Mikołaj Spytek Ligęza
![]() | |
![]() Półkozic | |
Rodzina | |
---|---|
Data urodzenia |
1562/1563 |
Data i miejsce śmierci |
sierpień 1637 |
Ojciec | |
Matka | |
Żona |
1. Elżbieta Kormanicka |
Dzieci |
z Zofią Krasińską: |
Rodzeństwo |
Anna, Zofia, Jan |
Mikołaj Spytek Ligęza herbu Półkozic (ur. przed 4 października 1563[1][a] – zm. między 4 a 21 sierpnia 1637[2][3] w Dąbrowie) – syn kasztelana wiślickiego Mikołaja Ligęzy i Elżbiety Jordanówny kasztelanki krakowskiej, I voto Stanisławowej Bonerowej. W 1590 w wieku 28 lat został kasztelanem czechowskim. W 1592 otrzymał od ojca starostwo żydaczowskie, zaś po jego śmierci objął 11 lipca 1603[3] starostwo bieckie. W 1613 został kasztelanem żarnowskim, w 1614 starostą ropczyckim, a w 1619 kasztelanem sandomierskim. Pułkownik wojska powiatowego województwa sandomierskiego w 1624 roku[4].
Dwukrotnie żonaty: po raz pierwszy z Elżbietą Kormanicką herbu Junosza (zm. 1602[5]), córką kasztelana czechowskiego Auctusa i Anny z Lipnickich h. Hołobok[1]; po raz drugi z Zofią Krasińską herbu Ślepowron (zm. 1642), córką wojewody płockiego Stanisława (zm. 1617)[6] i jego drugiej żony, Anny Michowskiej herbu Rawicz. Dzięki zawartemu w 1584 małżeństwu z Elżbietą, wdową po Adamie Rzeszowskim, a następnie wykupowi pozostałych spadkobierców do 1605 stał się właścicielem całości Rzeszowa i otaczającego miasto klucza dóbr[7].
Włości
[edytuj | edytuj kod]Mikołaj Spytek Ligęza zostawił po sobie opinię dobrego gospodarza oraz hojnego fundatora kościołów, szpitali i przytułków dla biednych i starców, chociaż w dobrach swych stosował bezwzględnie uprawiany wyzysk feudalny i popadał w liczne konflikty z mieszczanami Biecza. W Rzeszowie ufundował klasztor oo. Bernardynów (1629) i szpital dla ubogich, w Głogowie natomiast kościół parafialny z dzwonnicą, szpital dla ubogich, oraz drewniany ratusz. Jedną z jego głównych inwestycji był zamek w Rzeszowie, który w pierwotnej formie powstał pod koniec XVI wieku, a następnie został gruntownie rozbudowany w 1620 w stylu Palazzo in fortezza. W latach 20. Ligęza ufortyfikował także okoliczne miejscowości budując szereg ziemno-drewnianych warowni m.in. w Mrowli, Świlczy, Krasnem i Malawie. Jako starosta biecki troszczył się o dokończenie rozpoczętego przez ojca dzieła odbudowy fortyfikacji miejskich. Na podstawie królewskiego zezwolenia z 17 maja 1630 r. zbudował klasztor i kościół reformatów w Bieczu (na miejscu dawnego zamku)[8].
Działalność polityczna
[edytuj | edytuj kod]Właściciel Rzeszowa miał spore ambicje polityczne. W 1616 roku wyznaczony został senatorem rezydentem[9]. Uczestniczył w sejmach jako senator (zwłaszcza za panowania Zygmunta III Wazy), a wygłaszane przez niego mowy były uznawane przez współczesnych za godny naśladowania wzór[10]. Dał się poznać jako dalekowzroczny i rozważny doradca polityczny. Popierając interesy kolejnych władców Ligęza otrzymywał od nich liczne beneficja i przywileje dla swoich miast. Prawdopodobnie „w podziękowaniu” od władcy otrzymał Głogów, a także liczne wolności po wielkim pożarze Rzeszowa w 1594. Na sejmie w Warszawie w styczniu 1635 roku przedstawił wniosek dotyczący przygotowania armii koronnej do walk przeciw Szwedom i Turkom[11].
