Szara strefa
Szara strefa (ang. informal economy, informal sector) – finansowy obszar gospodarki państwa, którego dochody osiągane z działalności niezakazanej przez prawo, są ukrywane w całości lub w części przed organami administracji państwowej, podatkowej, celnej itp. Jest niezalegalizowanym obrotem legalnymi towarami lub usługami. Nie należy jej mylić z czarnym rynkiem, który obejmuje nielegalne towary i usługi[1][2].
Jako zjawisko społeczne łączy się z pracą „na czarno”, co wiąże się m.in. z łamaniem przepisów dotyczących ubezpieczeń społecznych. W Polsce często jest to sposób pracodawcy na obniżenie kosztów zatrudnienia, a dla pracownika – lepiej płatna lub jedyna możliwa do znalezienia praca[3][4]:
Najważniejszymi czynnikami, które kształtują rozmiary szarej strefy są kwestie dotyczące podatków, kosztów zatrudniania i ogólnie przepisów prawa pracy oraz podaży siły roboczej. Wysokie koszty zatrudniania i skomplikowanie przepisów są łatwiejsze do udźwignięcia przez większe przedsiębiorstwa, małe uciekają przed kłopotami w szarą strefę (...) Największy wpływ na redukcję skali pracy nierejestrowanej miałoby ograniczenie kosztów pracy, w tym przede wszystkim składek na ubezpieczenia społeczne (...) Względna wysokość podatków od dochodów osobistych w Polsce w porównaniu do innych państwa regionu jest niewielka, rekompensują to jednak bardzo wysokie obciążenia społeczne, przekraczające 38% wynagrodzenia brutto (...) Uproszczenie prawa pracy i redukcja formalności związanych z zatrudnieniem nowego pracownika, to kolejna zdaniem respondentów metoda redukcji szarej strefy.
Istotnym czynnikiem sprzyjającym powstawaniu szarej strefy jest niska jakość usług publicznych oraz niska kultura prawna administracji publicznej[6]. Czynniki te z jednej strony zmniejszają ryzyko ukarania za prowadzenie działalności nieewidencjonowanej, a drugiej ograniczają korzyści z prowadzenia jej pod ochroną prawa. Szara strefa przekłada się także na zmniejszenie wpływów podatkowych i wzrost inflacji[7][2].
Kolejnym czynnikiem jest błędnie prowadzona pomoc społeczna prowadząca do uzależnienia i dalszego zmniejszenia szans na zatrudnienie w oficjalnym stosunku pracy[8].
Udział „szarej strefy” jest szacowany przez Pawła Wójcika na 25% wartości PKB[9], średnia europejska to 15%[10]. W 2012 roku w badaniach PKPP Lewiatan 33,2% firm zatrudniało pracowników w szarej strefie (w porównaniu do 28,9% w 2011 roku)[11]. Według GUS w 2010 roku udział pracujących w „szarej strefie” wynosił 4,9% ogółu pracujących[12], a jako udział w PKB – 13,1% w 2009 roku[13]. Straty dla skarbu państwa szacowane są na ok. 6 mld zł rocznie[14]. Z badań CBOS przeprowadzonych w 2013 roku wynikało, że 47% badanych zna osoby zatrudnione na czarno, 25% zna osoby, które bezpodstawnie pobierają zasiłki z pomocy społecznej, 17% zna osobę wyłudzającą rentę[15].
W 2015 roku firma EY szacowała wielkość szarej strefy na 12,4% polskiego PKB ogółem, przy czym w niektórych branżach – np. tytoniowej czy paliwowej – sięga ona 23%[16].
Szara strefa stymuluje gospodarkę w czasie kryzysu, zwiększając płynność przedsiębiorstw dzięki niższym kosztom obrotu gospodarczego[17], co miało związek ze spowolnieniem gospodarczym, podniesieniem składki rentowej i podwyżką minimalnej pensji. W niektórych sektorach odsetek ten jest znacznie wyższy – w budownictwie wynosi ponad 60%[18].
Upraszczanie systemu podatkowego i racjonalizacja stawek skutkuje wychodzeniem objętych nimi form działalności z szarej strefy i zwiększeniem wpływów podatkowych[19][2].
Szara strefa a PKB
[edytuj | edytuj kod]Szara strefa, podobnie jak niezarejestrowana część czarnego rynku i praca nieodpłatna (w tym wolontariat) nie jest wliczana do PKB państw, gdyż jej oszacowanie nie jest możliwe z taką dokładnością jak praca opodatkowana, ograniczając szacunek jej wartości do spektrum prawdopodobieństwa danej transakcji[20].
