Luzjady
![]() Pierwsze wydanie Luzjad | |
Autor | |
---|---|
Typ utworu | |
Wydanie oryginalne | |
Język | |
Data wydania |
1572 |
Luzjady (port. Os Lusíadas) – portugalski epos narodowy, autorstwa Luísa Vaz de Camõesa, opublikowany w 1572 roku. Utwór opowiada o wyprawie Vasco da Gamy, która odbyła się w latach 1497–1499 i przyniosła odkrycie drogi morskiej do Indii[1]. Tytuł utworu (Os Lusĭadas) odnosi się do antycznego plemienia Luzytan, którego nazwa była ówcześnie traktowana jako synonim Portugalczyków[2] i wskazuje na to, że właściwym bohaterem eposu był cały naród[3].
Okoliczności powstania i publikacji
[edytuj | edytuj kod]Większość poematu mogła powstać przypuszczalnie w czasie pobytu Luísa de Camõesa w Chinach w latach 1558-1560. Rękopis nieomal zatonął w czasie podróży autora do Goi w 1560 roku – jego statek zatonął podczas przeprawy przez Morze Południowochińskie, z katastrofy ocaleli nieliczni, w tym Camões[4]. Według legendy pisarz miał ocalić rękopis Luzjad dzięki temu, że przez całą drogę do brzegu utrzymywał go nad wodą w jednej ręce (ta legenda stała się podstawą licznych przedstawień rysunkowych i malarskich)[5]. Starania o wydanie utworu pisarz rozpoczął w 1569 roku, kiedy powrócił do Lizbony. W zamiarze tym pomagał mu znacznie jego mecenas Diogo do Couto. Pozwolenie na druk poeta otrzymał w 1572 roku, po wcześniejszych rozmowach z przedstawicielem inkwizycji, domagającym się wprowadzenia pewnych zmian do eposu[4]. W nagrodę za Luzjady król Sebastian I przyznał poecie roczną pensję[5].
Utwór został opublikowany w 1572 roku w dwóch wydaniach. Jedno z nich miało na okładce rysunek przedstawiający pelikana, którego dziób skierowany jest w prawą stronę, drugie, będące prawdopodobnie wydaniem nielegalnym lub legalnym, ale poszerzonym, ozdobione było rysunkiem pelikana z dziobem zwróconym w lewo[4].
Zarys treści
[edytuj | edytuj kod]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/Vasco_da_Gama_por_Charles_Legrand.jpg/240px-Vasco_da_Gama_por_Charles_Legrand.jpg)
Epos opowiada o ekspedycji Vasco da Gamy i poszukiwaniu drogi morskiej do Indii[6]. Rozpoczyna się prologiem i inwokacją do nimf oraz dedykacją dla Sebastiana I.
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Vasco_da_Gama%27s_ship.jpg/240px-Vasco_da_Gama%27s_ship.jpg)
Bogowie zbierają się, aby porozmawiać o losach prowadzonej przez Vasco da Gamę ekspedycji. Popierają ją Wenus i Mars, sprzeciwia się jej natomiast Bachus[7], który obawia się, że powodzenie wyprawy zagrozi jego władzy nad Indiami. Bachus stawia więc na drodze portugalskich podróżników liczne niebezpieczeństwa, których udaje im się uniknąć dzięki pomocy i opiece Wenus i Opatrzności. Wyprawa dociera do Mombasy, gdzie miejscowy władca próbuje ich zwabić w zasadzkę, z której ponownie ratuje ich przychylna bogini. Następnie żeglarze docierają do Malindi[8], gdzie Vasco da Gama opowiada tamtejszemu królowi historię Portugalii. Wyprawa wyrusza dalej do Kalikutu[7], po drodze unikając burzy zesłanej przez Bachusa. W Kalikucie spotykają się z królem Samorionem i zarządcą Katualem. Temu ostatniemu Vasco da Gama opowiada o bohaterskich czynach ważnych Portugalczyków, których portrety ozdabiają portugalski statek[8]. Katual, dowiedziawszy się, że miejscowi wróżbici przepowiedzieli, że Portugalczycy staną się władcami Indii, więzi Vasco da Gamę i uwalnia go dopiero otrzymawszy okup. Następnie Wenus zabiera Portugalczyków na Wyspę Miłości, gdzie poddają się oni czułej opiece nimf. Jeden z żeglarzy żeni się tam z Tetydą, a Vasco da Gama poznaje przepowiednię dotyczącą świetności swojego kraju. Bogowie przyznają bohaterskim żeglarzom prawo do nieśmiertelności. Tak odznaczeni, Portugalczycy wracają do ojczyzny[7].
