Tadeusz Urbański (chemik)
![]() Tadeusz Urbański w latach 60 | |
Państwo działania | |
---|---|
Data i miejsce urodzenia |
13 października?/26 października 1901 |
Data i miejsce śmierci |
29 maja 1984 |
Doktor nauk chemicznych | |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() |
Tadeusz Urbański (ur. 13 października?/26 października 1901 w Jekaterynodarze, zm. 29 maja 1984 w Warszawie) – polski chemik, profesor Politechniki Warszawskiej.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Urodził się w rodzinie Rajmunda Mariana Urbańskiego (zm. 1915), sędziego Sądu Okręgowego w Jekaterynodarze, i Jadwigi z Pogorzelskich (zm. 1962[1]). Miał troje starszego rodzeństwa: Jerzego (zm. w wieku 10 lat), Jadwigę (zm. w wypadku w wieku 20 lat) i Włodzimierza (zm. 1981). W 1910 r. Rajmund Urbański uzyskał stanowisko w Sądzie Apelacyjnym w Nowoczerkasku i przeprowadził się tam z rodziną[2]. W tamtejszym gimnazjum Tadeusz uczył się w latach 1911–1919. Po śmierci ojca Tadeusz pomagał utrzymywać rodzinę, udzielając korepetycji z matematyki i łaciny. Od 1917 r. walki podczas rewolucji bolszewickiej prowadziły do licznych przerw w działalności szkół. W tej sytuacji Urbański, w ostatnim roku nauki przerobił materiał 2 klas i o rok wcześniej zdał maturę – eksternistycznie, w gimnazjum w Jekaterynodarze. Jego brat Włodzimierz, fizyk i matematyk, namówił go do studiów chemicznych. W latach 1919–1921 uczył się na Wydziale Chemicznym Politechniki w Nowoczerkasku. W tym czasie zapoznał się z krótkim opisem reakcji wybuchowych w gazach, autorstwa francuskiego chemika Le Chateliera. Zainteresowało go przejście procesu spalania wodoru lub metanu ze stosunkowo powolnej deflagracji do ok. 1000× szybszej detonacji. Podjął wówczas decyzję o zajęciu się badaniami chemii materiałów wybuchowych. W 1921 r. rodzina Urbańskich przeniosła się do Polski. Tadeusz Urbański został przyjęty na 4 semestr studiów na Wydziale Chemicznym Politechniki Warszawskiej; utrzymywał się z dorywczych korepetycji. Po zdaniu trudnego i kluczowego egzaminu u prof. Jana Bieleckiego dostał promocję na semestr 5. W 1922 r., dzięki rekomendacji prof. Bieleckiego, rozpoczął pracę w Wojskowym Laboratorium Analitycznym, kierowanym przez prof. Józefa Boguskiego, która jednak trwała krótko – Urbański był krótkowidzem, co nie podobało się prof. Boguskiemu. Pod swoją opiekę przyjął go wówczas prof. Wojciech Świętosławski, powierzając mu badania termochemiczne reakcji diazowania kwasów amino-neftolosulfonowych. Urbański chętnie podjął tę tematykę, rozumiejąc, że termochemia jest kluczowym obszarem badań materiałów wybuchowych. Jeszcze przed uzyskaniem dyplomu (1924) rozpoczął pracę jako chemik i kierownik laboratorium w Górnośląskich Fabrykach Materiałów Wybuchowych w Łaziskach Górnych[3][4]. Wkrótce opublikował kilka artykułów naukowych dotyczących detonacji, co spowodowało konflikt z dyrektorem, a w końcu rezygnację z pracy w 1926 r. W tym samym roku ożenił się z Jadwigą z Maciejowskich (zm. 1984[1]) i – dzięki rekomendacji prof. Boguskiego – wyjechał z żoną na 2-letnią praktykę do renomowanej wówczas Service des Poudres we Francji. Zaznajomił się wówczas z technologiami produkcji nitrocelulozy i prochu bezdymnego[5].
Po powrocie do Polski zaczął pracę w Instytucie Technicznym Uzbrojenia, obejmując stanowisko kierownika pracowni w Fabryce Prochu w Pionkach. W 1933 r. wypromował pierwszego doktora, Juliusza Hackela, późniejszego profesora i prorektora Politechniki Warszawskiej[6].
Jego współpracownikami byli Zbigniew Kapuściński i Tadeusz Tucholski[7] (późniejsze ofiary zbrodni katyńskiej; ponadto pierwszy z nich w latach 30. uczył go pilotażu lotniczego w Aeroklubie Warszawskim[8]).
