Lankide:Jvicunagar/Proba orria
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a7/Sahara_satellite_hires.jpg/282px-Sahara_satellite_hires.jpg)
Sáhara edo Sahara (bi azentuazio horiek gaztelaniaz dira baliozkoak; arabieraz الصحراء الكبرى aṣ-Ṣaḥrāʾ al-Kubrā, berriz, «Basamortu Handia» amazig-eraz berriz, ⵜⵉⵏⵉⵔⵉ Tenere o Tiniri) munduko basamortu berorik handiena da, eta Antartika eta Artikoaren ondorengo hirugarren handiena.-9 400.000 km2-tik gorako azalerarekin, Ipar Afrikako zatirik handiena hartzen du, eta ia Txina edo Estatu Batuak bezain hedadura handia hartzen du. Sahara Itsaso Gorritik Ozeano Atlantikoraino hedatzen da, Mediterraneoko kostaldearen zati batzuk barne. Hegoalderantz, Sahel ibaiak mugatzen du, Saharaz hegoaldeko Afrikako iparraldea osatzen duten eskualdeak osatzen dituen sabana erdiidor tropikalezko gerrikoa.
Saharako harea-duna batzuk 193 metroko altuerara irits daitezke.
Etimologia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Sahara hitza Europako hizkuntzetara صحرا egindako transliteraziotik dator, eta arabieraz basamortua esan nahi du. Tautoponimo baten ahoskera da hurbilen dagoena [Sájara].
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Saharak hainbat herrialdetako eremu zabalak hartzen ditu, besteak beste, Aljeria, Txad, Egipto, Libia, Mali, Mauritania, Maroko, Niger, Mendebaldeko Sahara, Sudan eta Tunisia. Afrikako banaketa fisiografiko masiboak osatzen dituzten hiru probintzia bereizgarrietako bat da.
Saharako lehorreko formak pixkanaka zizelkatu dituzte, bai haizeak, bai noizbehinkako euriek. Eguraldiaren eta klimaren efektu horrek forma eman die hareazko dunei eta duna-eremuei edo lurrezko itsasoei (erg), harkaitzezko haranei (hamada), hartxintxarrezko lautadei (reg), haran lehorrei eta gatzezkoei (shatt edo chott). Gainera, ez ohiko lehorreko formak daude, Mauritaniako Richaten egiturak kasu.
Saharak sakonki disekatutako mendi ugari ditu, baita mendilerro menditsuak ere, horietako batzuk sumendiak izanik. Mendi-formazio horien artean daude Air mendiak, Ahaggar mendiak, Saharako Atlasa, Tibesti mendiak, Iforen Adrarra eta Itsaso Gorriko muinoak. Saharako punturik altuena Emi Koussi da, Txadeko iparraldean dagoen Tibesti mendigunean ezkutuan dagoen sumendia.
Saharako ibai eta korronte gehienak urtarokoak edo aldizkakoak dira, eta salbuespen bakarra eta nagusia Nilo ibaia da, Afrika erdialdean duen iturritik basamortua zeharkatzen baitu Mediterraneoan husteko. Lurpeko akuiferoak batzuetan azalera irits daitezke, oasiak eratuz, Bahariya, Gardaya, Timimoun, Kufra eta Siwakoak, adibidez.
Saharako erdialdea hiperidorra da, eta landaretza urria du. Basamortuaren iparraldeko eta hegoaldeko muturrek, goiko aldeekin batera, larre-eremuak eta sastraka xerofiloak dituzte, uadietan zuhaitz eta zuhaixka altuagoak dituztenak, eta herrialde ia osoak gehien estaltzen dituztenetako bat da, historia osoan izan duen hazkunde handiagatik.
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Hoggar8.jpg/220px-Hoggar8.jpg)
Iparraldeko mugan, Sahara Mediterraneo itsasoraino iristen da Egipton eta Libiaren zati batean. Zirenaikan eta Magreben Saharak muga egiten du Afrika iparraldeko baso eta sastraka mediterraneoko ekorreskualdeekin, zeinak klima mediterraneoa baitute, negu euritsuko urtaro batean. Frank Whiteren eta Robert Capot-Rey geografoaren 10/12 irizpide botanikoaren arabera, Saharako iparraldeko muga bat dator palmondoaren laborantzarako iparraldeko mugarekin eta espartzuaren hegoaldeko mugarekin, Magrebeko eta Iberiar penintsulako klima mediterraneoko eremuko belar tipikoa. Iparraldeko muga 100 mm-ko prezipitazioa duen isolerroarekin ere badago.
Hegoalderantz, Sahara Sahel ibaiak mugatzen du, sabana tropikaleko gerriko lehor bat, Afrikako kontinentean zehar ekialdetik mendebaldera hedatzen den udako urtaro euritsu batekin. Sahararen hegoaldeko muga botanikoki adierazten dute Cornulaca monacantha-ren hegoaldeko mugak (lehortearekiko tolerantea den Chenopodiaceae espeziea), edo Cenchrus biflorus-en iparraldeko mugak, Saharako gramineo tipiko batek. Irizpide klimatikoaren arabera, Saharako hegoaldeko muga urteko 150 mm-ko prezipitazioarekin bat dator.
Klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Saharako klimak aldaketa izugarriak jasan ditu denboran, egoera hezetik lehorreraino azken ehunka mila urteetan.14) Aldagarritasun hori 41 000 urteko ziklo bati zor zaio, zeinetan Lurraren ardatza 22 ° eta 24,5 ° 15 ° 15 bitartean aldatzen den. Gaur egun (Holozenoa), aldi lehor batean aurkitzen gara, baina Sahara 15 000 urteren buruan berriro berde izatea espero da.