Działania zbrojne
[edytuj | edytuj kod]Mikołaj Spytek Ligęza prowadził walki ze swoim sąsiadem i bratankiem Andrzejem Ligęzą, który dwukrotnie najechał Rzeszów (1603) paląc przedmieścia i zdobywając zamek. W odwecie Mikołaj złupił dobra krewniaka w Staroniwie i Zwięczycy. Konflikt wynikał prawdopodobnie ze sporu granicznego, a rozwiązany został dopiero wyrokiem sądu ziemskiego w Przeworsku, który wydał werdykt na korzyść Mikołaja[12].
Starosta sandomierski walczył także ze słynnym awanturnikiem z sąsiedniego Łańcuta, Stanisławem Stadnickim „Diabłem” (1600–1605) oraz jego synem Władysławem (1617-1619[potrzebny przypis]), który złupił Rzeszów na czele lisowczyków, przy czym bezpośrednią przyczyną konfliktu była rywalizacja między jarmarkami rzeszowskim i łańcuckim[13]. W 1624 Ligęza skutecznie obronił przeprawę przez Wisłok w Rzeszowie przed czambułem tatarskim.
Śmierć i podział majątku
[edytuj | edytuj kod]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/22/Old_Cemetery_in_Rzesz%C3%B3w_%282022%29a%2C_Spytka_Lig%C4%99zy_Street.jpg/240px-Old_Cemetery_in_Rzesz%C3%B3w_%282022%29a%2C_Spytka_Lig%C4%99zy_Street.jpg)
Ligęza zmarł w Dąbrowie Tarnowskiej w sierpniu 1637 w wieku 75 lat. Wedle swego życzenia został pochowany pod progiem kościoła bernardynów w Rzeszowie. Ponieważ jego synowie ze związku z Elżbietą Kormanicką zmarli w dzieciństwie[14], swoją olbrzymią jak na owe czasy fortunę pozostawił dwóm córkom z małżeństwa z Zofią Krasińską – starszej Zofii Pudencjannie, która poślubiła w 1633 księcia Władysława Dominika Zasławskiego-Ostrogskiego, i młodszej Konstancji, od 1637 żonie Jerzego Sebastiana Lubomirskiego[15]. Zgodnie ze sporządzonym przez Ligęzę aktem podziałowym, zatwierdzonym w Krakowie w 1631, Zofia otrzymała miasta Rzeszów (z zamkiem), Głowów i Sędziszów oraz 34 wsie i 25 folwarków (łącznie 351 łanów), natomiast Konstancja tylko jeden zamek w budowie, 25 wsi i 14 folwarków (razem 130 łanów)[16]. Ponieważ Zasławski okazał się marnym zięciem, w swoim testamencie z 4 sierpnia 1637 Ligęza zezwolił Konstancji i jej mężowi dochodzić swoich praw przeciwko nierównemu podziałowi z 1631[2]. Natychmiast po śmierci Ligęzy Zasławski zbrojnie zajął przyznane swej żonie Rzeszów, Głowów i Sędziszów, a także rodowe dobra Ligęzów Dąbrowę i Gorzyce, które należały do działu Konstancji, ale przypadły czasowo jej matce jako dożywocie. Po zwrocie tych ostatnich dóbr przez Zasławskiego w 1638 na mocy wyroku komisji sądowej wziął je z kolei zajazdem w 1640 Lubomirski i trzymał być może już do śmierci teściowej w 1642[17]. Już po śmierci obu Ligęzianek (Konstancji w 1648 i Zofii w 1649) w 1653 Jerzy Lubomirski uzyskał od Zasławskiego cesję jego części latyfundium Mikołaja Spytka Ligęzy z Rzeszowem[18].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Pierwsza wzmianka o Ligęzie jako najstarszym synu Mikołaja Ligęzy i Elżbiety Bonerowej z Jordanów pochodzi z 4 października 1563, natomiast Mikołaj pojawia się w księgach grodzkich bieckich jako mąż Elżbiety 25 kwietnia 1562. Na tej podstawie Anusik przyjmuje początek 1563 za najbardziej prawdopodobny czas urodzenia Mikołaja Spytka[1]. Ojcostwo Mikołaja Ligęzy względem najstarszego syna było jednak współcześnie podawane w wątpliwość[19].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c Anusik 2022 ↓, s. 106.