Utwór kończy się wezwaniem do króla o odzyskanie Maroka.
Ou fazendo que, mais que a de Medusa, |
Jako na widok potwornéj Meduzy |
Forma utworu
[edytuj | edytuj kod]Luzjady składają się z dziesięciu pieśni, pisanych 10-zgłoskowcem, ujętym w oktawy (abababcc)[11][8]. Autor posługiwał się wyszukanymi porównaniami i licznymi onomatopejami. Epos jest też silnie muzykalny; efekt ten poeta osiągnął poprzez nasilanie i osłabianie samogłosek[12]. Reprezentatywna dla wersyfikacji utworu jest jego pierwsza zwrotka, zawierająca typową dla eposów formułę:
Oryginalny portugalski dziesięciozgłoskowiec | Polski jedenastozgłoskowiec w przekładzie Z. Trzeszczkowskiej |
---|---|
As armas e os barões assinalados, |
Boje opiewam i tych mężów chwały, |
Dwa plany świata przedstawionego
[edytuj | edytuj kod]Akcja utworu rozgrywa się na dwóch planach, mitologicznym i historycznym:
- plan mitologiczny – obejmuje działania antycznych bogów, wpływające na losy wyprawy. Został wpleciony w akcję, aby zaznaczyć, że dokonania portugalskich bohaterów przewyższają te, które były dziełem herosów starożytnych – Eneasza czy Odyseusza[15]. Bogowie antyczni zostali przedstawieni nie jako istoty nadprzyrodzone, ale jako ludzie, którzy bohaterstwem zdobyli nieśmiertelną sławę i zyskali ubóstwienie; również portugalscy żeglarze mają dzięki swej wyprawie stać się równi bogom[12]. Ponadto wątki mitologiczne splatają się w Luzjadach z cudownością chrześcijańską. Tworząc plan mitologiczny poeta inspirował się Enneadą Sabellicusa[16].
- plan historyczny – obejmuje opowieść o pochodzeniu, historii i czynach narodu portugalskiego. Na opowieść składa się kilka warstw – historia dawna (m.in. morderstwo Inês de Castro), wyprawa Vasco da Gamy, wydarzenia po 1499 (m.in. umacnianie władzy portugalskiej w Indiach) oraz przepowiednia Wenus, dotycząca przyszłej wielkości Portugalii[17].
Luzjady zawierają liczne szczegóły geograficzne i dotyczące podróży morskich. Wiedzę autor czerpał częściowo z własnego doświadczenia (był żeglarzem i podróżnikiem), a częściowo z bogatej literatury portugalskiej, dotyczącej tematów podróżniczych, m.in. z Dziennika żeglugi Vasco da Gamy, dzieł Fernão Lopesa[18] i Gaspara Correia[19].
Wpływ
[edytuj | edytuj kod]Luzjady zapoczątkowały bogatą tradycję portugalskiej i brazylijskiej epiki bohaterskiej. Liczni poeci próbowali dorównać Camõesowi na polu eposu[20]. Większość autorów posługiwała się formą przyjętą przez poetę – oktawą (oitava rima)[21], choć jest ona trudna w praktycznej realizacji[22] i wymaga dużej dyscypliny. Na Luzjadach były częściowo wzorowane Konetabl Portugalii, Dom Nuno Álvares Pereira Francisca Rodriguesa Loba[23] (1610), Afonso Africano Vasca Mouzinho de Quevedo (1611)[24], Zdobycie Malakki Francisca de Sá de Meneses (1634)[20][25], Ulisseja, czyli założenie Lizbony Gabriela Pereiry de Castry (1636)[20][26], Ulissipo Antónia de Sousa de Macedo (1640)[20][27], Wiriatus Tragiczny Brása Garcii de Mascarenhasa (wyd. 1699)[20][28] i Caramuru brazylijczyka Santa Rita Durão (1781)[29]. Żadne z tych dzieł nie zostało jednak przełożone na język polski.