Azken glaziazioan, Sahara gaur egun den baino handiagoa zen, eta hegoalderantz hedatzen zen gaur egungo mugetatik harantza.16 - Glaziaraldiaren amaierak euri gehiago ekarri zuen Saharara, K.a. 8000. urtetik aurrera. K. a. 6000 arte C., agian iparraldeko izotz polarraren geruzen gainean presio txikiko eremuak egoteagatik.17 -
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/SafsafOasis_SAR_comparison.jpg/220px-SafsafOasis_SAR_comparison.jpg)
Izotz geruzak desagertu zirenean, Saharako iparraldea lehortu egin zen. Hegoaldean, ordea, lehortasun handiagoko joera laster indargabetu zuen montzoiak, gaur egun baino euri gehiago ekarri baitzuen iparraldera. Garai horretan, Saharan montzoi klima zegoen oraindik. Udan lurraren gainazalean airea berotzen denean sortzen dira montzoiak. Aire beroak gora egiten du eta ozeanoko aire hotz eta hezea erakartzen du, euria eraginez. Horrela, kontraintuitiboa dirudien arren, Sahara hezeagoa zen udan intsolazio handiagoa jasotzen zuenean. Hori gaur egun dagoen orbita-ardatzaren inklinazio indartsuenak eragiten zuen (24,5 graduko inklinazioa, gaur egungo 23,4º-ren aldean), eta atidea uztailean gertatu zen, K. a. 7000 urtearen inguruan.
K.a. 4200 urtearen inguruan. C. Montzoia hegoalderantz erretiratu zen, gaur egun dagoen ingurunera, eta Sahararen pixkanakako desertifikaziorantz eraman zuen.20 - Sahara orain dela 13.000 urte zen bezain lehorra da.14 Baldintza horiek dira Saharako ponpaketaren teoria bezala ezagutzera eman denaren erantzuleak.
Oro har, gaur egun Sahara munduko klimarik latzenetakoa dela uste da. Ipar-ekialdeko haizeak hondar eta mini ekaitzak eragin ohi ditu. Haize hori Mediterraneora iristen denean, sirokoa esaten zaio eta urakan-abiadurak izan ohi ditu Afrika iparraldean eta Europa hegoaldean. Sahararen erdiak urtean 20 mm baino euri gutxiago jasotzen du, eta gainerakoek urtean 100 mm baino gutxiago jasotzen dituzte. Prezipitazioak oso gutxitan gertatzen dira, baina gertatzen direnean uholdeka egiten dituzte, normalean aldi lehor luzeen ondoren. Sahara hegoaldeko muga, prezipitazio kopuruak neurtuta, aurrera egin du, eta, ondoren, 1980tik 1990era bitartean erretiratu da. Sahelen izandako lehortearen ondorioz, hegoaldeko muga hegoalderago mugitu zen, 130 km gutxienez.
Seinale berrienek adierazten dutenez, Sahara eta inguruko eskualdeak gero eta berdeago bihurtzen ari dira, prezipitazioak ugaritzearen ondorioz. Sateliteko irudiek erakusten dutenez, Sahelen berdatze bat 1982 eta 2002 urteen artean gertatu ahal izan da, eta ekialdeko nahiz mendebaldeko Saharan hogei urte baino gehiagoko joera ikusi da larre-eremuen hazkundean eta zuhaitzen eta sastraken loraldian. Alde horretatik, Stefan Kröpelin klimatologoaren behaketak nabarmentzen dira.
Izotza eta elurra
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1979ko otsailaren 18an, elurra Aljeriako hegoaldeko leku ugaritan bota zuen, Gardayako trafikoa eten zuen ordu erdiko elur-erauntsi bat barne, eta «oroimena dugunetik lehen aldia» izendatu zuten. 25. Elurra ordu gutxi barru desagertu zen.26. Saharako mendikate ugarik, hala ere, erregulartasun handiagoz jasotzen dute elurra. Ingurune idorretan hezetasun erlatiboa txikia bada ere, hezetasun absolutua nahikoa handia da hezetasuna goi-mendietako latitudeetan kondentsatzeko. Neguan, tenperatura nahikoa jaisten da Tahat gailurrean, batez beste hiru urtean behin elurra eragiteko. Tibesti mendiek 2500 metrotik gorako gailurretan jasotzen dute elurra, zazpi urtean behin.
2012ko urtarrilaren 17an, elurra bota zuen Aljeriako mendebaldeko hainbat lekutan. Haize-bolada bortitzek elurra eraman zuten errepide eta eraikinetatik Béchareko probintzian.
Ekoeskualdeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Saharan hainbat ekorreskualde bereizgarri daude, eta, tenperaturari, euriari, gorapenari eta lurzoruari dagokienez, hainbat landare- eta animalia-komunitate dituzte.
Atlantikoko kostaldeko basamortua Atlantikoko kostaldean zehar dagoen zerrenda estu bat da, non Kanariar Uharteetako ur-laster hotzak kostaldean sortzen duen lainoak liken, goxo eta sastraka barietate oso bati eusteko adina hezetasun ematen duen. 39 900 km² hartzen ditu Mendebaldeko Saharan eta Mauritanian.
Ipar-Saharako estepak eta basoak basamortuaren iparraldean daude, Magrebeko iparraldeko eta Zirenaikako baso mediterraneoko eskualdeetatik gertu. Neguko euriek sastrakak eta baso lehorrak mantentzen dituzte, Mediterraneo klimaren eta Saharatik hegoalderako benetako klima hiperidoaren arteko trantsizio-paisaia osatzen dutenak. 1.675 300 km² hartzen ditu Aljeria, Egipto, Libia, Mauritania, Maroko, Tunisia eta Mendebaldeko Saharatik.
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/Saharan_topographic_elements_map.png/220px-Saharan_topographic_elements_map.png)
Saharako basamortuko ekoeskualdeak Saharako zati hiperidoa estaltzen du, non euria oso txikia eta noizbehinkakoa den. Landaredia ezohikoa da, eta ekorreskualde hau nagusiki hareazko dunez (erg, chech, raoui), haran harritsuez (hamadas), hartxintxarrezko lautadez (reg), haran lehorrez (uadis) eta gatzez osatuta dago. Aljeria, Txad, Egipto, Libia, Mali, Mauritania, Niger eta Sudango 4.639 900 km² hartzen ditu.
