Woke
Woke (uitspraak: [wəʊk]?; Afro-Amerikaans-Engelse variant van woken; wakker geworden) is een term die verwijst naar het zich bewust zijn van racismeproblematiek en sociaal onrecht jegens minderheden in de samenleving.[1]
De term wordt verschillend gebruikt. Sinds ongeveer 2020 evolueerde de term 'woke' steeds meer tot een negatief geladen term, als beschuldiging van doorgeslagen politieke correctheid en wordt het in verband gebracht met cancelcultuur en gedwongen zelfcensuur.[2][3][4] Het is onderwerp van internetmemes, sarcastisch gebruik en kritiek.[5]
Het wordt gebruikt in de Nederlandse uitdrukking 'woke zijn'.[6]
Oorsprong, ontwikkeling en gebruik
[bewerken | brontekst bewerken]Woke is een variant op het voltooid deelwoord van het Engelse to wake (up): wakker worden, ontwaken. Het is ontstaan uit het Afro-Amerikaans-Engels. Initieel werd de term niet in politieke context gebruikt, maar verwees het in het algemeen naar iemand die 'goed op de hoogte' was.[7] In de antiracistische beweging kreeg de term de meer specifieke betekenis van iemand die zich bewust was van het racisme in de Amerikaanse samenleving.[8]
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Black_Lives_Matter_protest_against_St._Paul_police_brutality_%2821552673186%29.jpg/260px-Black_Lives_Matter_protest_against_St._Paul_police_brutality_%2821552673186%29.jpg)
Zanger-gitarist Lead Belly gebruikte de term in het 'nawoord' bij een nummer dat hij uitbracht in 1938, Scottsboro Boys. Het nummer gaat over de negen Afro-Amerikaanse tienerjongens die vals beschuldigd werden van de verkrachting van een witte vrouw. In het gesproken 'nawoord' in de opname zegt Lead Belly dat hij de jongens en hun advocaat ontmoet had, en hij zei "I advise everybody, be a little careful when they go along through there – best stay woke, keep their eyes open" ("Ik adviseer iedereen om een beetje voorzichtig te zijn als ze daar zijn - om 'woke' te blijven en hun ogen open te houden"; 'daar' refereert aan de stad Scottsboro).[9][10] Volgens Aja Romano van de Amerikaanse nieuws- en opiniewebsite Vox duidt dat op de noodzaak voor Afro-Amerikanen om op hun hoede te zijn voor racistisch geweld en bedreiging.[11] Het begrip werd in 1962 gebruikt in een artikel met een lijst van Afro-Amerikaans-Engelse slang-uitdrukkingen, geschreven door William Melvin Kelley.[7] 'Stay woke' (alert blijven op racisme) werd gepopulariseerd door het nummer "Master Teacher" uit 2008 van soulzangeres Erykah Badu, door het refrein "I stay woke".[12][13]
In wetenschappelijke literatuur nam de aandacht voor ingesleten aversies tegen minderheden geleidelijk aan toe: voor racisme steeg die al vanaf eind jaren zestig, seksisme volgde sinds de jaren zeventig en homofobie in de jaren tachtig (gelijktijdig met de aidsepidemie). In de algemene Amerikaanse media bleef aandacht voor die onderwerpen destijds nog aanmerkelijk achter. Wetenschappelijke aandacht voor transfobie en islamofobie steeg sterk sinds het jaar 2000, waarbij de media toen wel in vrijwel gelijke tred volgde. Tussen 2010 en 2014 was er niet alleen in Amerikaanse, maar ook in Britse en Spaanse media een dermate sterke toename in de aandacht voor al deze verschijnselen, dat men ook wel spreekt van de "Great Awokening".[14]
In de jaren tien van de 21ste eeuw werd de term woke steeds meer gebruikt in de betekenis van 'alert op en bewust van maatschappelijke ongelijkheid'. Vooral met betrekking tot sociale ongelijkheid en racisme won de term snel aan populariteit op sociale media. Het kende met name een wijd gebruik na de dood van Michael Brown in 2014 en de opkomst van de Black Lives Matter-beweging (BLM).[15] Ook het presidentschap van Donald Trump (2017-2021) en de dood van George Floyd in 2020 waren belangrijke aanjagers van woke-activisme. Met name aan (Amerikaanse) universiteiten, in de kunstsector en de entertainmentindustrie kwam er veel aandacht voor kwesties rondom etnische, seksuele en genderidentiteit. Vooral hoogopgeleide blanke Democraten kozen voor steeds sterker uitgesproken standpunten op die gebieden.[16]
