Tupiske rěče
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/83/Tupi_languages.png/250px-Tupi_languages.png)
Tupiske rěče su jedna z najdale rozšěrjenych indigenych rěčnych swójbow w nižinje na wuchodźe Južneje Ameriki. K jich rozšěrjenskim kónčinam słušeja abo słušachu wulke dźěle Brazilskeje, Paraguay, wuchodna Boliwiska, Francoska Guayana, dźěle sewjerneje Argentinskeje ale tež nakromne kónčiny w sewjerowuchodźe Peruwa a w juhowuchodźe Kolumbiskeje. Tupiske rěče so tučasnje wot wjele milionow ludźi rěča, při čimž rozšěrjenje jednotliwych hałuzow a rěčow je pak jara njerunostajne. Z wotstawkom najdalšo rozšěrjena hałuza der Tupiskich rěčow su Tupi-Guaraniske rěče. Mjeztym zo k tutej hałuzy słušaca paraguayiska Guaranišćina ma sama ca. 4 milionow rěčnikow, wučinja ličba rěčnikow wšěch wostatnych rěčow hromadźe mjeńše hač 200.000, a mnoholičbne tutych rěčow su wot wotemrěća pohrožene.
Klasifikacija
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Tupiske rěče so do dźesać hałuzow rozrjaduja, z kotrychž Tupi-Guaraniske rěče su z wotstawkom najdalšo rozšěrjene, mjeztym zo někotre druhe jenož jednu abo mało rěčow wobsahuja. Sćěhowaca přehladka naspomni wšě dźensa hišće rěčana abo dosahace dokumentowane wotemrěte rěče z jich dźensnišimi abo něhdyšimi rozšěrjenskimi kónčkami ale tež jich ličbu rěčnikow.[1]
- Tupiske rěče
- Arikém-hałuza
- Karitiána (ca. 200 w Rondônia)
- Arikém (wotemrěta, něhdy w Rondônia)
- Awetí-hałuza
- Awetí (Aueti, Auetö) (ca. 90 w Mato Grosso)
- Juruna-hałuza
- Juruna (Yuruna, Yudya) (ca. 200 w Mato Grosso; něhdy w Pará)
- Xipáya (2 w Pará)
- Manitsawá (wotemrěta, něhdy w Mato Grosso)
- Mawé-hałuza
- Mawé (Maué, Sateré-Mawé) (6.000 w Amaconasu)
- Mondé-hałuza
- Mondé (małko rěčnikow w Rondônia)
- Aruá (małko rěčnikow w Rondônia)
- Gavião (Ikõro, Digüt) (ca. 350 w Rondônia)
- Suruí (Paitér) (ca. 450 w Rondônia a Mato Grosso)
- Cinta-larga (ca. 600 w Mato Grosso a Rondônia)
- Zoró (ca. 300 w Mato Grosso)
- Mundurukú-hałuza
- Puruborá-hałuza
- Puruborá (Boruborá) (małke w Rondônia)
- Ramaráma-hałuza
- Káro (Arara, Urukú, Itogapúk, Ntogapíd, Ramaráma) (ca. 200 w Rondônia)
- Urumí (wotemrěta, něhdy w Rondônia)
- Tuparí-hałuza
- Tuparí (ca. 300 w Rondônia)
- Wayoró (Ajurú) (ca. 80 w Rondônia)
- Mekéns (ca. 150 w Rondônia)
- Makurap (najskerje ca. 700 w Rondônia)
- Sakirabiát (najskerje ca. 70 w Rondônia)
- Kepkiriwát (wotemrěta, něhdy w Rondônia)
- Tupi-Guaraniska hałuza
- Podskupina 1 (Guaraniska podskupina)
- Chiriguano-narěčny cluster (w Boliwiskej zwjetša [boliwiska] Guaranišćina) (ca. 50.000 w Boliwiskej, ca. 15.000 w Argentinskej, ca. 2.000 w Paraguayju)
- Avá (w Paraguayju Guarayu) (w Boliwiskej, Argentinskej, Paraguayju)
- Chané-narěč
- Tapieté-narěč
- Izoceño (w Boliwiskej)
- Avá (w Paraguayju Guarayu) (w Boliwiskej, Argentinskej, Paraguayju)
- Guayakí (Aché) (ca. 850 w Paraguayju)
- [sćěhowace rěčne formy tworja skupinu wusko přiwuznych warietetow, za kotrež njeje žane wosebite nadwopřijeće]
- Stara Guaranišćina (w 16. hač 18. lětstotku we wuchodnym Paraguayju a dźensnišej sewjerowuchodnej Argentinskej a Južnej Brazilskej; dźensa pokročowana wot paraguayskeje Guaranišćiny)
- paraguayska Guaranišćina (ca. 4.000.000 w Paraguayju a mjezowacych dźělach Argentinskeje a Brazilskeje
- Kaiwá (Pãi-Tavyterã) (ca. 10.000 w Paraguayju, ca. 9.000 w Mato Grosso do Sul, ca. 500 w Argentinskej)