Hegoaldeko Saharako estepa eta sabana zuhaiztia ekorreskualde bat da, ekialdetik mendebaldera Sahara hiperidoaren eta Saheleko sabanen artean hegoalderantz doan banda estu batetik hedatzen dena. Konbergentzia intertropikaleko Eremuko (ITCZ, ingelesezko sigletan) mugimendu ekuatorialek udako euri-jasak dakartzate uztailean eta abuztuan, batez beste 100 eta 200 mm artekoak, baina urtetik urtera asko aldatzen dira. Euriteek belar-larreak mantentzen dituzte udan, baso lehor eta sastrakadiekin, urtaroko ur-ibilguen ondoan. Eskualde hau Aljeria, Txad, Mali, Mauritania eta Sudango 1101 700 km²-tan zehar hedatzen da.
Mendebaldeko Saharako mendi xerofiloan, sumendi-lur altu batzuek ingurune hotz eta hezeagoa dute, eta, horri esker, Saharako eta Mediterraneoko basoak eta sastrakadiak daude. Eskualdeak 258 100 km² hartzen ditu, batez ere Aljeriako Tassili n 'Ajjer eskualdean, eta kokagune txikiak ditu Nigerreko Aïr, Mauritaniako Adrar Meseta eta Maliko eta Aljeriako Iforen Adrar mendietan.
Tibesti mendiguneko mendi xerofiloa eta Uweinat mendia ekorreskualde bat da, Tibesti eta Uweinat mendien goialdeez osatua. Eurite altuak eta erregularragoak, bai eta tenperatura epelagoak ere, palmondo-baso datileroak, akaziak, myrtusak, adelfak, tamariskoak eta landare ez oso ohikoak eta endemikoak egotea ahalbidetzen dute. Eskualde honek 82 200 km² hartzen ditu Txadeko eta Libiako Tibestin, eta Jebel Uweinat Egipto, Libia eta Sudango mugetan.
Sahara halofitoa urtaroen arabera urpean dauden gatz-sakonuneen eremua da, eta halofitoen gatzari egokitutako landare-komunitateak hartzen ditu. Saharako halofitoek 54 000 km² hartzen dituzte, eta Egiptoko iparraldeko Qattara eta Siwa sakonuneak, Tunisiako gatz-aintzirak (erdialdeko Tunisia), Aljeriako Chott Melghir eta Aljeriako, Mauritaniako eta Mendebaldeko Saharako eremu txikiak hartzen dituzte.
Tanezrouft lurra planetako eskualde gogorrenetako bat da, Saharako lehorrenetakoa, eta ez du landaretzarik, eta oso bizitza eskasa du. Aljeria, Niger eta Maliko mugetan dago, Ahaggar Mendien mendebaldean.
Flora eta fauna
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Dromedarioak eta ahuntzak dira Saharan maizen aurki daitezkeen etxeko animaliak. Bere ezaugarriak direla eta, batez ere erresistentzia eta abiadura, dromedarioa da populazio nomadetako animalia gogokoena.
Eskorpioi horiak 10 cm-ko luzera izan dezake. Zure pozoiak agitoxin eta scyllatoxin bezalako toxina ugari ditu eta oso arriskutsua da. Hala ere, eskorpioi horren ziztadak nekez hil dezake gizon heldu bat.
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/Guelta_d%27Archei.jpg/220px-Guelta_d%27Archei.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/Libya_5391_Ubari_Lakes_Luca_Galuzzi_2007.jpg/220px-Libya_5391_Ubari_Lakes_Luca_Galuzzi_2007.jpg)
Zenbait azeri espezie bizi dira Saharan, besteak beste, Fénec, azeri zurbila eta Rüppelleko azeria. Addaxa, antilope zuri handi bat, urtebete inguru igaro daiteke basamortuan urik edan gabe. Dortoka gazela Afrikako iparraldeko gazela bat da, hidratatu gabe ere denboraldi luzeak eman ditzakeena. Beste gazela garrantzitsu batzuk gazela zuria eta gazela dama dira.
Saharako gepardoa Aljeria, Togo, Niger, Mali, Benin eta Burkina Fason bizi da. 250 ale heldu baino gutxiago geratzen dira, eta oso zuhurrak dira, gizakien edozein presentziari ihes eginez. Gepardoak eguzkia saihesten du apiriletik urrira, sastraka eta akazien aterpea bilatuz. Oso zurbilak dira.
Inguru honetako beste animalia batzuk baranidoak, hirakoideoak, hareetako sugegorriak eta Afrikako zakur basatien populazio txikiak dira, agian hamalau herrialdetan bakarrik dauden 37, 38 eta batzuetan ostrukak. Saharan badira beste animalia batzuk, bereziki txori batzuk, moko zilarreztatuko kanore afrikarrak, besteak beste. Basamortuko krokodilo txikiak ere badaude Mauritanian eta Chadeko Ennedi goi-ordokian.
Kalkuluen arabera, Sahara erdialdeak bostehun landare-espezie ditu, eta kopuru hori oso txikia da, bere hedadura izugarria kontuan hartuta. Akaziak, palmondoak, gozoak, sastraka arantzatsuak eta larreak bezalako landareak baldintza idorretara egokitu dira, eta gutxiago hazi dira haize bortitzen ondorioz ura gal ez dadin; zurtoin lodietan ura biltegiratu dute, aldi lehorretan erabiltzeko; sustrai luzeak dituzte, horizontalki bidaiatzen dutenak ur-eremu handienera iristeko, eta hosto txiki eta lodiak edo ur-orratzak jartzen dituzte, ez galtzeko ebapotranspirazioa. Hostoak erabat lehortu daitezke eta gero berreskuratu.