Tegelijkertijd werd de term ook opgepakt door politieke tegenstanders van BLM en van "linkse politiek" in het algemeen, die de term vaak in neerbuigende of beledigende zin gebruikten, in kritiek op of verwijten van intolerantie, overdreven politieke correctheid en identiteitspolitiek.[15] Bijgevolg is de betekenis van de term verbreed. 'Woke' kan gebruikt worden om te verwijzen naar alles wat men sociaal onrechtvaardig acht, zoals problemen van minderheden of zelfs klimaatverandering.[17] De term is sinds 2014 in de Verenigde Staten geëvolueerd tot een manier om te verwijzen naar linkse politieke ideologieën gericht op sociale rechtvaardigheidspolitiek en kritische rassentheorie.[11] Er zijn echter weinig politieke activisten die zich actief met de term identificeren, tenzij als geuzennaam.[18][19] Opkomen tegen de vermeende invloed van woke is een belangrijk deel geworden van verscheidene conservatieve en liberale politieke partijen, zoals de Republikeinen in de Verenigde Staten en de N-VA in België.[20][21]
In de Verenigde Staten nam van 2020 tot en met 2022 de aandacht voor woke-onderwerpen in verschillende sectoren geleidelijk aan af, bijvoorbeeld in grote Amerikaanse kranten. Op Twitter nam na 2020 het gebruik van woke-gerelateerde termen voor het eerst sinds 2012 af. Grotere Amerikaanse bedrijven waren minder geneigd om zich naar buiten aan progressieve idealen te committeren en deze richting hun medewerkers te implementeren en ook in wetenschappelijke literatuur nam de aandacht voor racisme, seksisme, homofobie en transfobie in de genoemde periode weer af.[16] Volgens Allison Davis, schrijver bij New York Magazine en The Cut lijken jongeren behorend tot de Millennials en Generatie Z een 'meer relaxte levenshouding te prefereren boven het vermoeiende en onbevredigende moralisme'.[22]
Maatschappelijke gevolgen
[bewerken | brontekst bewerken]In het onderwijs
[bewerken | brontekst bewerken]Het woke-denken vatte vanaf 2010 met name post op Amerikaanse universiteiten. Een groeiend bewustzijn van racisme en sociale ongelijkheid wakkerde de roep aan om verandering van ouderwetse academische waarden en gebruiken.[23] Zo zou onder andere de lesstof op universiteiten te veel gericht zijn op Westerse ideeën en moest de inhoud gedekoloniseerd worden. Wat te conservatief was werd afgekeurd en bepaalde gastsprekers, vaak rechtse denkers, werden geboycot. Ook pleitten studenten voor aanpassing van het taalgebruik dat te veel gericht op meerderheidsgroepen en te weinig inclusief zou zijn, en er werden safe spaces ingericht, als plekken waar subgroepen zich konden onttrekken aan vooroordelen en discriminatie.[15][24]
Naast positieve reacties stuitten de veranderingen ook op verzet. Enkele docenten beklaagden zich, omdat studenten eisten dat werken van blanke auteurs als Plato en Aristoteles uit het curriculum verwijderd werden. De werken van deze Griekse filosofen werden als eerste behandeld (in het eerste semester) en dat zou volgens de studenten racistisch zijn.[25] Een hoogleraar evolutiebiologie aan de Harvard-universiteit werd transfobie verweten omdat ze weigerde de term 'zwangere personen' te gebruiken. Met deze term zou verduidelijkt moeten worden dat behalve vrouwen ook transgender mannen en non-binaire personen zwanger kunnen zijn.[26]
De roep om meer aandacht voor racisme, diversiteit en lhbti-rechten in het onderwijs bleef desondanks toenemen en vanuit Amerikaanse universiteiten verspreidde de woke-cultuur zich naar andere landen zoals Groot-Brittannië, Denemarken, Frankrijk en Nederland, waar het echter eveneens op weerstand stuitte.[27] In juli 2021 werd in een interview in de Volkskrant door een aantal Nederlandse academici de vrees uitgesproken dat de academische vrijheid wordt bedreigd door een lichting 'woke' studenten die soms op basis van één woord aannemen dat men woke is of juist niet. Dit zou bij docenten en studenten leiden tot zelfcensuur, die de academische vrijheid bedreigt.[28] In datzelfde jaar waarschuwde Luc Sels, rector van de Katholieke Universiteit Leuven, voor de invloed van woke op het hoger onderwijs in zijn openingsspeech voor de aanvang van het nieuwe academiejaar.[29]
