Hierokles (Stoik)
Hierokles (gr. Ἱεροκλῆς; fl. II wiek n.e.), filozof stoicki okresu młodszej szkoły. Bardzo mało wiadomo o jego życiu. Gelliusz wymienił go pośród sobie współczesnych, opisując jako „poważnego i świętego męża”[1]. Na podstawie zachowanych fragmentów można stwierdzić, że jego pisma odpowiadają stylem stoicyzmowi rzymskiemu. Podejmował on jednak zagadnienia poruszane dużo wcześniej, przez stoików greckich[2].
Dzieła
[edytuj | edytuj kod]Hierokles był autorem dzieła pt. „Elementy etyki” (gr. ἠθικὴ στοιχείωσις), którego fragment odnaleziono w formie papirusu (PBerol. 9780) w Hermopolis w 1901 r[3]. Zachowanych 300 wersów tekstu opisuje proces spostrzegania siebie (gr. συναίσθησις lub αἴσθησις ἑαυτοῦ). Hierokles uważał, że od momentu swoich narodzin, wszystkie ptaki, gady oraz ssaki, postrzegają siebie w sposób ciągły. Sądził i udowadniał empirycznie, iż autopercepcja jest zarówno pierwotną (w sensie logicznym i czasowym) i najbardziej podstawową czynnością zwierząt, wyrażeniem przez te istoty oikeiôsis[4].
Argument Hieroklesa opierał się na stoickiej koncepcji oikeiôsis (trudnego do przetłumaczenia greckiego terminu, który mógł oznaczać w tym kontekście: samoposiadanie, powinowactwo, wspólnotę, afiliację)[5][6]. Oikeiôsis, to pogląd, że wszystkie zwierzęta cechuje samozachowawcze postępowanie oraz świadomość. Jest to świadomość nie tylko własnego istnienia, ale istnienia w relacji do innych zwierząt. Świadomość stoicka nie była tożsama z rozumieniem kartezjańskim, w którym chodziło o wiedzę o swoim istnieniu, a szczególnie istnieniu psychicznym. Stoicka samo-świadomość była zrozumieniem ciała - nie tyle wiedzą, że ja istnieję, co zrozumieniem, jakiego rodzaju istotą jestem. W szczególności, jakiego rodzaju ciałem dysponuję i co przynosi temu ciału korzyść.[5] Argument Hieroklesa dotyczący autopercepcji stał się częścią podwalin całej teorii etyki.
W swoich „Elementach etyki”, Hierokles rozpoczął omawianie zagadnienia oikeiôsis, przypatrując się początkowi życia zwierzęcego. W pierwszej fazie postrzegania, zwierzę zdaje sobie sprawę jedynie ze swojego własnego ciała, poczucia „przynależności do siebie”. Ta świadomość to „proto oikeion", pierwotne, własne, znajome doświadczenie[5]. Owa samoświadomość jest ciągła oraz zależna od procesu postrzegania obiektów zewnętrznych. Dlatego dzieci, w opinii Hieroklesa, obawiają się ciemności. Ich słabe poczucie jaźni boi się śmierci w nieobecności bytów zewnętrznych[7]. Hierokles udowadniał, że odruch samozachowawczy pochodzi z oikeiôsis. W momencie, kiedy zwierzę zaczyna spostrzegać siebie samo, natychmiast staje się sobie bliskie i znajome[7]. W tej autopercepcji, stawaniu się sobie bliskim i znajomym, zwierzę odnajduje wartość w sobie i we własnym dobrostanie[8].
Hierokles wyróżnił dwie formy oikeiôsis: zewnętrzną i wewnętrzną. Do wewnętrznych form oikeiôsis należą zaznajomienie się ze sobą oraz swoją sytuacją, czy budową. Zewnętrzne formy oikeiôsis to zapoznanie się z innymi ludźmi oraz zorientowanie się na dobra zewnętrzne[8]. Oikeiôsis stanowiła podstawę dla hieroklesowej teorii „właściwych aktów działania” (gr. kathēkonta). Miała ona być zgodna z naturą, ponieważ zwierzęta wykorzystują akty familiaryzacji, aby dokonać projekcji siebie na zewnątrz, budując w ten właśnie sposób troskę o innych (np. swoje potomstwo). Stoicy widzieli w tych działaniach rodzaj obowiązku, ponieważ wszystkie obowiązki pochodzą z natury (za Cyceronem)[9].
