Wanilia płaskolistna
![]() |
Ten artykuł od 2018-09 zawiera treści, przy których brakuje odnośników do źródeł. |
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | |||
Klasa | |||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Podrodzina | |||
Rodzaj | |||
Gatunek |
wanilia płaskolistna | ||
Nazwa systematyczna | |||
Vanilla planifolia Andrews Bot.Repos.8:t.538 | |||
Synonimy | |||
| |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3] | |||
![]() | |||
Zasięg | |||
![]() |
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/Vanilla_fragrans_1.jpg/220px-Vanilla_fragrans_1.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/Vanilla_fragrans_2.jpg/220px-Vanilla_fragrans_2.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/82/Vanilla_fragrans_3.jpg/220px-Vanilla_fragrans_3.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Vanilla_fragrans_4.jpg/220px-Vanilla_fragrans_4.jpg)
Wanilia płaskolistna (Vanilla planifolia Andrews) – gatunek pnącza z rodziny storczykowatych (Orchidaceae). Występuje w stanie dzikim w lasach tropikalnych w Ameryce Południowej i Środkowej. Użytkowane są owoce zbierane przed ich dojrzeniem, suszone i preparowane. Zawierają one substancję o charakterystycznym smaku i zapachu – wanilinę.
Rozmieszczenie geograficzne
[edytuj | edytuj kod]Gatunek ten występuje naturalnie w strefie tropikalnej Ameryce Południowej i Środkowej. Rośnie między innymi w takich państwach jak Gwatemala, Belize, Kostaryka, Panama, Kolumbia, Wenezuela, Ekwador, Peru oraz Brazylia[4]. W Brazylii został zaobserwowany w stanach: Amazonas, Amapá, Pará, Alagoas, Bahia, Ceará, Maranhão, Paraíba, Pernambuco, Sergipe, Mato Grosso i Rio de Janeiro[5].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Liana osiągająca do 10 m długości[6].
- Liście
- Mięsiste[6], sztywne, eliptyczno-lancetowate, całobrzegie, płaskie i jasnozielone.
- Kwiaty
- Duże, pachnące, o woskowym połysku i kolorze zielonkawo-żółtym, płatki od 5 do 7 cm. Kwitną ok. 8 godzin na dobę. Wanilia kwitnie co dwa, trzy lata; okres kwitnienia trwa ok. 2-3 miesiące. W Meksyku okres kwitnienia przypada od maja do sierpnia. Kwiaty są obupłciowe. Najczęściej każdy kłosokształtny kwiatostan składa się z 10-20 kwiatów.
- Owoce
- Zielona, strąkokształtna torebka nasienna zawierająca tysiące nasion[6].
Uprawa
[edytuj | edytuj kod]Dawniej wanilię uprawiano współrzędnie z drzewami uprawnymi, które służyły jako naturalne podpory, na przykład z kakaowcem, obrzydlecem (jatrofą), nanerczem. Obecnie stosuje się niskie podpory, ułatwiające ręczne zapylanie.
Do roku około 1800 monopolistą w produkcji wanilii był Meksyk, bowiem tylko tam występowały odmiany pszczół bezżądłowych z rodzajów Melipona i Trigona, zapylających kwiaty tej rośliny (czynią to również niektóre kolibry). Dopiero odkrycie ręcznej metody zapylania umożliwiło powstanie upraw również w innych rejonach. Gatunek uprawiany jest w wielu krajach strefy międzyzwrotnikowej. Największym producentem wanilii na świecie jest Madagaskar.
Najwięksi producenci wanilii (2012) (w tonach) | |
---|---|
![]() |
3 500 |
![]() |
3 400 |
![]() |
1 350 |
![]() |
400 |
![]() |
390 |
![]() |
290 |
![]() |
202 |
![]() |
170 |
![]() |
60 |
![]() |
42 |
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]Roślina przyprawowa: Źródłem przyprawy są strąkokształtne torebki zbierane w fazie niepełnej dojrzałości. Poddawane są w kilku powtórzeniach suszeniu i fermentacji w wyniku czego przybierają ciemnobrązową barwę i powstaje wanilina. W ten sposób powstają tzw. laski wanilii (nazwa handlowa). Poza tym wanilia używana jest w postaci proszku, olejku lub cukru waniliowego (minimum 27% wanilii). Jest stosowana jako popularna przyprawa w cukiernictwie oraz w przemyśle spożywczym i perfumeryjnym, między innymi do produkcji likierów i przyprawiania czekolady. W wielu zastosowaniach jest obecnie zastępowana przez syntetyczną wanilinę.
Roślina lecznicza: Wanilię stosuje w formie nalewki w stanach gorączkowych oraz zaburzeniach trawienia, a także pomocniczo w blednicy.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-08-01] (ang.).
- ↑ Vanilla planifolia, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ Vanilla planifolia. Neotropical Flora - Google Map. [dostęp 2017-05-26]. (ang.).
- ↑ Vanilla planifolia Jacks. ex Andrews. [w:] Lista de Espécies da Flora do Brasil [on-line]. Instituto de Pesquisas Jardim Botânico do Rio de Janeiro. [dostęp 2017-05-26]. (port.).
- ↑ a b c Ben-Erik Van Wyk , Food plants of the world : an illustrated guide, Portland, Or.: Timber Press, 2005, s. 378, ISBN 0-88192-743-0, OCLC 59360314 .
- EoL: 1127948
- Flora of North America: 242102047
- GBIF: 2803398
- identyfikator iNaturalist: 61393
- IPNI: 262578-2
- ITIS: 43719
- NCBI: 51239
- Plant Finder: 283438
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-211955
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:262578-2
- identyfikator Tropicos: 23501046
- USDA PLANTS: VAPL2
- CoL: 7FGVJ