- Mbyá (ca. 8.000 w Paraguayju, ca. 2.300 w brazilskich zwjazkowych statach Espírito Santo, Rio de Janeiro, São Paulo, Paraná, Santa Catarina a Rio Grande do Sul, ca. 1.000-2.000 w Argentinskej)
- Nhandéva (Chiripá) (ca. 4.900 w brazilskich zwjazkowych statach Paraná, São Paulo a Mato Grosso do Sul)
- Stara Guaranišćina (w 16. hač 18. lětstotku we wuchodnym Paraguayju a dźensnišej sewjerowuchodnej Argentinskej a Južnej Brazilskej; dźensa pokročowana wot paraguayskeje Guaranišćiny)
- Xetá (nimale wotemrěta, w Paraná)
- Chiriguano-narěčny cluster (w Boliwiskej zwjetša [boliwiska] Guaranišćina) (ca. 50.000 w Boliwiskej, ca. 15.000 w Argentinskej, ca. 2.000 w Paraguayju)
- Podskupina 2
- Guarayu (ca. 5.000 w Boliwiskej)
- [sćěhowace rěčne formy tworja skupinu wusko přiwuznych warietetow, za kotrež njeje žane wosebite nadwopřijeće]
- Sirionó (ca. 500 w Boliwiskej)
- Yuqui-Dialekt (ca. 150 w Boliwiskej)
- Jorá (Hora) (wotemrěta, něhdy w Boliwiskej)
- Sirionó (ca. 500 w Boliwiskej)
- Podskupina 3
- Tupí (wotemrěta, něhdy w pobrjóžnych kónčinach wot São Paulo)
- Tupí Austral (Língua Geral Paulista) (něhdy w krajnym znutřkownym wot São Paulo a wostatneje južneje Brazilskeje)
- Tupinambá (wotemrěta, něhdy w brazilskich pobrjóžnych kónčinach wot Rio de Janeiro hač Pará)
- Nheengatú (Língua Geral Amazônica) (ca. 3.000 w Amaconasu; něhdy podłu wobchadnych pućow w cyłej rumnosći Amaconasa)
- Kokáma/Omáwa
- Kokáma (najskerje znajmjeńša 2.000 w Peruwje, ca. 50 w Amaconasu, ca. 20 w Kolumbiskej)
- Omáwa (wotemrěta)
- Kokamíya (małko rěčnikow w Peruwje)
- Tupí (wotemrěta, něhdy w pobrjóžnych kónčinach wot São Paulo)
- Podskupina 4
- Avá (Canoeiro) (ca. 100 w Tocantins)
- Akwáwa-narěčny cluster
- Asuriní do Tocantins (Asuriní do Trocará) (ca. 200 w Pará)
- Suruí do Tocantins (Suruí do Pará) (ca. 150 w Pará)
- Parakanã (ca. 350 w Pará)
- Tapirapé (ca. 200-350 w Mato Grosso)
- Tenetehára-narěčny cluster
- Guajajára (ca. 10.000 w Maranhão)
- Tembé (ca. 100-200 w Maranhão a Pará)
- Podskupina 5
- Araweté [doskónčna klasifikacija hišće njeje wěsta] (ca. 200 w Pará)
- Asuriní do Xingu (ca. 70 w Pará)
- Kayabí (ca. 800 w Mato Grosso a Pará)
- Podskupina 6
- Podskupina 7
- Kamayurá (Kamaiurá) (ca. 270 w Mato Grosso)
- Podskupina 8
- na sewjer Amaconasa
- Emerillon (ca. 200 w Francoskej Guayanje)
- Wayampi (ca. 650 w Francoskej Guayanje, ca. 500 w Amapá, ca. 10 w Pará)
- Zo'é (prjedy Poturu) (ca. 180 w Pará)
- na juh Amaconasa
- Anambé (nimale wotemrěta, w Pará)
- Guajá (ca. 350 w Maranhão)
- Urubú-Kaapor (ca. 500 w Maranhão)
- Takunyapé (wotemrěta, něhdy w Pará)
- Turiwára (najskerje wotemrěta, něhdy in Pará)
- Amanayé (najskerje wotemrěta, něhdy w Pará)
- na sewjer Amaconasa
- Podskupina 1 (Guaraniska podskupina)
- Arikém-hałuza
Nóžki
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]- ↑ Žórła za klasifikaciju a ličby rěčnikow: Aryon D. Rodrigues: Tupí, w: The Amazonian languages. Ed. by R. M. W. Dixon et al. Cambridge [u.a.]: Cambridge Univ. Press, 1999, S. 107-110; ale tež specielnje ta Tupi-Guaraniske rěče: Cheryl Jensen: Tupí-Guaraní, ibid., S. 125-133.
Literatura
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]- Cheryl Jensen: Tupí-Guaraní, in: The Amazonian languages. Ed. by R. M. W. Dixon et al. - Cambridge [u.a.]: Cambridge Univ. Press, 1999. - ISBN 0-521-57021-2. - (Cambridge language surveys), S. 125-163.
- Aryon D. Rodrigues: Tupí, in: The Amazonian languages. Ed. by R. M. W. Dixon et al. - Cambridge [u.a.]: Cambridge Univ. Press, 1999. - ISBN 0-521-57021-2. - (Cambridge language surveys), S. 107-124.