Giza jarduerak maiz eragiten dio habitatari ura etengabe dagoen eremuetan (oasia) edo ura lurrazaletik gertu agertzen den eremuetan. Leku horietan, baliabide naturalen gaineko presioa handia izan daiteke. Ugaztunen populazioek giza presentzia hori jasan dute, eta kopurua murriztu egin da ehizaren eta beste giza jarduera batzuen ondorioz.
Historioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nubioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/45/Beni-Izguen.jpg/212px-Beni-Izguen.jpg)
Neolitoan, basamortutzea martxan jarri aurretik, K. a. 9500 urte inguruan. C. Erdialdeko Sudango eremua ingurune aberatsa izan zen, eta gaur egun basamortuak okupatutako eremuetan bizi ziren populazio garrantzitsuei sostengua ematen zien, hala nola Wadi el-Qa 'ab. K.a. 5. milurtekoaren inguruan. Gaur egun Nubian bizi ziren herriek bete-betean hartu zuten parte "Nekazaritza iraultza" deiturikoan, bizimodu sedentarioa eramanez eta landareak eta animaliak etxekotuz. Saharako harkaitzetan kontserbatzen den labar-arteak adierazten du Sudanen eta Afrikako beste artzain-elkarte batzuetan aurki daitekeenaren antzeko abereentzako gurtza bat dagoela.40) Megalitoak aurkitu dira Nabta Playan, ziur asko gizateriaren arkeoastronomiako tresnen lehen adibideak diren eta Stonehengeren aurretik 2000 urte ingurutan egon zirenak.41) eta horrelako konplexutasun-mailak ikusten dira.
Egiptoarrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]6000 inguruan. Egiptoko hego-mendebaldean bizi ziren dinastia aurreko egiptoarrek ganadua bazkatzen zuten eta eraikin garrantzitsuak eraikitzen zituzten. K. a. seigarren milurtekoaren erdialdeko Egipto Predinastikoaren kokaleku antolatu eta iraunkorren iraupena. K. a. Zerealean eta animalien nekazaritzan zentratzen ziren nagusiki: abereak, ahuntzak, txerriak eta ardiak. Metalezko objektuek aurrekoak harrizkoak ordezkatu zituzten. Animalien larruazalaren, zeramikaren eta ehunaren lana eta tindaketa ohikoak ziren aro horretan.43 A seigarren milurtekoan Fayun hiriko aldi baterako edo urtaroen araberako okupazioaren adierazpenak daude. C, elikagai-jarduerak arrantzan, ehizan eta elikagaien bilketan oinarrituz. Aro honetako gezi punta batzuk, ganibetak eta espatulak hemen daude, faziendatuekin.44 - Ehorzketetan aurkitutako objektuen artean zeramika, bitxiak, nekazaritzako eta ehizako tresnak daude, baita prestatutako janariak ere, haragi lehorra eta fruta barne. Dirudienez, basamortu inguruetan lurperatu aurretik, Egiptoko babes-erritoak sustatzen dira, eta hildakoak, gainera, mendebaldera begira lurperatzen dira.43
K.a. 3400. urte inguruan. C, Sahara gaur egun den bezain lehorra zen, prezipitazioak murriztearen eta lurraren orbita aldatzearen ondorioz tenperaturak igotzearen ondorioz, 19) gizakientzat ia zeharkaezina den hesi bihurtuz. Handik aurrera, kokaleku sakabanatuak bakarrik aurki daitezke, normalean oasien inguruan zentratuta. Hala ere, merkataritza gutxi zebilen basamortuan zehar. Salbuespen handi bakarra Nilo harana zen. Nilo ibaia, ordea, ezinezkoa zen ur-jauzietan gurutzatzea, merkataritza eta kontaktua ontzi zail bidez eginez.
Feniziarrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c4/Bilma-Salzkarawane1.jpg/220px-Bilma-Salzkarawane1.jpg)
Fenizia herria, K. a. 1200 inguruan loratu zena. K. - 800 a. Sahara osoan zehar erresumen konfederazio bat sortu zuen Egiptoraino. Oro har, Mediterraneoko kostaldean finkatzen ziren, baita Saharan ere, Antzinako Libiako herrien artean, Afrikako iparraldean eta gaur egungo Saharan berbereak hitz egiten duten herrien arbasoak baitira, Sahara erdialdeko tuaregak barne.
Badirudi feniziar alfabetoa Afrika iparraldeko libiar zaharrek hartu zutela, eta Tifinagh hori oraindik ere erabiltzen dutela egungo Sahara erdialdean bereber hitz egiten duten gamelu-artzainek.
Uneren batean K.a. 633 eta 530 urteen artean. C, Hannon Nabigatzaileak Mendebaldeko Saharako feniziar koloniak ezarri edo indartu zituen, baina antzinako hondar posibleak ia arrastorik utzi gabe desagertu dira.
Greziarrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]K.a. 500. urte inguruan. C, greziarrak basamortura iritsi ziren. Merkatari greziarrak Saharako ekialdeko kostaldean sakabanatu ziren, Itsaso Gorriaren inguruan merkataritza-koloniak ezarriz. Kartagotarrek basamortuko kostalde atlantikoa esploratu zuten, baina uraren zurrunbiloak eta merkaturik ezak azaltzen dute Maroko modernoaren hegoalderago dagoen presentzia eskasa. Estatu zentralizatuek, beraz, iparraldean eta ekialdean inguratzen zuten belarra, nahiz eta basamortua bere kontrolpetik kanpo egon. Basamortuko berbereen herri nomaden erasoak etengabeko kezka sortzen zuten basamortuaren mugetan bizi zirenentzat.