Po wybuchu II wojny światowej wraz ze swoim laboratorium ewakuował się na wschód, a po inwazji sowieckiej 17 września 1939 został aresztowany wraz z wszystkimi pracownikami Instytutu Technicznego Uzbrojenia. Jako osoba cywilna został wkrótce zwolniony i przedostał się do Lwowa, gdzie zorganizował pomoc dla studentów i pracowników Wydziału Chemicznego PW. Dowiedziawszy się od żony, że w Warszawie jest poszukiwany przez Niemców, podjął decyzję o ucieczce na Zachód. Początkowo skończyło się to niepowodzeniem i został aresztowany przez Sowietów w Stanisławowie pod zarzutem szpiegostwa[9]. Dzięki wstawiennictwu prof. Alicji Dorabialskiej, ówczesnej dziekan Wydziału Chemicznego Politechniki Lwowskiej został zwolniony i wrócił do Lwowa. Niezwłocznie podjął kolejną próbę ucieczki: stosunkowo łatwo przedostał się do Lublina, a następnie przez Słowację na Węgry, a następnie przez Jugosławię i Włochy do Francji. Tam pracował dla Centre national de la recherche scientifique nad podmuchem wywołanym przez bomby lotnicze. W maju 1940 r. wyjechał na 2 tygodnie do Anglii. Pomimo trudnej sytuacji militarnej powrócił do Francji. Z powodu sukcesów Niemiec, od razu rozpoczął ucieczkę, jadąc kilkaset kilometrów na rowerze. Dojechał do St. Jean-de-Luz i tuż przed odpłynięciem dostał się na pokład Baron Nairn, ostatniego statku do Anglii[10]. Tam został przyjęty do Research Department, Ministry of Supply[11]. Prowadził badania nad nowymi materiałami palnymi, mogącymi mieć zastosowanie jako paliwa rakietowe[12]. Ośrodek badawczy znajdował się początkowo w Londynie, ale wkrótce został przeniesiony na północ, do Shrewsbury, gdzie nie był zagrożony nalotami[11]. Później przeniesiono go na Uniwersytet Walijski, do laboratorium w Swansea[13]. W 1944 r. awansował na stanowisko Principal Experimental Officer[11].
Pod koniec wojny podjął badania w nowym obszarze chemii leków, badając związki o budowie zbliżonej do witaminy B6[14]. Otrzymał w tym czasie propozycję przyjęcia obywatelstwa brytyjskiego i awansu na kierownika w Research Department, Ministry of Supply. Miał też ofertę objęcia stanowiska profesora na uniwersytecie w São Paulo w Brazylii. Podjął jednak decyzję o powrocie do Polski, do której dotarł w połowie 1946 r.[15]
Został przyjęty na stanowisko profesora nadzwyczajnego Wydziału Chemicznego Politechniki Warszawskiej. W 1948 r. awansował na profesora zwyczajnego. W latach 1946–1950 był też dziekanem tego wydziału. Równolegle kierował Działem Organicznym warszawskiego Instytutu Chemii Przemysłowej. Udało mu się doprowadzić do odbudowy budynków Chemii I Technologii Chemicznej[16]. Naukowo zajmował się wówczas technologią produkcji garbników syntetycznych, środkami ochrony roślin i chemią leków. Interesowały go zwłaszcza kwasy hydroksamowe i synteza aktywnych biologicznie związków heterocyklicznych z nitroalkanów[17]. Jego wychowankami byli m.in. późniejsi naukowcy: doc. Hanna Piotrowska, prof. Michał Witanowski, prof. Mieczysław Mąkosza i prof. Bogumił Hetnarski[18].
W 1952 r. rozpoczął organizację nauczania w obszarze materiałów wybuchowych na powołanej w tym roku Wojskowej Akademii Technicznej. Z uczelnią tą był związany do 1970 r.[19] W 1952 r. został członkiem korespondentem, a w 1956 r. członkiem rzeczywistym PAN[20]. W latach 1964–1967 był dyrektorem Instytutu Chemii Organicznej PAN.
Był autorem trzytomowej monografii dotyczącej materiałów wybuchowych Chemia i technologia materiałów wybuchowych, Wyd. Ministerstwa Obrony Narodowej, 1954. Została ona przetłumaczona na język angielski i wydane przez Macmillan w roku 1964[21] i Pergamon Press (obecnie Elsevier) w 1984–1985 jako czterotomowa publikacja Chemistry and technology of explosives (ISBN 0-08-010238-7)[22]. Był też autorem lub współautorem ok. 500 publikacji naukowych[23].
Jego przodkiem był Wojciech Urbański[4].
Zmarł w Warszawie, pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 207-5-20)[1].
