Wieszcz
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0b/William-Adolphe_Bouguereau_%281825-1905%29_-_Homer_and_his_Guide_%281874%29.jpg/220px-William-Adolphe_Bouguereau_%281825-1905%29_-_Homer_and_his_Guide_%281874%29.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/Jan_Kochanowski_with_Ursula.png/220px-Jan_Kochanowski_with_Ursula.png)
Wieszcz – poeta natchniony, poeta-prorok[1].
Słowo to istniało już w staropolszczyźnie, wiążąc się jednak nie z określoną postawą artysty, lecz z funkcją przewidywania przyszłości, czyli wieszczenia[2].
W czasach przedromantycznych
[edytuj | edytuj kod]W czasach przedromantycznych wieszcz oznaczał piewcę określonego tematu (np. Homer – wieszcz Troi), albo wskazywał na pochodzenie twórcy, np. Kochanowski – wieszcz z Czarnolasu[3].
W przypadku Kochanowskiego określenie to wiązało się z pojęciem poeta vates, które występowało w dobie humanizmu, ale nie miało kontynuacji historycznoliterackiej, jednakże w pewnej mierze uświadomił je sobie Kochanowski, pisząc[2][3]:
Niezwykłym i nie leda piórem opatrzony polecę precz, poeta, ze dwojej złożony natury: ani ja już przebywać na ziemi więcej będę; a więtszy nad zazdrość, ludnemi miasty wzgardzę (...) nie umrę ani mię czarnymi Styks niewesoła zamknie odnogami swymi. (...) Już mi w ptaka białego wierzch się głowy mieni; po palcach wszędy nowe piórka się puszczają, a z ramion sążeniste skrzydła wyrastają. Terazże, nad Ikara prędszy przeważnego, puste brzegi nawiedzę Bosfora hucznego i Syrty Cyrynejskie, Muzom poświęcony ptak (...) (Jan Kochanowski, Pieśń XXIV)
W okresie romantyzmu
[edytuj | edytuj kod]Właściwa popularność terminu rozpoczęła się w dobie romantyzmu[1]. Dokonało się to w nawiązaniu do tradycji ludowego wieszczka (postać Wernyhory), mitu pieśniarza ludowego (bardowie celtyccy, Bojan ze Słowa o wyprawie Igora), sybillińskich elementów poezji łacińskiej (gł. Wergiliusza), które podjął m.in. Jan Paweł Woronicz (poemat Świątynia Sybilli, wyd. w 1818 r.)[3].
Romantyczne przeświadczenie o nadrzędnej roli poety, połączone z poczuciem odpowiedzialności za naród i jego przyszłe losy historyczne sprawiło, że zaczęto w okresie Wielkiej Emigracji nadawać słowu wieszcz to szczególne znaczenie, które ma ono wyłącznie w języku polskim i w polskiej świadomości zbiorowej[3].
Dziady drezdeńskie i Księgi narodu i pielgrzymstwa polskiego przyniosły praktyczną realizację zasady wizjonerskiego wieszczenia przyszłości, a nowe użycie słowa wieszcz usankcjonował ostatecznie Adam Mickiewicz, oświadczając w 1842 roku[2][3]:
Nie nazywajcie mnie krytykiem, ale wieszczem: przyznaję się do tego charakteru.
Po czym zaczęła się kształtować koncepcja tzw. trzech wieszczów, jako najwyższych artystów narodu, utrwalona ostatecznie w latach 1860–1870. Za pierwszego i najważniejszego z nich uznawany był Adam Mickiewicz, następnie tym mianem zaczęto określać także najpierw Zygmunta Krasińskiego, a następnie Juliusza Słowackiego. Tzw. trójca wieszczów wyznaczała do końca XIX wieku najwyższe zadania sztuki narodowej w społeczeństwie pozbawionym niepodległości[2][3].
Spór o Zygmunta Krasińskiego i Cypriana Kamila Norwida
[edytuj | edytuj kod]Określenie wieszcz bywało rozciągane na takich twórców, jak Jan Matejko czy Stanisław Wyspiański. Z początkiem XX wieku termin ten zaczął jednak ulegać dewaloryzacji. Coraz częściej zdawano sobie sprawę z jego anachronicznego, choć doniosłego charakteru[3].
W okresie 1918–1939 historycy literatury coraz dobitniej odmawiali Zygmuntowi Krasińskiemu miejsca w trójcy wieszczów ze względu na niższą od Adama Mickiewicza i Juliusza Słowackiego rangę twórczą jego dorobku[3].