W krajach Europy Zachodniej i niektórych krajach Azji, produkcja z szarej strefy została w dużej mierze opodatkowana i co za tym idzie - wliczona do PKB, tracąc status szarej strefy. W innych krajach jest ona znacznie wyższa - wynosi nawet 60% w Ameryce Południowej i Afryce[21], oraz nawet połowę w Europie Wschodniej[22]. W Indiach 98% pracowników pracuje w produkcji nie wliczanej do PKB[23], zaś średnia dla Azji to 45-85%[24]. W tych krajach PKB jest stosunkowo niskie, za to bardzo wysokie są całkowicie niewidzialne dla oficjalnego systemu urzędowego obroty nieopodatkowane, podobnie jak praca nieodpłatna stanowiąca wraz z szarą strefą, niemal całość produkcji krajów południa[25]. Czyni to system liczenia PKB jako miernika stanu gospodarki i zamożności niereprezentatywnym z powodu z powodu relacji szarej strefy do rynku opodatkowanego[26].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- czarny rynek
- obchodzenie podatków
- uchylanie się od podatków
- biurokracja
- fiskalizm
- Ease of Doing Business Index
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Pomocnik Olimpijczyka: Elementy wiedzy obywatelskiej i ekonomicznej (wydanie II), Rafał Belka, Kamil Grabowski, Centrum Edukacji Obywatelskiej, Warszawa 2010, s. 28.
- ↑ a b c Krzysztof Nędzyński , Klucz do naprawy finansów publicznych jest ukryty w szarej strefie [online], Obserwator Finansowy, 2013 .
- ↑ Szara strefa szybko si�� rozrasta [online], Rzeczpospolita, 2009 [dostęp 2010-12-12] [zarchiwizowane z adresu 2013-12-12] .
- ↑ Wyciągnąć biznes z szarej strefy [online], Rzeczpospolita, 2010 [dostęp 2010-12-12] [zarchiwizowane z adresu 2013-12-12] .
- ↑ Raport: Przyczyny pracy nierejestrowanej, jej skala, charakter i skutki społeczne [online], Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, 2008 .
- ↑ „Zdaniem karnistki prof. Moniki Płatek cała historia jest absurdalna, a wyrok na Matałowską to strzelanie sobie przez władzę w stopę, gdyż to sygnał dla innych, by zamiast legalizować, przechodzili do szarej strefy” Sąd nad legalną gosposią [online], Gazeta Wyborcza, 2012 .
- ↑ Boragan Aruoba , Informal Sector, Government Policy and Institutions [online], 2010 .
- ↑ Polski system pomocy społecznej prowadzi do uzależnienia od zasiłków [online], Forsal, 2010 .
- ↑ Co czwarty przedsiębiorca działał w szarej strefie [online], gazeta.pl, 2011 .
- ↑ Oszustwo – nasz sport narodowy. Fiskus nabiera się na banalne sztuczki [online], Gazeta Wyborcza, 8 stycznia 2010 .
- ↑ Co trzecia firma w szarej strefie [online], Rzeczpospolita, 2012 .
- ↑ Praca nierejestrowana w Polsce w 2010 roku [online], GUS, 2010 .
- ↑ Szara strefa stale rośnie. Najbardziej w transporcie [online], Trojmiasto.pl, 2011 .
- ↑ Prawie 6 mld zł rocznie traci Polska przez szarą strefę [online], RMF24, 2012 .
- ↑ Nieuczciwy jak Polak [online], Wprost.pl, 2013 .
- ↑ Szara strefa drenuje budżet [online] .
- ↑ Szara strefa chroni przed kryzysem [online], Wirtualna Polska, 2011 .
- ↑ Szara strefa – błogosławieństwo kapitalizmu [online], Gazeta Prawna, 2012 .
- ↑ Najem opuszcza szarą strefę usług prywatnych [online], Gazeta Prawna, 2012 .
- ↑ Szara strefa w PKB, czyli liczenie niepoliczalnego [online], Obserwator Finansowy, 2013 .
- ↑ Szara strefa w państwach Ameryki Łacińskiej może sięgać 60 proc. [online]
- ↑ Na Ukrainie kwitnie szara strefa. [online]
- ↑ Indie. Kraj szarej strefy i koszmaru robotników [online] .
- ↑ Instytut Koniunktur i Cen Handlu Zagranicznego , Metodologa badań szarej strefy na rynku usług turystycznych .
- ↑ Gospodarki wiszą na nieodpłatnej pracy kobiet [online] .
- ↑ R. Hall , J. Taylor , Makroekonomia, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002 .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Rafał Muster: Zjawisko szarej strefy w Polsce. Warszawa: „Polityka społeczna” nr 8/2012, s. 12-16.
- Przyczyny pracy nierejestrowanej, jej skala, charakter i skutki społeczne. Marek Bednarski, Elżbieta Kryńska, Krzysztof Pater, Mateusz Walewski (red.). Warszawa: Raport Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, 2008. ISBN 978-83-60539-01-9.
- Grzegorz Gołębiowski: Zjawisko szarej strefy z uwzględnieniem gospodarki polskiej. Warszawa: „Współczesna Ekonomia” nr 1/2007, s. 17-28.
- Bogdan Mróz: Szara strefa a dylematy polityki gospodarczej. Rzeszów: „Nierówności społeczne a wzrost gospodarczy” nr 4, Uniwersytet Rzeszowski, 2004, s. 245-259.
- Transition from the Informal to the Formal Economy Recommendation 2015, Zalecenie Międzynarodowej Organizacji Pracy Nr 204 dotyczące przechodzenia z gospodarki nieformalnej do gospodarki formalnej