Floris van den Berg, universitair docent en schrijver van het Wokabulary. Kritisch wokewoordenboek (2022), noemt woke eveneens een bedreiging voor de academische vrijheid, vooral in de geesteswetenschappen, alsook voor het streven naar objectiviteit. Maar hij ziet ook elders problemen. Hij constateert dat woke vaak samengaat met onverdraagzaamheid en een cancelcultuur. Alle kritiek op woke wordt, volgens van den Berg, door het radicale deel al snel weggezet als racistisch en fascistisch.[4] Nina Köll, universitair docent aan dezelfde universiteit, schreef in een opinie over dit boek dat kritiek op woke vaak een middel is om de positie van een bevoorrechte groep te beschermen. Zij stelde dat juist reactionaire partijen kritische beschouwingen verbieden op de universiteit.[30]
In de Verenigde Staten hebben verscheidene staten maatregelen genomen om de invloed die 'woke' volgens hen heeft in het onderwijs in te perken. Deze maatregelen komen erop neer dat het gebruik van sommige boeken en het bespreken van bepaalde onderwerpen, zoals homoseksualiteit en transgenderisme, worden verboden.[31] Vooral de Republikeinse gouverneur van Florida, Ron DeSantis, wordt in verband gebracht met deze maatregelen. Verscheidene critici maken zich zorgen dat deze maatregelen de academische vrijheid aantasten.[32][33][34]
In de commercie
[bewerken | brontekst bewerken]De uitspraak "Get woke, go broke" (Engels voor "word woke, ga failliet"), oorspronkelijk van schrijver John Ringo,[35] werd een omstreden term om te verwijzen naar commerciële organisaties die door sociaal rechtvaardige campagnes een financieel verlies zouden lijden.[36] Zo ontving een reclame van scheermessenmerk Gillette waarbij mannelijk gedrag ter discussie werd gesteld veel kritiek en leed moederbedrijf Procter & Gamble in 2019 een verlies van 5,24 miljard dollar.[37] De term vergaarde enige populariteit onder marketingexperts maar het gesuggereerde oorzakelijk verband werd niet aangetoond. In het geval van P&G was het verlies hoofdzakelijk te wijten aan valutaschommelingen en een al langer krimpende markt.[38]
Kritiek
[bewerken | brontekst bewerken]Woke als morele paniek
[bewerken | brontekst bewerken]Verscheidene academici hebben het gebruik van de term 'woke' bekritiseerd. Volgens Bart Cammaerts, politieke wetenschapper aan de London School of Economics, demoniseert de term 'woke' het streven naar sociale gelijkheid en rechtvaardigheid. Volgens hem maakt het gebruik van de term woke deel uit van een bredere rechtse strategie, waarin anekdotes over uit de hand gelopen gevallen van activisme verspreid worden als voorbeelden om hele bewegingen te demoniseren. Cammaerts stelt dat deze anti-woke-retoriek een reactie is op het relatieve succes van anti-racistisch en anti-seksistisch activisme uit de tweede helft van de twintigste eeuw.[39]
Volgens de Amerikaanse linguïst John MacWhorter lijkt de term woke zeer sterk op de term 'politiek correct,' aangezien beide termen zijn die aanvankelijk een geringe betekenis hadden binnen linkse politieke bewegingen om pas later bekend te worden door rechtse critici.[40] De journalist Michael Hobbes stelt dat de huidige anti-woke-beweging ontstaan is uit de beweging tegen politieke correctheid van de jaren negentig. Volgens Hobbes is ook de anti-woke-beweging een geval van morele paniek, omdat het vaak onduidelijk is wat het reële gevaar van woke is en de anti-woke-beweging vaak gebruik maakt van losse anekdotes die op licht samenzweerderige manier met elkaar verbonden worden.[41]
Essay 'Links ≠ woke'
[bewerken | brontekst bewerken]Woke wordt niet alleen vanuit rechts bekritiseerd, maar ook vanuit links. In haar essay in boekvorm Left is not woke[42] betoogt Amerikaanse hoogleraar ethiek Susan Neiman dat de onderliggende emoties, zoals sympathie voor de underdog en verontwaardiging over onderdrukking, misschien wel links zijn, maar dat de conclusies en beoogde maatregelen, zoals mensen opdelen in groepen op basis van ras en seksualiteit en zoals mensen het zwijgen opleggen (cancelen) juist heel rechts zijn. Ook constateert zij dat de woke-beweging progressieve mensen ontmoedigt om zich nog uit te spreken of actief te zijn ('daar wil ik niet bijhoren' of 'blijkbaar ben ik niet langer links').
