Czepiak czarnoręki
Ateles geoffroyi | |||||
Kuhl, 1820[1] | |||||
![]() | |||||
Systematyka | |||||
Domena | |||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | |||||
Typ | |||||
Podtyp | |||||
Gromada | |||||
Infragromada | |||||
Rząd | |||||
Podrząd | |||||
Parvordo | |||||
Rodzina | |||||
Podrodzina | |||||
Rodzaj | |||||
Gatunek |
czepiak czarnoręki | ||||
| |||||
Podgatunki | |||||
| |||||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[14] | |||||
![]() | |||||
Zasięg występowania | |||||
![]() Zasięg występowania A. geoffroyi (kolor niebieski) i A. fusciceps (kolor czerwony) |
Czepiak czarnoręki[15] (Ateles geoffroyi) – gatunek ssaka naczelnego z podrodziny czepiaków (Atelinae) w obrębie rodziny czepiakowatych (Atelidae).
Taksonomia
[edytuj | edytuj kod]Gatunek po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1820 roku niemiecki przyrodnik Heinrich Kuhl, nadając mu nazwę Ateles geoffroyi[1]. Kuhl nie wskazał miejsca typowego[1]; w 1944 roku Remington Kellogg i Edward Alphonso Goldman na miejsce typowe wyznaczyli San Juan de Nicaragua, w Nikaragui[16][17][18]. Holotyp to dorosła samica ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu, pozyskana z menażerii w 1819 roku[16].
A. geoffroyi jest wysoce zmiennym gatunkiem, zarówno jeśli chodzi o cechy indywidualnie, jak i rozmieszczenie geograficznie, a jego taksonomia może wymagać rewizji[19]. Wyróżniano do ośmiu podgatunków: geoffroyi, azuerensis, frontatus, grisescens, panamensis, ornatus, vellerosus i yucatanensis[20]. Na podstawie danych molekularnych takson yucatanensis jest synonimem vellerosus, a takson panamensis jest synonimem ornatus[19]. Podgatunek grisescens jest jednak taksonem o wątpliwej ważności, ponieważ nigdy nie był obserwowany na wolności i jest przedmiotem jednej i to raczej ubogiej relacji dotyczącej okazu będącego w niewoli[19]. W Panamie istnieje strefa, w której występują mieszańce między podgatunkiem A. geoffroyi ornatus a gatunkiem A. fusciceps[19].
Autorzy Illustrated Checklist of the Mammals of the World rozpoznają sześć podgatunków[19]. Podstawowe dane taksonomiczne podgatunków (oprócz nominatywnego) przedstawia poniższa tabelka:
Podgatunek | Oryginalna nazwa | Autor i rok opisu | Miejsce typowe | Holotyp |
---|---|---|---|---|
A. g. azurensis | Ateles azuerensis | Bole, 1937 | Altos Negritos, 10 mi (16 km) na wschód od zatoki Montijo (część ostrogi tworzącej południową przegrodę melioracyjną Rio Negro, na wysokości 500 ft (152 m)), Mariato Suay, prowincja Veraguas, Panama[11]. | Dorosła samica (sygnatura CMNH 1235) ze zbiorów Cleveland Museum of Natural History; okaz zebrany 23 marca 1932 roku przez Ignacio Alvarado[11]. |
A. g. frontatus | Eriodes frontatus | J.E. Gray, 1842 | Port Culebra, zatoka Culebra, Guanacaste, Kostaryka[21][22]. | Dorosła samica (sygnatura BMNH Mammals 1842.10.30.4) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; okaz zebrany przez Edwarda Belchera[22]. |
A. g. grisescens | Ateles grisescens | J.E. Gray, 1866 | Rzeka Tuyra, Darien, południowo-wschodnia Panama[23]. | Dorosły osobnik (sygnatura BMNH Mammals 1865.4.20.2) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; okaz zebrany przez Edwarda Greena[24]. |
A. g. ornatus | Ateles ornatus | J.E. Gray, 1870 | Cuabre, Talamanca, Limon, południowo-wschodnia Kostaryka[25]. | Młodociany osobnik (sygnatura BMNH Mammals 1850.1.26.2) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie[26]. |
A. g. vellerosus | Ateles vellerosus | J.E. Gray, 1866 | El Mirador, około 15 mi (24 km) na północny wschód od Huatusco, na wysokości 2000 ft (610 m), Veracruz, Meksyk[27]. | Okazy typowe ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie: dorosła samica (sygnatura BMNH Mammals 1843.9.14.3)[28] i dwie młodociane samice (sygnatura BMNH Mammals 1845.11.2.2 i 1845.12.8.16)[29][30]. |
Etymologia
[edytuj | edytuj kod]- Ateles: gr. ατελης atelēs „niedoskonały”; w aluzji do braku kciuka[31].