Ordery i odznaczenia
[edytuj | edytuj kod]- Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1971)[24]
- Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (19 lipca 1954)[25]
- Złoty Krzyż Zasługi (22 lipca 1951)[26]
- Medal 10-lecia Polski Ludowej (14 stycznia 1955)[27]
- Medal Jędrzeja Śniadeckiego (1985)
Nagrody i wyróżnienia
[edytuj | edytuj kod]- Nagroda Państwowa II stopnia za prace nad syntezą preparatów przeciwgruźliczych i wielu innych związków leczniczych (1952)[28]
- nominacja do Nagrody Nobla w dziedzinie chemii (1962)[29]
- tytuł doktora honoris causa Politechniki Warszawskiej (1981)[30]
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c Cmentarz Stare Powązki: STANISŁAW POGORZELSKI, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2020-02-10] .
- ↑ Urbański 1984 ↓, s. 8.
- ↑ Urbański 1984 ↓, s. 3–7.
- ↑ a b Urbański 1984 ↓, s. 9.
- ↑ Urbański 1984 ↓, s. 11–12.
- ↑ Urbański 1984 ↓, s. 12.
- ↑ Urbański 1984 ↓, s. 17.
- ↑ Urbański 1984 ↓, s. 15.
- ↑ Urbański 1984 ↓, s. 16–17.
- ↑ Urbański 1984 ↓, s. 19–20.
- ↑ a b c Urbański 1984 ↓, s. 20.
- ↑ Urbański 1984 ↓, s. 21–22.
- ↑ Urbański 1984 ↓, s. 21.
- ↑ Urbański 1984 ↓, s. 22.
- ↑ Urbański 1984 ↓, s. 23.
- ↑ Urbański 1984 ↓, s. 23–24.
- ↑ Urbański 1984 ↓, s. 25–27.
- ↑ Urbański 1984 ↓, s. 27.
- ↑ Urbański 1984 ↓, s. 28–29.
- ↑ Urbański, Tadeusz, [w:] Członkowie Polskiej Akademii Nauk [online], PAN [dostęp 2021-10-19] .
- ↑ Tadeusz Urbański: Chemistry and technology of explosives. Katalogi Biblioteki Narodowej. [dostęp 2012-01-30].
- ↑ T. Urbański: Chemistry and technology of explosives. Biblioteka Narodowa. Centralny Katalog Książek Zagranicznych (1975-1986). [dostęp 2012-01-30].
- ↑ Biografia prof. Tadeusza Urbańskiego, [w:] Bibliografia publikacji profesora Tadeusza Urbańskiego [online], Biblioteka Główna Politechniki Warszawskiej [dostęp 2023-09-30] .
- ↑ Wysokie odznaczenia dla członków i pracowników PAN [w:] Dziennik Bałtycki, nr 300, 17 grudnia 1971, s. 1.
- ↑ M.P. z 1954 r. nr 108, poz. 1463 „w 10 rocznicę Polski Ludowej za zasługi w dziedzinie nauki”.
- ↑ M.P. z 1951 r. nr 74, poz. 1008 „za wybitną działalność naukową”.
- ↑ M.P. z 1955 r. nr 112, poz. 1450 - Uchwała Rady Państwa z dnia 14 stycznia 1955 r. nr 0/126 - na wniosek Prezesa Polskiej Akademii Nauk.
- ↑ Uchwała Prezydium Rządu w sprawie przyznania nagród za osiągnięcia w dziedzinie nauki, postępu technicznego, literatury i sztuki za rok 1952. „Trybuna Ludu”. Rok V, NR 203 (1265), s. 6, 23 lipca 1952. Warszawa: KC PZPR. [dostęp 2024-07-23].
- ↑ Tadeuz Urbanski. Nomination for Nobel Prize in Chemistry. Nobelprize.org. [dostęp 2015-04-20]. (ang.).
- ↑ Doktorzy honoris causa PW. pw.edu.pl. [dostęp 2011-12-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (25 stycznia 2012)].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Tadeusz Urbański , Zapiski do autobiografii naukowej, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, 1984, s. 2–47 .
- Krystyna Kabzińska , Chemia organiczna. Podręcznik dla techników chemicznych wszystkich specjalności, WSiP, 1988 .
- Biografia prof. Tadeusza Urbańskiego, [w:] Bibliografia publikacji profesora Tadeusza Urbańskiego [online], Biblioteka Główna Politechniki Warszawskiej [dostęp 2023-09-30] .
- Członkowie rzeczywiści PAN
- Doktorzy honoris causa Politechniki Warszawskiej
- Ludzie urodzeni w Krasnodarze
- Nagrodzeni Medalem Jędrzeja Śniadeckiego
- Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
- Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
- Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej
- Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa)
- Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie
- Polscy chemicy
- Pracownicy Instytutu Chemii Organicznej PAN
- Urodzeni w 1901
- Zmarli w 1984