Afrodyzja (miasto)
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO | |
![]() Ruiny Afrodyzji (gimnazjonu, bazyliki, term) w sąsiedztwie teatru | |
Państwo | |
---|---|
Typ |
kulturowy |
Spełniane kryterium |
II, III, IV, VI |
Numer ref. | |
Region[b] |
Azja i Pacyfik |
Historia wpisania na listę | |
Wpisanie na listę |
2017 |
Położenie na mapie Turcji ![]() | |
37°42′30″N 28°43′25″E/37,708333 28,723611 | |
Afrodyzja (gr. Ἀφροδισιάς Aphrodisiás) – starożytne miasto małoazjatyckie w Karii; obecnie w pobliżu tureckiej miejscowości Geyre.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Miejscowe osadnictwo sięga przynajmniej okresu chalkolitu (początek III tysiąclecia p.n.e.) i trwało przez kolejne fazy epoki brązu[1]. W odległej starożytności istniał tam lokalny ośrodek kultu bogini-matki, później utożsamianej przez Greków z Afrodytą. Zachowane pozostałości jej jońskiej świątyni pochodzą jednak ze schyłku epoki hellenistycznej; kolumnowy dziedziniec z propylejami dobudowano w latach 117-123 za panowania cesarza Hadriana. W VI wieku sanktuarium to przekształcono w kościół[2].
Źródła pisane zawierają skąpe wiadomości o Afrodyzji. Przypadkowe wzmianki napotkać można u Strabona, Pauzaniasza, Tacyta i Pliniusza. Stefanos z Bizancjum wymienia miasto pod nazwą Ninoe, Megalopolis i innymi. Bizantyjska nazwa Stauropolis miała zastąpić poprzednią, związaną z pogańskim kultem, częściej jednak używano wówczas nazwy Karia, zwłaszcza gdy miasto było już siedzibą biskupa[1].
Rozkwit gospodarczy miasto zawdzięczało bogatym złożom marmuru, szczególnie cenionego ze względu na kolorystykę (od śnieżnobiałej do szaroniebieskiej). Eksportowano go (głównie w postaci wyrobów) do wielu miejscowości na niemal całym obszarze cesarstwa rzymskiego. Szczyt pomyślności Afrodyzja osiągnęła w II-III wieku n.e.; kryzys dotknął ją wówczas, gdy po upadku państwa zachodniorzymskiego Karia znalazła się w granicach cesarstwa bizantyńskiego i przerwana została wymiana handlowa z Zachodem. Mniejsze znaczenie przywiązywano też wtedy do rozwoju sztuk plastycznych, ponieważ władcy chrześcijańscy wrogo odnosili się do dawnych kultów religijnych (również Afrodyty)[3].
W XI-XIII wieku położona na obszarze strategicznym Karia była co najmniej czterokrotnie okupowana przez Turków Seldżuków, co odnotowali bizantyjscy kronikarze Niketas Choniates i Jerzy Pachymeres[1]. W późniejszym średniowieczu miasto uległo zniszczeniu dokonanemu przez mongolskie wojska Tamerlana (1402). Powstała na jego gruzach wioska Geyre również została zniszczona w wyniku trzęsienia ziemi (1956), jednakże odbudowanie jej w pobliżu umożliwiło prowadzenie planowych i systematycznych prac wykopaliskowych. Na początku XX wieku zainicjowali je badacze francuscy i włoscy, lecz właściwe odsłanianie pozostałości antycznego miasta podjęli od 1956 r. archeolodzy amerykańscy i tureccy (pod wieloletnim kierownictwem Kenana T. Erima); odkryto wówczas wyjątkowo dobrze zachowane przykłady budowli publicznych: stadionu na ok. 30 tys. widzów oraz marmurowego odeonu i teatru[4].
Do czasów dzisiejszych zachowały się liczne posągi, poświadczające fakt, że w okresie I-V w. n.e. miasto było siedzibą liczącej się szkoły rzeźbiarstwa, wyspecjalizowanej w kopiowaniu dzieł greckiej klasyki i reprezentującej wysoki poziom techniczny[2][1].