- geoffroyi: prof. Étienne Geoffroy Saint-Hilaire (1772–1844), francuski przyrodnik[32]
- azurensis: półwysep Azuero, Panama[11].
- frontatus: nowołac. frontatus „z przodu”, od łac. frons, frontis „czoło, brew”[33].
- grisescens: nowołac. griscescens, griscescentis „szarawy, coś szarego”, od średniowiecznołac. griseum „szary”[34].
- ornatus: łac. ornatus „ozdobny, strojny, ozdobiony, znakomity”, od ornare „ozdobić”[35].
Zasięg występowania
[edytuj | edytuj kod]Czepiak czarnoręki występuje w zależności od podgatunku[19][15]:
- A. geoffroyi geoffroyi – czepiak czarnoręki – południowa i południowo-wschodnia Nikaragua; być może również północna Kostaryka.
- A. geoffroyi azurensis – czepiak półwyspowy – południowo-środkowa Panama, znany tylko z zachodniej strony półwyspu Azuero; być może również na zachód wzdłuż wybrzeża Oceanu Spokojnego do półwyspu Burica, w pobliżu granicy Panamy z Kostaryką.
- A. geoffroyi frontatus – czepiak czarnobrewy – północna i zachodnia Nikaragua i północno-zachodnia Kostaryka.
- A. geoffroyi grisescens – czepiak kapturowy – południowa Panama wzdłuż wybrzeża Oceanu Spokojnego w dolinie rzeki Tuyra i na południowy wschód przez Serrania del Sapo w skrajnie południowo-wschodniej Panamie do Cordillera de Baudó w północno-zachodniej Kolumbii.
- A. geoffroyi ornatus – czepiak panamski – środkowo-wschodnia Kostaryka i Panama (od prowincji Chiriquí do Serranía de San Blas na wschód od Strefy Kanału Panamskiego).
- A. geoffroyi vellerosus – czepiak trójbarwny – wschodni i południowo-wschodni Meksyk (wschodnie San Luis Potosí, Veracruz, Tabasco, wschodnia Oaxaca, Chiapas i półwysep Jukatan), Belize, Gwatemala, Salwador i Honduras (wzdłuż północnego wybrzeża do La Mosquitia w departamencie Gracias a Dios).
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]Długość ciała (bez ogona) samic 31–45 cm, samców 39–63 cm, długość ogona samic 64–75 cm, samców 70–86 cm; masa ciała samic 6–9,4 kg, samców 7,4–9 kg[20][36]. Barwa od złotobrązowej do czerwonej lub ciemnobrązowej; dłonie i stopy czarne. Głowa stosunkowo mała. Kciuk zredukowany; małpa wykorzystuje palce dłoni i stóp jak haki, na których kołysze się na gałęziach.
Ekologia
[edytuj | edytuj kod]Pożywienie
[edytuj | edytuj kod]Liście, pędy, owoce, nasiona, niekiedy kora drzew[37].
Rozród
[edytuj | edytuj kod]Po ciąży trwającej 210–225 dni rodzi się tylko 1 młode. Uważa się, że czepiak czarnoręki rozmnaża się co 3 lata.
Inne informacje
[edytuj | edytuj kod]Długość życia w niewoli wynosi ponad 30 lat. Ogon działa jak piąta kończyna i podczas zwisania może utrzymać ciężar całego ciała. Może być również używany do podnoszenia przedmiotów. Podczas rzadkich wizyt na ziemi czepiak może biegać na dwóch nogach.
Poziom zagrożenia
[edytuj | edytuj kod]W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody i Jej Zasobów został zaliczony do kategorii EN (ang. endangered ‘zagrożony’)[14]. Zagrożony w wyniku utraty siedlisk i polowań; niektóre podgatunki wyginęły na wielu obszarach.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c H. Kuhl: Beiträge zur Zoologie und vergleichenden Anatomie. T. 1. Frankfurt am Main: Verlag der Hermannschen Buchhandlung, 1820, s. 26. (niem.).
- ↑ A.G. Desmarest: Mammalogie, ou, Description des espèces de mammifères. Cz. 1. Paris: Chez Mme. Veuve Agasse, imprimeur-libraire, 1820, s. 76, seria: Encyclopédie méthodique. (fr.).
- ↑ J.E. Gray. Descriptions of some new genera and fifty unrecorded species of Mammalia. „The Annals and Magazine of Natural History”. 10, s. 256, 1842. (ang.).
- ↑ D.F. Weinland. Unsere Klammeraffen (Ateles). „Der Zoologische Garten”. 3 (9), s. 207, 1862. (niem.).
- ↑ Gray 1865 ↓, s. 732.
- ↑ a b Gray 1865 ↓, s. 733.
- ↑ J.E. Gray: Catalogue of Monkeys, Lemurs, and Fruit-eating Bats in the collection of the British Museum. London: The Trustees, 1870, s. 44. (ang.).
