asia (2004-12-29). Hfradio.net.
- ↑ What is Ham Radio?. American Radio Relay League 2010 ekaina.
- ↑ Weaver, Bruce D. (Urtarrila 2003). On the Air Learning. eaching Pre K-8 33(4), 50-51 or..
- ↑ Ham Fisted. QST 1972 abuztua, 83 or..
- ↑ Brady, Jasper Ewing. (1899). Tales of the Telegraph. Doubleday & McClure OCLC .3421513.
- ↑ Ham Radio History. American Radio Relay League 2015.
- ↑ Hall, L. C.. (uztaila 1902). Telegraph Talk and Talkers: The Slang of the Wire. McClure's Magazine, vol. 18 231 or..
- ↑ Warner, Kenneth B. (urtarrila 1920). QST Subscription Contest. QST. American Radio Relay League, vol.3 32-33 or..
- ↑ Ham Radio Frequently Asked Questions. American Radio Relay League. 2010.
- ↑ FCC Report and Order 06-178A1. Federal Communications Commission 2006ko abenduaren 19a.
- ↑ 47 CFR Part 97. Federal Communications Commission. Federal Register. Washington, D.C.: Government Printing Office 2007ko urtarrilaren 24a, 72 (15): 3081-3082 or..
- ↑ FCC to Drop Morse Testing for All Amateur License Classes. UnwiredAdventures.com. American Radio Relay League. 2006ko abenduaren 15a.
- ↑ KH6BB USS Missouri Radio Room Photos. KH6BB USS Missouri Battleship Radio Room, kh6bb.org. 2010.
- ↑ Valdes, Robert. (2001ko Martxoaren 9a). HowStuffWorks: Use of VoIP in Amateur Radio. Communication.howstuffworks.com.
- ↑ Consolidated Amateur Radio Signal Reports as Indicators of Intense Sporadic E Layers. Atmosphere., 13 (6): 906. or. doi: . ISSN 2073-4433..
- ↑ Taggart, Ralph E. (Apirila 1993). An Introduction to Amateur Television. QST. American Radio Relay League, 19-23 or..
- ↑ Holmstead, Stephen. (1994ko abenduaren 30a). Amateur Satellite FAQ. The Radio Amateur Satellite Corporation.
- ↑ Taylor, Joe. (Abendua 2001). WSJT: New Software for VHF Meteor-Scatter Communication. QST. American Radio Relay League, 36-41 or..
- ↑ ARISS: Amateur Radio on the International Space Station. American Radio Relay League. 2007.
- ↑ Jurrens, Gerald. (2007). Astronaut (and Former Astronaut) Hams. Tellurian.com.
- ↑ Kinsner, Witold. (2014). Enhanced crowdsourcing for disasters through ham-radio operators. 2014 IEEE Canada International Humanitarian Technology Conference - (IHTC). Montreal, QC: IEEE: 1–6. doi: . ISBN 978-1-4799-3996-1..
- ↑ The Utilization of Amateur Radio in Disaster Communications. Volume 86 of Working paper (University of Colorado, Boulder. Natural Hazards Research and Applications Information Center),DIANE Publishing 1994 ISBN 0788110977..
- ↑ Radio Blackout! Ham Radio as an Operational and Scientific Instrument. 2015ko otsailaren 16a.
- ↑ Amateur and Amateur-satellite service. International Telecommunication Union. abuztua 2010.
- ↑ International Telecommunication Union, Minimum Qualifications For Radio Amateurs. Itu.int 2000ko martxoaren 1a.
- ↑ (Txineraz) 见证共和国业余无线电发展的人:专访童晓勇/BA1AA. CQ现代通信, . No. 2017第2期. 北京博趣出版有限责任公司. p. 65 or. ISBN 1000-6559..
- ↑ Amateur radio licensing in Thailand – sect. Equipment license. The Radio Amateur Society of Thailand. 2010ko abuztuaren 7a.
- ↑ a b Amateur Licensing Examinations. Federal Communications Commission. 2016.
- ↑ INTER-AMERICAN AMATEUR RADIO SERVICE CONVENTION "LIMA CONVENTION. www.oas.org. 2022ko abuztuaren 23a.
- ↑ 285 TechConnect Radio Club. Na0tc.org. 2012ko azaroaren 22a.
- ↑ ARRL Mentor Program. American Radio Relay League 2007ko urriaren 14a.
- ↑ Wilson, Mark J; Reed, Dana G. Newington, CT: American Radio Relay League. ISBN 0-87259-976-0..
- ↑ Amateur Radio (Intermediate) License (A) or (B) Terms, Provisions and Limitations. Booklet BR68/I 2006ko apirilaren 18a.
- ↑ Amateur Radio (Intermediate) License (A) or (B) Terms, Provisions and Limitations. Ofcom.org.uk. Booklet BR68/I. 2007.
- ↑ Obtaining Vanity Call Sign. FCC.gov. Common Filing Task. 2007ko ekainaren 2a.
- ↑ Vanity Call Sign Fees. American Radio Relay League. 2015.
- ↑ UK Amateur Radio Call Signs (callsigns). Electronics Notes. 2016.
- ↑ UK Radio & Media Licensing Authority. (Ofcom) website. 2004ko ekainaren 27a.
- ↑ License Search. FCC Universal Licensing System. U.S. Federal Communications Commission..
- ↑ Famous Radio Amateurs 'Hams' & Call Signs. Bedworth Lions Club 2010ko abuztuaren 29a.
- ↑ Amateur Radio License Plate Fees. ARRL Web. American Radio Relay League. 2007ko abuztuaren 4a.
- ↑ Ham Radio call sign License Plates. Canada. 2008ko abenduaren 4a.
- ↑ Annex F: Equipment for Amateur Station. Hong Kong: Office of the Telecommunications Authority. 2010ko maiatzaren 23a.
- ↑ Amateur Radio Service. Federal Communications Commission. Wireless Telecommunications. 2017ko uztailaren 6a.
- ↑ Australian Radio Amateur FAQ. AMPR.org. 2006ko ekainaren 24a.
- ↑ §97.313—Transmitter power standards. Code of Federal Regulations: Title 47, Part 97 — Amateur Radio Service. Government Printing Office. 2019.
- ↑ RBR-4 – Standards for the Operation of Radio Stations in the Amateur Radio Service, s. 10.2. Industry Canada. Government of Canada. 2007ko iraila.
- ↑ Subpart E—Providing Emergency Communications. Code of Federal Regulations: Title 47, Part 97 — Amateur Radio Service. Government Printing Office. 2019.
- ↑ Mode Usage Evaluation: 2017 was "the Year When Digital Modes Changed Forever". www.arrl.org. 2022ko Martxoaren 9a.