Hiri-zibilizazioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Ghardaia01.jpg/220px-Ghardaia01.jpg)
Hiri zibilizazio bat, Garamanteak, K.a. 500. urtearen inguruan altxatu zen. C Sahararen bihotzean, gaur egun Fezango Wadi al-Ajal bezala ezagutzen den haran batean, Libia.14 - Garamanteek garapen hori lortu zuten ibarraren alboetan dauden mendietan sakoneko tunelak industeari esker, ur fosila lortu eta bere zelaietara eramateko. Garamanteak kopuruz eta sendotasunez hazi ziren, bizilagunak konkistatuz eta esklabo ugari harrapatuz (tunel berriak induskatzeko erabiltzen zirenak). Antzinako greziarrek eta erromatarrek Garamanteen berri izan zuten, nomada zibilizatu gabetzat hartuta. Hala ere, haiekin salerosketan aritu ziren, Garamanteen hiriburuan, Garaman, terma erromatar batzuk aurkitu zituztelarik. Arkeologoek zortzi hiri nagusi eta beste kokaleku garrantzitsu ugari aurkitu dituzte Garamanteen lurraldean. Akuiferoetan zegoen ur guztia agortu zenean, Garamanteen zibilizazioa kolapsatu egin zen, eta ezin izan zen tunelak mendietan zabaltzen jarraitu.
Berbereak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Berbereek Sahararen zati handi bat okupatu zuten (eta oraindik okupatzen dute). Garamantes berbereek inperio oparoa eraiki zuten basamortuaren bihotzean. Tuareg nomadek Saharako eremu zabaletan bizitzen eta mugitzen jarraitu dute gaur egun arte.
Islamiar arabiar hedapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Bizantziar Inperioak Saharako iparraldeko kostaldeak kontrolatu zituen V. mendetik vi. mendera arte. Musulmanen Magreben konkista VII mendearen erdialdetik viii mendearen hasierara bitartean hasi zenean, arabiarren eta islamiarren eragina berehala hedatu zen Sahara osoan. 641. urtearen amaiera aldera Egipto osoa arabiarren eskuetan zegoen. Basamortuan zeharreko merkataritza areagotu egin zen. Saheleko erresumek, batez ere Ghanako Inperioak eta Maliko Inperioak, beren aberastasuna eta indarra handitu zuten Afrikako iparralderantz urre eta gatz esportazioari esker. Mediterraneo itsasoaren kostuaren ondoren zetozen emirerriek hegoalderantz bidaltzen zituzten ondasun manufakturatuak eta zaldiak. Saharatik bertatik gatza esportatzen zen. Prozesu horrek merkataritza-gune bihurtu zituen oasien komunitate sakabanatuak, eta basamortuaren mugetan zeuden inperioen kontrolpean jarri zituen. Esklabo denda handi bat zegoen belazean zehar. Kalkuluen arabera, X. mendetik XIX. mendera arte, 6000 eta 7000 urte bitartean garraiatu ziren iparraldera.47
Saharan zeharreko merkataritzak mende askoan iraun zuen, harik eta karabelaren Europako garapenak itsasontziak, hasiera batean Portugaldik eta laster Mendebaldeko Europa osotik, basamortuaren inguruan nabigatzea eta bertako iturritik, Ginea eskualdetik, baliabideak eskuratzea ahalbidetu zuen arte. Sahara laster baztertu zuten.
Turkiako otomandar garaia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/74/Hoggar_caravane2.jpg/220px-Hoggar_caravane2.jpg)
XVI. mendetik, Saharako iparraldea, egungo Aljeria eta Tunisiako kostaldeak eta egungo Libiako zati batzuk, Egiptoko erresuma erdi-autonomoarekin batera, Otomandar Inperioak okupatu zituen. 1517. urteaz geroztik, Egipto Otomandar Inperioaren zatitzat hartu zen, eta jabetza horri esker, Nilo harana, Mediterraneo ekialdea eta Afrika iparraldea kontrolatu ahal izan zituzten. Konkista horien onura handia izan zen otomandarrentzat, beren hiritar eta ondasunentzako mugimendu-askatasuna ahalbidetuz. Otomandar lehorreko ibilbideei esker, merkataritzak espeziak, urrea eta oihala eraman zituen Ekialdetik, manufakturak Europatik eta esklaboak eta urrea Afrikatik. Arabiera tokiko hizkuntza izaten jarraitu zuen, eta islamiar kultura indartu egin zen. Sahel eta Sahara hegoaldeko eskualdeek estatu independente ugari hartu zituzten, baita tuareg klan nomadak ere.
Kolonialismo europearra
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Sahararen esplorazio modernoa Association for promoting the discovery of the interior parts of Africa delakoaren babespean hasi zen, 1788an sortua eta 1830ean Royal Geographical Society bihurtu zena. Friedrich Hornemann, Sahara iparraldetik hegoaldera zeharkatzen saiatu zen lehen europarra (1798-1800) Nigerrera iritsi baino lehentxeago hil zen. Oudney, Denham eta Clappertonek (1822-182) egin zuten lehen zeharkaldia. Ikerketa zientifikoa 1850ean hasi zen Heinrich Barth, Gustav Nachtigal, Friedrich Gerhard Rohlfs eta Oskar Lenz esploratzaile alemaniar handien lanekin. Frantziako ordezkariak, eta horien artean Émile Félix Gautier, izan ziren basamortu handiaren ezagutza geografikoaren ekarpen handiena egin zutenak.48
Europako kolonialismoa Saharan XIX. mendean hasi zen. Frantziak Aljerko Otomanoen erregeordetza konkistatu zuen 1830ean, eta Frantziako agintea hegoalderantz hedatu zen Aljeriatik eta ekialderantz Senegaldik Niger gainerantz, gaur egun Aljeria, Txad, Mali, garai hartan Sudan frantsesa bezala ezagutzen zena eta Tombuktu, Mauritania, Maroko (1912an), Niger eta Tunisia (1881etik aurrera) barne hartzen zituena. XX. mendearen hasierarako, Saharaz haraindiko merkataritzak behera egin zuen nabarmen, ondasunak metodo moderno eraginkorragoen bidez lekualdatzen hasi baitziren, hegazkina bezala, basamortuan zehar kamelloen karabanetan.49
Frantziako Inperio koloniala zen orduan Saharako indar nagusia. Okzitaniako Tolousetik Oraneraino eta Hoggarren gainetik Tombukturaino eta mendebalderantz, Bamako eta Dakarreraino, eta Compagnie Genérale Transsaharienne-k (1927an sortua) operatutako autobus transaharianoen zerbitzuak ezarri zituen hegazkin bidez. 50.- René Wauthier hegazkin-kapitainak grabatutako film batek Argaier basamortutik Chaderaino zeharkatu zuten lehen kamioi-konboia dokumentatzen du du.