Przekłady na język polski
[edytuj | edytuj kod]Pierwszy przekład Luzjad na język polski powstał w 1790 roku; jego autorem był Jacek Idzi Przybylski, który opatrzył utwór ponadto przypisami i informacjami o życiorysie autora[30]. Drugi przekład powstał w 1875 w Paryżu, jego twórcą był Dionizy Piotrowski. Tłumaczenie trzecie ukazało się w 1890 roku w Warszawie, sygnowane pseudonimem Adam M-ski, pod którym kryła się Zofia Trzeszczkowska[31]. W roku 1995 epos, pod tytułem Luzytanie, przełożył Ireneusz Kania[32].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Bednarek 2001 ↓, s. 291.
- ↑ Bednarek 2001 ↓, s. 292.
- ↑ Klave 1985 ↓, s. 77.
- ↑ a b c Klave 1985 ↓, s. 72.
- ↑ a b Strzałkowa i Klave 1979 ↓, s. 1059.
- ↑ The Lusiads. [w:] World Digital Library [on-line]. Library of Congress. [dostęp 2016-11-30]. (ang.).
- ↑ a b c The Lusiads, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2016-11-30] (ang.).
- ↑ a b c The Lusiads Summary. enotes.com. [dostęp 2016-11-30]. (ang.).
- ↑ Luís Vaz de Camões: Os Lusíadas. Canto primeiro. pt.wikisource.org. [dostęp 2016-11-25]. (port.).
- ↑ Luís Vaz de Camões: Luzyady, Pieśń dziesiąta. Zofia Trzeszczkowska (tłum.). Warszawa: 1890, s. 267.
- ↑ Strzałkowa i Klave 1979 ↓, s. 1060.
- ↑ a b Klave 1985 ↓, s. 82.
- ↑ Luís Vaz de Camões: Os Lusíadas. Canto décimo. pt.wikisource.org. [dostęp 2019-11-21]. (port.).
- ↑ Luís Vaz de Camões: Luzyady, Pieśń pierwsza. Zofia Trzeszczkowska (tłum.). Warszawa: 1890, s. 19.
- ↑ Klave 1985 ↓, s. 81–82.
- ↑ Bednarek 2001 ↓, s. 295.
- ↑ Bednarek 2001 ↓, s. 294.
- ↑ Fernão Lopes, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2016-11-25] (ang.).
- ↑ Ferdinand Magellan, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2016-11-25] (ang.).
- ↑ a b c d e Klave 1985 ↓, s. 138-140.
- ↑ Oitava-rima. dicionarioinformal.com.br. [dostęp 2016-11-25]. (port.).
- ↑ Wiktor Jarosław Darasz: Mały przewodnik po wierszu polskim. Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego, 2003, s. 150-151. ISBN 83-9008296-9.
- ↑ Francisco Rodrigues Lobo. Projecto Vercial. [dostęp 2016-11-25]. (port.).
- ↑ Vasco Mouzinho de Quevedo e Castelo Branco. Projecto Vercial. [dostęp 2016-11-25]. (port.).
- ↑ Francisco de Sá Meneses. Projecto Vercial. [dostęp 2016-11-25]. (port.).
- ↑ Gabriel Pereira de Castro. Projecto Vercial. [dostęp 2016-11-25].
- ↑ António de Sousa Macedo. Projecto Vercial. [dostęp 2016-11-25]. (port.).
- ↑ Brás Garcia Mascarenhas. Projecto Vercial. [dostęp 2016-11-25]. (port.).
- ↑ José de Santa Rita Durão, w: Encyclopaedia Britannica 11 Ed. Vol. 8. myheritage.pl. [dostęp 2016-11-25]. (ang.).
- ↑ Luzyada Kamoensa, czyli odkrycie Indyy Wschodnich. Poema w pieśniach dziesięciu przekładania Jacka Przybylskiego. jbc.bj.uj.edu.pl. [dostęp 2016-11-25]. (pol.).
- ↑ Strzałkowa i Klave 1979 ↓, s. 1062.
- ↑ Aleksander Madyda: "Epos europejski", Bogusław Bednarek, Wrocław 2001 : [recenzja]. bazhum.muzhp.pl. s. 265. [dostęp 2016-11-30]. (pol.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Janina Z. Klave: Historia literatury portugalskiej. Zarys. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1985. ISBN 83-04-00931-5.
- Bogusław Bednarek: Epos europejski. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2001. ISBN 83-229-2182-9.
- Maria Strzałkowa, Janina Z. Klave: Literatura portugalska. W: (red.) Władysław Floryan: Dzieje literatur europejskich T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979. ISBN 83-01-00180-1.