Literatuur
[bewerken | brontekst bewerken]- Walter Weyns, Wie wat woke. Een cultuurkritische benadering van wat we (on)rechtvaardig vinden, Pelckmans, 2021, ISBN 9789464014440
- Martin Harlaar (red.): Ben ik wel Woke genoeg? Een ontdekkingstocht door het land der Social Justice Warriors. Gompel&Svacina, 2022. ISBN 978 94 6371 365 8
- Coen de Jong: Wokeland. Hoe een radicale voorhoede vat kreeg op de samenleving, Uitgeverij Blauwburgwal, 2022 ISBN 9789461853318
- Floris van den Berg: Wokabulary. Kritisch wokewoordenboek, Uitgeverij Aspekt, 2022 ISBN 9789464620009
Zie ook
[bewerken | brontekst bewerken]- ↑ (en) Butterworth, Benjamin, What does 'woke' actually mean, and why are some people so angry about it?. inews.co.uk (26 juni 2021).
- ↑ (en) "Public split on whether 'woke' is compliment or insult, and unsure what 'culture wars' means – despite huge surge in media coverage", King's College London, 26 mei 2021. Geraadpleegd op 31 oktober 2021.
- ↑ Een staakt-het-vuren in de cultuuroorlog valt voorlopig niet te verwachten. Trouw (29 mei 2021). Geraadpleegd op 5 juni 2022.
- ↑ a b Klei, Ewout, 'Je móét het voor 100 procent eens zijn met woke, anders deug je niet'. De Kanttekening (17 mei 2022). Geraadpleegd op 5 juni 2022.
- ↑ (en) Pulliam-Moore, Charles, "How 'woke' went from black activist watchword to teen internet slang", Splinter News, 8 januari 2016. Geraadpleegd op 18 april 2021.
- ↑ Van der Sande, Gijs, Woke, woker, wokest – het is geen wedstrijd. Vrij Nederland (27 juni 2019). Geraadpleegd op 3 september 2021.
- ↑ a b (de) "Begriff der Black-Lives-Matter-Bewegung: "Woke" ins "Oxford English Dictionary" aufgenommen", Der Spiegel, 27 juni 2017.
- ↑ Freek Roset, Van "politiek correct" naar "woke". The Language Lab (30 december 2021). Geraadpleegd op 5 juni 2022.
- ↑ (en) Matheis, Frank (augustus 2018). Outrage Channeled in Verse. Living Blues 49 (4): 15
- ↑ Lead Belly – "Scottsboro Boys" (video). SmithsonianFolkwaysRecordings. 2015-07-02. Gebeurt bij 4:26. Bezocht 2023-11-11 – via YouTube.
- ↑ a b (en) Romano, Aja, A history of "wokeness" - Stay woke: How a Black activist watchword got co-opted in the culture war. Vox (9 oktober 2020).
- ↑ van Sar, Yvonne, Wat is woke?. youngworks.nl (18 september 2019).
- ↑ (en) Stay Woke: The new sense of 'woke' is gaining popularity. Merriam-Webster (17 juni 2016). Geraadpleegd op 26 december 2016.
- ↑ UnHerd: Where did the Great Awokening come from?, 8 september 2022.
- ↑ a b c (en) Williams, Joanna, A brief history of woke. Spiked (27 mei 2022).
- ↑ a b Musa al-Gharbi: The ‘Great Awokening’ Is Winding Down, 8 februari 2023.
- ↑ Verstraete, Alexander, "Woke is synoniem voor zeurpiet": column van Anke Buckinx (JOE) doet stof opwaaien, wat is er aan de hand?. VRT (13 april 2021). Geraadpleegd op 5 juni 2022.
- ↑ (en) Cammaerts, Bart (12 mei 2022). The abnormalisation of social justice: The ‘anti-woke culture war’ discourse in the UK. Discourse & Society, 0: 1-14. DOI:10.1177/09579265221095407.