Egiptok, Muhammad Ahmaden eta honen ondorengoen pean, Nubia konkistatu zuten 1820-22an, 1823an Jartum sortuz, eta 1874an Darfur konkistatuz. Egipto, Sudan barne, babesletza britainiar bihurtu zen 1882an. Egiptok eta Erresuma Batuak Sudanen kontrola galdu zuten 1882 eta 1898 artean Mahdiaren Gerraren ondorioz. Britainiar tropek 1898an harrapatu ondoren, Sudan anglo-egiptoar jabekidetza bihurtu zen.
Espainiak 1874an hartu zuen gaur egungo Mendebaldeko Sahara, nahiz eta Rio del Orok tuaregen eraginpean jarraitu. 1912an, Italiak gaur egun otomandarren Libia bezala ezagutzen denaren zati batzuk bereganatu zituen. Basamortuan erlijio katolikoa sustatzeko, Pio IX.a aita santuak Sahara eta Sudango ordezkari apostoliko bat izendatu zuen 1868an. Ondoren, bere jurisdikzioa Saharako Bikariotza Apostolikoan berrantolatu zen.
Inperioen zatiketa eta ondorengo
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Egipto 1936an independizatu zen Britainia Handitik, nahiz eta 1936ko Itun Anglo-egiptoarrak Ingalaterrari Egipton tropak mantentzea eta Sudanen anglo-egiptoarren jabegoa mantentzea ahalbidetu zion. Indar militar britainiarrek 1954an utzi zuten herrialdea.
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Hoggar_Desert_%28Algerie%29.jpg/220px-Hoggar_Desert_%28Algerie%29.jpg)
Saharako estatu gehienek independentzia lortu zuten Bigarren Mundu Gerraren ondoren: Libia 1951n, Maroko, Sudan eta Tunisia 1956an, Txad, Mali, Mauritania eta Niger 1960an, eta Aljeria 1962an. Espainia 1975ean atera zen Mendebaldeko Saharatik, eta hau Mauritania eta Marokoren artean banatu zen. Mauritaniak 1979an utzi zuen, eta Marokok bere lurraldean jarraitzen du.
Bigarren Mundu Gerraren ondorengo aroan, meategi ugari garatu dira basamortuko baliabide naturalak erabiltzeko. Horien artean, Aljeriako eta Libiako petrolio eta gas naturaleko hobi garrantzitsuak daude, eta fosfato biltegi garrantzitsuak Marokon eta Mendebaldeko Saharan.
Afrikako hainbat errepide Saharan zehar proposatu dira, besteak beste, Cairo-Dakar errepidea Atlantikoko kostaldean zehar, Transahariana errepidea Aljerretik Mediterraneoraino Nigerian, Tripoli-Lurmutur Hiria errepidea Libian Tripolitik Txaden Yamenara, eta Cairo-Lurmutur errepidea Nilo ibaian zehar. Autobide horietako bakoitza partzialki osatuta dago, eremu osatu gabe eta zolatu gabeko sekzio garrantzitsuekin.
Jendea eta hizkuntzak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/Arabslavers.jpg/220px-Arabslavers.jpg)
Arabiar dialektoak Saharako hizkuntzarik mintzatuenak dira, Atlantikotik Itsaso Gorriraino. Berbereak Egipto mendebaldetik Marokoraino daude, Sahara erdialdeko tuareg artzainak barne. Beja herriak Egiptoko hego-ekialdeko eta ekialdeko Sudango Itsaso Gorriko muinoetan bizi dira. Arabiera, bereberrak eta horien aldaerak amazig (Kanariar Uharteetako jatorrizko berbereek hitz egiten duten aborigen hizkuntza barne) eta bejen hizkuntzak hizkuntza afroasiarren edo hamito-semitikoen familiako zati dira.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- «Sáhara o Sahara». Diccionario panhispánico de dudas. Real Academia Española. octubre de 2005. Consultado el 15 de mayo de 2009.
- ↑ «Largest Desert in the World».
- ↑ «Largest Desert in the World». Consultado el 30 de diciembre de 2011.
- ↑ Strahler, Arthur N. y Alan H. Strahler. (1987) Modern Physical Geography Third Edition. Nueva York: John Wiley & Sons. Pág. 347.
- ↑ "Sahara." Online Etymology Dictionary. Douglas Harper, Historian.
- ↑ «English-Arabic online dictionary». Online.ectaco.co.uk. 28 de diciembre de 2006. Consultado el 12 de junio de 2010.
- ↑ Wehr, Hans (1994). A Dictionary of Modern Written Arabic (Arabic-English) (4th edición). Wiesbaden: Otto Harrassowitz. p. 589. ISBN 0-87950-003-4.
- ↑ al-Ba‘labakkī, Rūḥī (2002). al-Mawrid: Qāmūs ‘Arabī-Inklīzī (en árabe) (16th edición). Beirut: Dār al-‘Ilm lil-Malāyīn. p. 689.
- ↑ Saltar a:a b Plantilla:WWF ecoregion
- ↑ Wickens, Gerald E. (1998) Ecophysiology of Economic Plants in Arid and Semi-Arid Lands. Springer, Berlin. ISBN 978-3-540-52171-6.
- ↑ Saltar a:a b Grove, A. T., Nicole (1958, 2007). «The Ancient Erg of Hausaland, and Similar Formations on the South Side of the Sahara». The Geographical Journal 124 (4): 528-533. JSTOR 1790942. doi:10.2307/1790942.