- ↑ a b Anusik 2022 ↓, s. 117–118.
- ↑ a b Przyboś 1968 ↓, s. 252–253.
- ↑ Kupisz 2008 ↓, s. 184.
- ↑ Anusik 2022 ↓, s. 109.
- ↑ Anusik 2022 ↓, s. 111.
- ↑ Anusik 2022 ↓, s. 106, 108–109.
- ↑ Przyboś 1968 ↓, s. 252-253.
- ↑ Volumina Legum, t. III, Petersburg 1859, s. 133.
- ↑ Dzieje Rzeszowa do 1914, Rzeszów 1985, s. 23
- ↑ Kadrinazi: A cóżby to jednego chłopa ze wsi zgubić? [online], kadrinazi.blogspot.co.uk [dostęp 2017-11-25] .
- ↑ Łoziński 1913 ↓, s. 206-214.
- ↑ Łoziński 1913 ↓, s. 340-342, 495-496.
- ↑ Boniecki 1911 ↓, s. 256.
- ↑ Anusik 2022 ↓, s. 116–117.
- ↑ Anusik 2022 ↓, s. 114–116.
- ↑ Anusik 2022 ↓, s. 118–119.
- ↑ Anusik 2022 ↓, s. 119–120.
- ↑ Kowalska 1972 ↓, s. 319.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Zbigniew Anusik, Kasztelana sandomierskiego Mikołaja Spytka Ligęzy (ok. 1563–1637) sprawy rodzinne i majątkowe. Przyczynek do genealogii i dziejów gorzyckiej linii rodziny Ligęzów herbu Półkozic, „Przegląd Nauk Historycznych”, 21 (1), 2022, s. 73–124, ISSN 1644-857X .
- Adam Boniecki, Herbarz polski: wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich, t. 14.1, Warszawa: Warszawskie Towarzystwo Akcyjne Artystyczno-Wydawnicze, 1911 .
- Dariusz Kupisz , Wojska powiatowe samorządów Małopolski i Rusi Czerwonej w latach 1572–1717, Lublin 2008 .
- Władysław Łoziński, Prawem i Lewem. Obyczaje na Czerwonej Rusi w pierwszej połowie XVII wieku, wyd. 3, t. 2, Lwów 1913 .
- Malczewski J. Zamek w Rzeszowie, jego otoczenie i właściciele, Wyd. Libri Ressovienses, Rzeszów 1995, ISBN 902021
- Adam Przyboś , Udział szlachty bieckiej w życiu politycznym Rzeczypospolitej w XVI i XVII wieku, [w:] Nad rzeką Ropą. Szkice historyczne, Władysław Michalus (red.), Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1968 .
- Dział Historia na stronie internetowej urzędu miejskiego w Głogowie Małopolskim
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Mikołaj Spytek Ligęza – dzieła w bibliotece Polona
- Fundatorzy obiektów sakralnych I Rzeczypospolitej
- Ludzie związani z Głogowem Małopolskim
- Ludzie związani z Dąbrową Tarnowską
- Ludzie związani z Rzeszowem (I Rzeczpospolita)
- Kasztelanowie czechowscy
- Kasztelanowie sandomierscy (I Rzeczpospolita)
- Kasztelanowie żarnowscy
- Ligęzowie herbu Półkozic
- Pułkownicy wojsk powiatowych (województwo sandomierskie)
- Senatorowie rezydenci (Zygmunt III Waza)
- Senatorowie świeccy I Rzeczypospolitej
- Senatorowie za panowania Zygmunta III Wazy
- Senatorowie za panowania Władysława IV Wazy
- Starostowie bieccy
- Starostowie ropczyccy
- Starostowie żydaczowscy
- Urodzeni w 1563
- Urzędnicy ziemscy I Rzeczypospolitej
- Zmarli w 1637