- ↑ J.T. Reinhardt. Et Bidrag til Kundskab om Aberne i Mexiko og Centralamerika. „Videnskabelige meddelelser fra den Naturhistoriske forening i Kjöbenhavn”. Aaret 1872, s. 150, 1873. (duń.).
- ↑ H. Schlegel. Les Singes. Simiae. „Muséum d’Histoire Naturelle des Pays-Bas”. 7, s. 180, 1875. (fr.).
- ↑ N. Hollister. Descriptions of four new mammals from tropical America. „Proceedings of the Biological Society of Washington”. 27, s. 141, 1914. (ang.).
- ↑ a b c d J.W. Aldrich & B.P. Bole. The birds and mammals of the western slope of the Azuero Peninsula (Republic of Panama). „Scientific publications of the Cleveland museum of natural history”. 7, s. 149, 1937. (ang.).
- ↑ Kellogg i Goldman 1944 ↓, s. 35.
- ↑ Kellogg i Goldman 1944 ↓, s. 40.
- ↑ a b L. Cortes-Ortíz i inni, Ateles geoffroyi, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2021, wersja 2021-2 [dostęp 2021-08-15] (ang.).
- ↑ a b Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 43. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
- ↑ a b R. Kellogg & E.A. Goldman. Review of the spider monkeys. „Proceedings of the United States National Museum”. 96 (3186), s. 31, 1944. (ang.).
- ↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Species Ateles geoffroyi. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2021-08-15].
- ↑ N. Upham, C. Burgin, J. Widness, M. Becker, C. Parker, S. Liphardt, I. Rochon & D. Huckaby: Ateles geoffroyi Kuhl, 1820. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 1.11) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2023-09-14]. (ang.).
- ↑ a b c d e f C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 216. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
- ↑ a b A.B. Rylands, R.A. Mittermeier, F.M. Cornejo, T.R. Defler, K.E. Glander, W.R. Konstant, L.P. Pinto & M. Talebi: Family Atelidae (Howlers, Spider and Woolly Monkeys and Muriquis). W: R.A. Mittermeier, A.B. Rylands & D.E. Wilson (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 3: Primates. Barcelona: Lynx Edicions, 2013, s. 537–538. ISBN 978-84-96553-89-7. (ang.).
- ↑ E.R. Hall: The Mammals of North America. Wyd. 2. Cz. 1. New York: The Ronald Press Co., 1981, s. 1–600. ISBN 0-471-05443-7. (ang.).
- ↑ a b 1842.10.30.4. [w:] Data Portal [on-line]. Natural Museum History. [dostęp 2023-09-14]. (ang.).
- ↑ Miller i Kellogg 1955 ↓, s. 127.
- ↑ 1865.4.20.2. [w:] Data Portal [on-line]. Natural Museum History. [dostęp 2023-09-14]. (ang.).
- ↑ Miller i Kellogg 1955 ↓, s. 126.
- ↑ 1850.1.26.2. [w:] Data Portal [on-line]. Natural Museum History. [dostęp 2023-09-14]. (ang.).
- ↑ Miller i Kellogg 1955 ↓, s. 125.
- ↑ 1843.9.14.3. [w:] Data Portal [on-line]. Natural Museum History. [dostęp 2023-09-14]. (ang.).
- ↑ 1845.11.2.2. [w:] Data Portal [on-line]. Natural Museum History. [dostęp 2023-09-14]. (ang.).
- ↑ 1845.12.8.16. [w:] Data Portal [on-line]. Natural Museum History. [dostęp 2023-09-14]. (ang.).
- ↑ T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 127, 1904. (ang.).
- ↑ B. Beolens, M. Watkins & M. Grayson: The Eponym Dictionary of Mammals. Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 2009, s. 150. ISBN 978-0-8018-9304-9. (ang.).
- ↑ The Key to Scientific Names ↓, frontatus [dostęp 2023-09-14] .
- ↑ The Key to Scientific Names ↓, grisescens [dostęp 2023-09-14] .
- ↑ The Key to Scientific Names ↓, ornatus [dostęp 2023-09-14] .
- ↑ Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 140. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
- ↑ Amy-Jane Beer , Pat Morris , Fakty o zwierzętach świata. Ssaki, 2005, ISBN 978-83-7073-582-1 .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- J.E. Gray. Notice of some new species of spider monkeys (Ateles) in the collection of the British Museum. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 1865, s. 732–733, 1865. (ang.).
- R. Kellogg & E.A. Goldman. Review of the spider monkeys. „Proceedings of the United States National Museum”. 96, s. 1–45, 1944. (ang.).
- G.S. Miller & R. Kellogg. List of North American Recent mammals. „Bulletin - United States National Museum”. 205, s. 1–976, 1955. (ang.).
- A. Gorog: Ateles geoffroyi. (On-line), Animal Diversity Web, 2002. [dostęp 2008-05-17]. (ang.).
- The Key to Scientific Names, J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca (ang.).