- ↑ Saltar a:a b Bisson, J. (2003). Mythes et réalités d'un désert convoité: le Sahara. L'Harmattan.(en francés)
- ↑ Saltar a:a b Walton, K. (2007). The Arid Zones. Aldine.
- ↑ Saltar a:a b c White, Kevin y David J. Mattingly (2006). Ancient Lakes of the Sahara 94 (1). American Scientist. pp. 58-65.
- ↑ Saltar a:a b Orbit: Earth's Extraordinary Journey documentary
- ↑ Christopher Ehret. The Civilizations of Africa. University Press of Virginia, 2002.
- ↑ Fezzan Project — Palaeoclimate and environment.
- ↑ "Geophysical Research Letters" «Simulation of an abrupt change in Saharan vegetation in the mid-Holocene.» Archivado el 17 de diciembre de 2008 en Wayback Machine. 15 de julio de 1999.
- ↑ Saltar a:a b Sahara's Abrupt Desertification Started by Changes in Earth's Orbit, Accelerated by Atmospheric and Vegetation Feedbacks.
- ↑ Kröpelin, Stefan; et al. (2008). «Climate-Driven Ecosystem Succession in the Sahara: The Past 6000 Years». Science 320 (5877): 765-768. PMID 18467583. doi:10.1126/science.1154913.
- ↑ «Oxfam Cool Planet - the Sahara». Archivado desde el original el 12 de marzo de 2013. Consultado el 20 de noviembre de 2013.
- ↑ Tiempo Climate Newswatch: Climate Change and the Sahara
- ↑ «Expansion and contraction of the Sahara Desert between 1980 and 1990| Science 253: 299-301». Ciesin.columbia.edu. 19 de julio de 1991.
- ↑ «Sahara Desert Greening Due to Climate Change?». News.nationalgeographic.com.
- ↑ «Think It's Cold Here? It Snowed On Sahara!». New York Times (en inglés). 19 de febrero de 1979. pp. D4.
- ↑ «Snow Falls In The Sahara». The Spokesman-Review (en inglés) (Eastern Washington edición) (Spokane, Washington: Cowles Publishing Company). 19 de febrero de 1979. p. 1.
- ↑ Messerli, B. (1973). «Problems of Vertical and Horizontal Arrangement in the High Mountains of the Extreme Arid Zone». Arctic and Alpine Research (Boulder, Colorado: University of Colorado) 5 (3): 139-147. JSTOR 1550163.
- ↑ Kendrew, Wilfrid George (1922). The Climates of the Continents. Oxford: Clarendon Press. p. 27. ISBN 978-1-4067-8172-4.
- ↑ (En inglés) «Storm brings snow to Sahara Desert.» (enlace roto disponible en Internet Archive; véase el historial, la primera versión y la última).
- ↑ «Atlantic coastal desert.» en Terrestrial Ecoregions, WWF.
- ↑ «North Saharan steppe and woodlands.» en Terrestrial Ecoregions, WWF.
- ↑ South Saharan steppe and woodlands en Terrestrial Ecoregions, WWF
- ↑ West Saharan montane xeric woodlands en Terrestrial Ecoregions, WWF
- ↑ West Saharan montane xeric woodlands en Terrestrial Ecoregions, WWF
- ↑ «Saharan halophytics.» en Terrestrial Ecoregions, WWF.
- ↑ «Rare cheetah captured on camera». BBC News. 24 de febrero de 2009.
- ↑ Woodroffe, R. & Sillero-Zubiri, C. (2012). «Lycaon pictus». Lista Roja de especies amenazadas de la UICN 2015.4 (en inglés). ISSN 2307-8235. Consultado el 20 de marzo de 2016.
- ↑ Borrell, Brendan (19 de agosto de 2009). «Endangered in South Africa: Those Doggone Conservationists». Slate.
- ↑ "Desert-Adapted Crocs Found in Africa", National Geographic News, junio de 18, 2002
- ↑ «History of Nubia». Anth.ucsb.edu.
- ↑ PlanetQuest: The History of Astronomy
- ↑ Late Neolithic megalithic structures at Nabta Playa Archivado el 13 de febrero de 2008 en Wayback Machine. - por Fred Wendorf (1998)
- ↑ Saltar a:a b Predynastic] (5500-3100 a. C.), Tour Egypt].
- ↑ Fayum, Qarunian (Fayum B, hacia 6000-5000 a. C?), Digital Egypt.
- ↑ Keys, David. 2004. «Kingdom of the Sands.» Archaeology, Volumen 57, Número 2, marzo/abril 2004. Abstract.
- ↑ Mattingly et al. 2003. Archaeology of Fazzan, Volume 1
- ↑ Fage, J. D. A History of Africa. Routledge, 4th edition, 2001. p. 256.
- ↑ Schmieder, Oscar (1981). Geografía del Viejo Mundo. México: Fondo de Cultura Económica. ISBN 968-16-0568-3.
- ↑ Austin, Ralph. Trans-Saharan Africa in World History, Ch. 6.
- ↑ «Wauthier Bréard 1933» (en francés).
- ↑ Wauthier, René. «Reconnaissance saharienne». French Cinema Archives (en francés).
Bibliografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Brett, Michael y Elizabeth Frentess. The Berbers. Blackwell Publishers, 1996.
- Bulliet, Richard W. The Camel and the Wheel. Harvard University Press, 1975. Republished with a new preface Columbia University Press, 1990.
- Gearon, Eamonn. The Sahara: A Cultural History. Signal Books, UK, 2011. Oxford University Press, USA, 2011.
- Julien, Charles-Andre. History of North Africa: From the Arab Conquest to 1830. Praeger, 1970.
- Kennedy, Hugh. Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus. Longman, 1996.
- Laroui, Abdallah. The History of the Maghrib: An Interpretive Essay. Princeton, 1977.