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/16/Hierocles%27_circles.jpg/220px-Hierocles%27_circles.jpg)
Fragmenty prac Hieroklesa zachował bizantyjski Stobajos[10]. Najbardziej znany, pochodzący z dzieła pt. „O odpowiednich działaniach” (gr. περὶ καθηκόντων), odnosi się do idei stoickiego kosmopolityzmu[11]. Filozof w pracy tej położył nacisk na zagadnienie oikeiôsis, skupiając się na jej zewnętrznych przejawach. Zarysował w niej koncepcję obowiązku, jaki przynależy człowiekowi względem innych, opartą o szereg koncentrycznych okręgów. Rozpoczynając od siebie, w następnej kolejności najbliższa rodzina, Hierokles nakreślił w jaki sposób ludzie mogą rozszerzyć swoją oikeiôsis w kierunku innych istot ludzkich. Kolejne okręgi były coraz szersze, w taki sposób, aby mogły ostatecznie objąć cały rodzaj ludzki. Odległość od środka, służyć miała za miarę stopnia przywiązania, a tym samym określać nasze obowiązki względem tej grupy ludzi[12][13]. Hierokles dowodził, że istnieje etyczna potrzeba „zacieśniania okręgów”, celem zmniejszenia odległości pomiędzy nimi. Miało to za zadanie zbliżenie człowieka do dalszych mu grup ludzi oraz w efekcie całej ludzkości. Metoda ta jednocześnie zachowywała najsilniejsze związki człowieka z najbliższymi.
Oikeiosis należy rozumieć nie jako stan psychologiczny czy usposobienie, ale jako proces. Podobnie, jak kamień wrzucony do wody, tworzy szereg rozchodzących się kręgów, tak i w psychologicznym dojrzewaniu troska o siebie w połączeniu z oikeiôsis, dąży do systematycznego poszerzania swojego zasięgu. Poszerza się ten zasięg w takim stopniu, aby objąć już nie tylko samą jednostkę, ale stopniowo ogarnąć całą domenę wokół człowieka[5].
Współczesne znaczenie
[edytuj | edytuj kod]Stoicka teoria oikeiôsis oraz kręgi przynależności Hieroklesa, zostały zastosowane w badaniach paleoantropologicznych, których celem była analiza poznawczych i etycznych relacji pomiędzy Homo sapiens a Neandertalczykiem[14].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Aulus Gellius, Noce Attyckie, ix. 5. 8
- ↑ Ilaria Ramelli , Hierocles the Stoic: Elements of Ethics, Fragments and Excerpts, Sanderson Books Limited, 2009, xxx .
- ↑ Francesca Alesse i inni, L'éthique du stoïcien Hiéroclès, Villeneuve d'Ascq, ISBN 978-2-7574-2783-5, OCLC 1153611772 [dostęp 2021-01-28] .
- ↑ Hierocles the Stoic: Elements of Ethics, Fragments and Excerpts. Writings from the Greco-Roman World – Bryn Mawr Classical Review [online], brynmawr.edu [dostęp 2024-04-23] (ang.).
- ↑ a b c d Wayne M. Martin , Stoic Self-Consciousness Self-Comprehension and Orientation in the Stoic Theory of Oikeiosis [online], 2009 .
- ↑ Stoic Ethics [online] [dostęp 2021-04-17] (ang.).
- ↑ a b Ilaria Ramelli , Hierocles the Stoic: Elements of Ethics, Fragments and Excerpts, 2009, xl .
- ↑ a b Ilaria Ramelli , Hierocles the Stoic: Elements of Ethics, Fragments and Excerpts, 2009, xli .
- ↑ Ilaria Ramelli, Hierocles the Stoic: Elements of Ethics, Fragments and Excerpts, 2009, s. xlviii
- ↑ Stobaeus, Florilegium, 4.671 ff.
- ↑ Dorota Drałus , Kręgi przynależności. Przyczynek do dziejów kosmopolityki, „Studia Krytyczne/Critical Studies”, 6, 2019, s. 77-93 .
- ↑ Ilaria Ramelli, Hierocles the Stoic: Elements of Ethics, Fragments and Excerpts, 2009, s. lvi
- ↑ Stobaeus, Anthology 4.27.23=4.671.3-673.18
- ↑ Kai Whiting i inni, Were Neanderthals Rational? A Stoic Approach, „Humanities”, 7 (2), 2018, s. 39, DOI: 10.3390/h7020039, ISSN 2076-0787 [dostęp 2021-01-28] (ang.).
- ISNI: 0000000374278366
- VIAF: 10227403, 172777289, 290159474183127661567, 369144647684143993331, 617159474202127661377, 1468159234698603372386, 552159234727503372511, 284693416, 1254145857099022922078
- LCCN: n2009044984
- GND: 102036160
- BnF: 162583097
- SUDOC: 148021379
- SBN: PUVV280117
- NLA: 51933881
- NTA: 185919324
- BIBSYS: 95003180
- Open Library: OL2519353A
- J9U: 987007515274605171
- PTBNP: 1577971