Stanowisko archeologiczne
[edytuj | edytuj kod]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/76/Aphrodisias_templeofaphrodite.jpg/240px-Aphrodisias_templeofaphrodite.jpg)
Usytuowane w centrum miasta pozostałości sanktuarium Afrodyty (właściwie jej temenos) pochodzi z czasów Hadriana, choć ślady wcześniejszych budowli świątynnych sięgają III, a nawet VI wieku p.n.e. Wzniesiona w stylu jońskim świątynia, z której ocalało 14 kolumn perystylu, została po 500 r. przebudowana na chrześcijańską bazylikę. Opodal znajduje się powstały również w II w. n.e., poczwórny łuk (tetrapylon), pełniący rolę bramy monumentalnej. Na południe od temenosu Afrodyty położony jest odeon, który przez wieki przetrwał w dobrym stanie dzięki pokryciu nawarstwieniami błotnistej gliny. Od strony zachodniej przylega do niego pałac biskupi z czasów bizantyjskich, przekształcony prawdopodobnie z zabudowań późnorzymskiej rezydencji prywatnej. Pozostałości miejskiej agory otoczonej jońskimi portykami zaznaczają nieliczne ich kolumny; okazalszą część tego miejsca stanowi tzw. portyk Tyberiusza. Wielkie termy dedykowane Afrodycie i Hadrianowi, choć pomniejszone, wykorzystywane były jeszcze w czasach bizantyjskich. Zbudowany w I w. p.n.e. teatr z podkowiastą widownią typową dla miast tego regionu, modyfikowany był w II w. dla pokazów gladiatorskich, zapaśniczych i walk ze zwierzętami (venationes); na ścianie budynku scenicznego zachowały się liczne inskrypcje publiczne z II i III wieku. Solidna budowla stadionu w północnej części miasta została częściowo włączona do późnoantycznych obwarowań miejskich. Otaczający rdzeń miasta system rzymskich fortyfikacji o długości ponad 3,5 km, powstał po 260 n.e. w obliczu zagrożenia gockim najazdem; naprawiany był w połowie IV stulecia i w czasach bizantyjskich[1][5].
W 2017 roku tamtejsze stanowisko archeologiczne zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO[6].
-
Pozostałości świątyni Afrodyty
-
Zachowany kompleks teatru
-
Portyk Tyberiusza na agorze
-
Wielofunkcyjny odeon (także część buleuterionu)
-
Wielkie termy Hadriana
-
Widok na przestrzeń stadionu
-
Fragment pałacu biskupów
-
Kolumnada przy termach obok teatru
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e The Princeton Encyclopedia of Classical Sites, dz. cyt., s. 68-70.
- ↑ a b Encyklopedia sztuki starożytnej, dz. cyt., s. 41.
- ↑ Por. Piotr Gruszka: Aphrodisias. Acta Universitatis Wratislaviensis. Antiquitas XIX, Wrocław 1994.
- ↑ P. Yale, V. Campbell, R. Plunkett: Turcja. Przewodnik Pascala, dz. cyt., s. 247.
- ↑ P. Yale, V. Campbell, R. Plunkett: Turcja. Przewodnik Pascala, dz. cyt., s. 248.
- ↑ Three new sites and two extensions added to UNESCO’s World Heritage List
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Kenan Erim: Aphrodisias. W The Princeton Encyclopedia of Classical Sites. Princeton (N.J.): Princeton University Press, 2017, s. 68-70, ISBN 978-1-4008-8658-6
- Encyklopedia sztuki starożytnej. Europa – Azja – Afryka – Ameryka (opr. zbiorowe). Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe / Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 41, ISBN 83-01-12466-0 (PWN), ISBN 83-221-0684-X (WAiF)
- Pat Yale, Verity Campbell, Richard Plunkett: Turcja. Przewodnik Pascala. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Pascal, 2004, s. 247-248, ISBN 83-7304-143-5
- Piotr Gruszka: Aphrodisias. Acta Universitatis Wratislaviensis. Antiquitas XIX, Wrocław 1994