- Scott, Chris. Sahara Overland. Trailblazer Guides, 2005.
Kanpoko estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Lan honek Wikipediaren ingelesezko «Sahara» itzulpenetik eratorritako itzulpena du, editoreek GNUren dokumentazio librearen lizentziapean eta Creative Commons Aitortu-PartekatuBerdin 3.0 Unported lizentziapean argitaratua.
- Erdiko Saharako atlasa (ingelesez)
- Saharako basamortuko geografia eta kultura (ingelesez)
AIORA RENTERIA
Aiora Renteria (Bilbo, 1976) Zea Mays taldeko abeslaria da, eta Doctor Deseorekin kolaboratu du Metamorfosis (funtsean motela) zuzeneko diskoan.
BIOGRAFIA
Aiora Renteria Zea Mays musika-laukotearen buru da 1997. urteaz geroztik. Urte horretan grabatu zuten lehen maketa, eta Euskadi Gaztearen VII. Maketa Lehiaketan saritu zuten. Abeslari honek eta bere taldeak, geroago, "Euskal talde onenaren" saria ere jaso zuten Villa Bilbaoko X. Pop-Rock Lehiaketan, Euskal Herriko urteko diskorik onena izendatu zuten 2000. urtean, Mondo Sonoro aldizkariari esker.
2011. eta 2012. urteetan, euskarazko musikaren aitzindaritzat jo zuten. Oscar Cubillok iritzi hori indartu zuen 2019an, eta bere ahotsa euskal eszenan aspaldidanik izan duen eragin handienetakoa dela dio.
Pixkanaka, abeslaria bere taldearekin konfort gunetik atera zen, eta kontzertu eta jaialdietan parte hartu zuen Sevillan, Caceresen, Rías Bajasen eta beste batzuetan. Nabarmentzekoa da 2019ko azaroko Fair Saturday jaialdian parte hartu zuela. Besteak beste, gitarrarekin eta bere ahotsarekin akustikan parte hartu zuen, eta Euskadiko orkestra sinfonikoarekin bat egin zuen kultura-ekitaldiari hasiera emateko.10 - Aiora, Zea Mays laukoteko abeslaria, Alemanian, Ingalaterran, Japonian, Kanadan, Holandan eta beste batzuetan ere aritu da. Bere emanaldietan eta diskoetan, abeslari honek eta bere taldeak zuzeneko rock talde baten efektua bilatzen dute beti. Kontzertu bakoitzak adierazteko aukera bat izan behar du.
Abeslaria 2018an gonbidatu zuten Bizkaiko sagardo-denboraldiaren irekiera ekitaldira, lehen upelaren kortxo-kentze tradizionalarekin. 2020an ere Bakioko txakolinaren urtemuga antolatzeko ohorea izan zuen.
2021eko azaroaren 1ean, umetokiko minbizia zuela iragarri zuen.
DISKOGRAFIA
Zea Mays (1998, Gor Diskak).
Elektrizitatea (2000, Gor Diskak).
Harrobian (2002, Gaztelupeko Hotsak).
Sortuz, grabitatearen aurka (2005, Oihuka).
Morphina (2007, Bonberenea Ekintzak).
Era (2010, Bonberenea Ekintzak).
Da (2013, autoedizioa)
Harro (2016, Garden Records).
ERREFERENTZIAK
Erlatz Bikendi Gonzálezen fitxa (Historias del rock)
«Biografia». Zea Mays. 2018ko abenduaren 14an kontsultatua.
«Aiora Rentería de Zea Mays: "Disko hau aurrekoa baino kañeroagoa da, 'Sentitzen duzunak' protagonismoa galtzen du, baina denek jarraitzen diote gure estiloaren ildoari". Grabazio histerikoak. 2020ko martxoaren 23a. 2020ko maiatzaren 15ean kontsultatua.
«Atera 'disko biribila da; Zea Mays guztiak hor barruan daude». www.eitb.eus 2020ko maiatzaren 15ean kontsultatua.
«Zea Mays. 2020-05-01ean kontsultatua .».
«Zea Meys. Biografia. 2020-05-01ean kontsultatua .».
«Negua joan delako. 2020-05-01ean kontsultatua .».
«Ukabilkada Zea Maysen mahaian. 2020-05-01ean kontsultatua .».
«Fair Saturday Inaugurazio Ekitaldia 2019. 2020-05-01ean kontsultatua .».
«Zea Mays eta Euskadiko Orkestra Sinfonikoa: 'Negua joan da ta'. 2020-05-01ean kontsultatua .».
«Aiora Renteria: "Zea Maysekin dudan sentsazioa hilezkortasuna da". www.noticiasdenavarra.com. 2020ko maiatzaren 15ean kontsultatua.
"Zea Mays taldeko abeslariak ireki du Bizkaiko sagardo denboraldiko lehen 'txotx' -a. 2020-05-01ean kontsultatua .».
«Bakioko Udalak txakolinaren uzta berria aurkeztu du San Jose jaietan». www.bakio.eus 2020ko irailaren 29an kontsultatua.
Aiora Renteria, Zea Maysekoa, aldi baterako erretiratu da umetokiko minbiziagatik
«Aiora Renteria: «Entzuten duzunean hankek dardara egiten badizute, horrek balio du». El Diario Vasco. 2013ko abenduaren 13a. 2018ko abenduaren 14an kontsultatua.
Iglesias, Sergio (2016ko abenduaren 1a). «Zea Mays: «Harro (Garden Records )». RockinBilbo. 2019ko urriaren 16an kontsultatua.
KANPOKO ESTEKAK
Zea Maysen webgune ofiziala
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/42/Berri_Txarrak_Lagunartean_-_Kobetamendi_-_2019-07-14_-_72.jpg/220px-Berri_Txarrak_Lagunartean_-_Kobetamendi_-_2019-07-14_-_72.jpg)
Elkarrizketa ARGIAn (2011-06-12)