Pojawiały się próby wprowadzenia na jego miejsce innego poety romantycznego, mianowicie Cypriana Kamila Norwida. Były to jednak próby czysto teoretyczne, ponieważ sam Norwid nie uznawał romantycznego pojęcia wieszcz, a ponadto w warunkach odzyskanej niepodległości koncepcja trzech wieszczów narodowych stawała się kategorią czysto historyczną, a wobec tego nienadającą się do poprawek czy zmian[3].
Niemniej oddziaływanie jej na polską świadomość narodową po rozbiorach Polski było poważne, a pojęcia: wieszcz, trójca wieszczów, trzech wieszczów tworzą tak terminologiczny, jak i ideowy wyróżnik, określający funkcję wielkiej literatury romantycznej w społeczeństwie polskim[2][3].
Koncepcja trzech wieszczów znalazła swoje odzwierciedlenie w toponimii niektórych polskich miast (np. Krakowa czy Bydgoszczy).
-
Adam Mickiewicz – tzw. wieszcz narodowy (pierwszy z romantycznej trójcy wieszczów polskich na obrazie Walentego Wańkowicza)
-
Juliusz Słowacki (drugi z trójcy narodowych wieszczów polskich)
-
Zygmunt Krasiński (trzeci z trójcy narodowych wieszczów polskich)
-
Cyprian Kamil Norwid (niektórzy uważają go za czwartego polskiego wieszcza narodowego)
-
Stanisław Wyspiański (a inni uważają właśnie jego za czwartego polskiego wieszcza narodowego[4])
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- Bojan (postać)
- jasnowidzenie
- Kasandra (córka Priama)
- mesjanizm polski
- ornitomancja
- profetyzm
- Sybilla
- Tejrezjasz
- Wernyhora
- wyrocznia delficka
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b wieszcz, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2023-05-02] .
- ↑ a b c d e Kazimierz Wyka: Wieszcz. W: Wielka Encyklopedia Powszechna. T. 12. Warszawa: PWN, 1969, s. 300–301.
- ↑ a b c d e f g h i j Wyka, Kazimierz (1969). "wieszcz". Wielka Encyklopedia Powszechna. Tom 12. PWN. s. 300–301
- ↑ Justyna Bajda , Młoda Polska, Wyd. Dolnośląskie, 2003 („A to Polska właśnie”) .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- ISNI: 0000000121363458
- VIAF: 64009368
- LCCN: n80050378
- GND: 11873377X
- NDL: 00755816
- LIBRIS: tr578k4c05mc39j
- BnF: 11916045g
- SUDOC: 027028828
- SBN: RAVV023387
- NLA: 35350725
- NKC: jn19990005678
- DBNL: mick004
- RSL: 000083572
- BNE: XX852201
- NTA: 069802181
- BIBSYS: 90189864
- CiNii: DA04111433
- Open Library: OL114808A
- PLWABN: 9810694408705606
- NUKAT: n93129655
- J9U: 987007265465905171
- PTBNP: 169681
- CANTIC: a20252420
- LNB: 000023466
- NSK: 000004449
- CONOR: 11120995
- BNC: 000298981
- ΕΒΕ: 150069
- BLBNB: 000207782
- LIH: LNB:V*2295;=BE
- RISM: people/30041369
- ISNI: 0000000122773539
- VIAF: 22162790
- LCCN: n50012583
- GND: 118748467
- NDL: 001110469
- LIBRIS: 42gjf6vn12dp4pz
- BnF: 12058851h
- SUDOC: 027780007
- SBN: ANAV004025
- NLA: 35775204
- NKC: jn19990008026
- RSL: 000118160
- BNE: XX1334408
- NTA: 068679807
- BIBSYS: 90236972
- CiNii: DA02339940
- Open Library: OL161061A
- PLWABN: 9810671372905606
- NUKAT: n94201349
- J9U: 987007268165305171
- LNB: 000067618
- NSK: 000033303
- CONOR: 163478883
- ΕΒΕ: 207577
- LIH: LNB:V*5474;=BG
- RISM: people/41023316
- ISNI: 0000000109087219, 0000000079768207
- VIAF: 64038850
- LCCN: n50081521
- GND: 118715518
- LIBRIS: qn247j9810fz745
- BnF: 12121855r
- SUDOC: 029634717
- SBN: MILV003948
- NLA: 35281904
- NKC: jn19990004619
- RSL: 000165949
- BNE: XX1280989
- NTA: 069982805
- CiNii: DA09753041
- Open Library: OL6657792A
- PLWABN: 9810613496305606
- NUKAT: n93125281
- J9U: 987007273713105171
- CANTIC: a10833596
- LNB: 000067619
- NSK: 000641501
- LIH: LNB:V*131612;=BA
- RISM: people/30114277