- ↑ de Vries, Joost (12 januari 2022). Kwetsuren. De Groene Amsterdammer 146 (2)
- ↑ (en) Republicans are crusading against 'wokeness'. NBC News. Geraadpleegd op 4 maart 2023.
- ↑ De Wever, Bart (3 maart 2023). Over woke. Borgerhoff & Lamberigts, p. 133.
- ↑ (en) Allison P. Davis, A Vibe Shift Is Coming Will any of us survive it?. The Cut (16 februari 2022). Geraadpleegd op 29 augustus 2023.
- ↑ (en) How did American “wokeness” jump from elite schools to everyday life?. The Economist (4 september 2021).
- ↑ Kossen, Emile, Het activisme regeert op Amerikaanse universiteiten. Elsevier Weekblad (11 april 2019).
- ↑ (en) Timpf, Katherine, Campus Activists: Humanities 110 Course Should Not Include White Authors. National Review (8 mei 2018).
- ↑ (en) Alexander, Harriet, Harvard professor who refuses to use the term 'pregnant people' and insists on 'woman' is accused of transphobia by her woke Ivy League colleague. Daily Mail (31 juli 2021). Geraadpleegd op 3 september 2021.
- ↑ de Haan, Max, Verzet tegen woke-cultuur op Franse en Britse universiteiten. Elsevier Weekblad (22 februari 2021).
- ↑ Bouma, Kaya & Kraak, Haro, Worstelen met 'woke' in de collegezaal: bedreigt woke-activisme de academische vrijheid?. de Volkskrant (2 juli 2021). Geraadpleegd op 3 september 2021. “Onder invloed van een nieuwe progressieve morele zuiverheid zou, vooral in de sociale en geesteswetenschappen, een ‘denkdwang’ zijn ontstaan die tegendraadse denkbeelden, confronterende lesstof en onwelgevallige onderzoeksresultaten onderdrukt en uitsluit. Uit angst voor de reactie van activistische academici en studenten zouden velen zichzelf censureren.”
- ↑ Sokol, Kirsten, Zet de woke-beweging de academische wereld onder druk? "Geen probleem, als er niet aan wordt toegegeven". VRT NWS (27 september 2021). Geraadpleegd op 4 maart 2023.
- ↑ Köll, Nina, 'Cancelcultuur', wokeness', 'wokism'. Hoe vermijden we deze dooddoeners?. DUB (23 mei 2022). Geraadpleegd op 9 december 2022.
- ↑ Otten, Tori, The Ticker. The New Republic (1 november 2022). Geraadpleegd op 4 maart 2023.
- ↑ (en) Millhiser, Ian, Ron DeSantis’s war on "wokeness" is a war against the First Amendment. Vox (17 januari 2023). Geraadpleegd op 4 maart 2023.
- ↑ (en) Beauchamp, Zack, The intellectual right’s war on America’s institutions. Vox (19 november 2021). Geraadpleegd op 4 maart 2023.
- ↑ (en) Saul, Stephanie, "DeSantis Takes On the Education Establishment, and Builds His Brand", The New York Times, 31 januari 2023.
- ↑ (en) When brands go woke, do they go broke?. Chartered Institute of Marketing (3 februari 2020). Geraadpleegd op 3 september 2021.
- ↑ (en) Kay, Jake, The rule 'Get Woke, Go Broke' holds true, but why?. The Unshackled (18 februari 2020). Geraadpleegd op 26 maart 2022.
- ↑ (en) Morse, Brandon, Gillette's "Woke" Ad that Insulted Men Cost P&G Billions
. RedState (31 juli 2019). Geraadpleegd op 26 maart 2022.
- ↑ (en) Get woke, go broke?. Whippet (17 september 2020). Geraadpleegd op 3 september 2021.
- ↑ (en) Cammaerts, Bart (2022-11). The abnormalisation of social justice: The ‘anti-woke culture war’ discourse in the UK. Discourse & Society 33 (6): 730–743. ISSN:0957-9265. DOI:10.1177/09579265221095407.
- ↑ (en) McWhorter, John, "How "Woke" Became an Insult", The New York Times, 17/08/2021.
- ↑ (en) Hobbes, Michael, The Methods of Moral Panic Journalism. michaelhobbes.substack.com. Geraadpleegd op 4 maart 2023.
- ↑ Susan Neiman (2023). Left Is Not Woke. Polity Press. ISBN 9781509558308.