دلی دی تریخ
شمالی ہندوستان دا تاریخی علاقہ دہلی | |||||||||
زبان | ہندوستانی ( ہندی تے اردو )، پنجابی ، بنگالی ، انگریزی | ||||||||
لڑائیاں | دہلی دی جنگ (۱۳۰۳) منگول بمقابلہ خلجی دہلی دی جنگ (۱۵۵۶) ہیمو بمقابلہ مغل دہلی دی جنگ (۱۷۳۷) مرہٹے بمقابلہ مغل دہلی دی جنگ (۱۷۵۷) مرہٹاں بمقابلہ مغل دہلی دی جنگ (۱۷۶۴) جاٹ بمقابلہ مغل دہلی دی جنگ (۱۷۷۱) مرہٹاں بمقابلہ مغل دہلی دی جنگ (۱۷۸۳) سکھ بمقابلہ مغل دہلی دی جنگ (۱۸۰۳) برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی بمقابلہ مراٹھیا دہلی دی جنگ (۱۸۰۴) برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی بمقابلہ مراٹھیا دہلی دی جنگ (۱۸۵۷) برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی بمقابلہ مغل | ||||||||
خاندان |
|
دہلی دی اک طویل تریخ اے، تے کئی سلطنتاں دے راجگڑھ دے طور اُتے ہندوستان دا اک اہم سیاسی مرکز رہیا اے۔ [۱] دہلی دی تریخ دی ابتدائی کوریج ۸واں صدی وچ تومر دی بادشاہت دے آغاز وچ اے۔ اس دے بعد توں، دہلی طاقتور سلطنتاں تے طاقتور سلطنتاں دی جانشینی دا مرکز رہیا اے، جس نے دہلی نوں سب توں طویل عرصے تک چلنے والے دارالحکومتاں وچوں اک ہور دنیا دے قدیم ترین آباد شہراں وچوں اک بنا دتا۔ اسنوں کئی بار تعمیر، تباہ تے دوبارہ تعمیر کيتا جانے والا شہر سمجھیا جاندا اے، کیونجے برصغیر پاک و ہند اُتے کامیابی دے نال حملہ کرنے والے بیرونی لوک موجودہ راجگڑھ دہلی وچ توڑ پھوڑ کرن گے، تے جو لوک فتح کرنے تے قیام کرنے دے لئی آئے سن اوہ شہر دے اسٹریٹجک محل وقوع توں اِنّے متاثر ہون گے کہ اسنوں اپنا راجگڑھ بناواں تے اسنوں اپنے طریقے توں دوبارہ تعمیر کرن۔ [۲][۳]
ویدک دور دے دوران، دہلی اندرا پرستھ یا اندراپت دا مقام سی، [۴] کھنڈوا جنگل وچ اک ہند آریائی شہر جس نے کورو بادشاہی دے راجگڑھ دے طور اُتے کم کیا، برصغیر پاک و ہند وچ ریاستی سطح دا پہلا معاشرہ ۔
قرون وسطی دے دور وچ ، دہلی اُتے توماریا خاندان تے چوہان نے ۷۳۶ توں ۱۱۹۳ تک حکومت کیتی۔ دہلی سلطنت اوہ ناں اے جو لگاتار پنج خانداناں دی اک سیریز دے لئی دتا گیا اے، جو برصغیر پاک و ہند دی اک غالب طاقت دے طور اُتے اپنے راجگڑھ دے طور اُتے برقرار رہی۔
سلطنت دے دور وچ ایہ شہر سبھیاچار دا مرکز بن گیا۔ [۵] دہلی سلطنت دا خاتمہ ۱۵۲۶ وچ ہويا، جدوں بابر نے پانی پت دی پہلی جنگ وچ آخری لودی سلطان ابراہیم لودی دی افواج نوں شکست دتی تے مغل سلطنت دی تشکیل کيتی۔
مغلاں نے اس علاقے اُتے تن صدیاں تک حکومت کیتی۔ ۱۶واں صدی دے دوران، ایہ شہر زوال پذیر ہويا کیونجے مغل راجدھانی نوں منتقل کیندا گیا۔ پنجويں مغل شہنشاہ شاہجہان نے دہلی دے اندر چار دیواری والا شہر شاہجہان آباد تعمیر کيتا تے اس دے نشانات لال قلعہ تے جامع مسجد ۔ [۶] [۵] اس دے دور نوں سلطنت دا زینہ سمجھیا جائے گا۔ اس دے جانشین اورنگزیب دی موت دے بعد، مغلیہ سلطنت کئی بغاوتاں توں دوچار ہوئی۔ انہاں نے مراٹھاں ، سکھاں تے سابقہ مغل صوبےآں جداں بنگال ، اودھ تے حیدرآباد دے بوہت سارے گورنراں توں وڈے حصے کھوئے۔ دلی نوں نادر شاہ نے برطرف کر کے لُٹیا سی ۔ جاٹاں نے دہلی دے جنوب وچ مغلاں دے مرکز دے بوہت سارے اہم شہراں اُتے قبضہ کر ليا۔ مرہٹاں نے ۱۷۵۷ وچ دہلی دی لڑائی وچ دہلی اُتے قبضہ کيتا تے ۱۸۰۳ تک اس اُتے قابض رہے۔ دوسری اینگلو مراٹھا جنگ دے دوران جدوں شکست دتی سی۔ ۱۸۰۳ وچ برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی نے دہلی اُتے قبضہ کر ليا ۔
ہندوستان وچ کمپنی دی حکمرانی دے دوران، مغل شہنشاہ بہادر شاہ دوم نوں محض اک شخصیت دے طور اُتے کم کر دتا گیا سی۔ [[جنگ آزادی ہند ۱۸۵۷ء|۱۸۵۷ دے ہندوستانی بغاوت]] نے کمپنی دی حکمرانی نوں ختم کرنے دی کوشش کيتی تے بہادر شاہ II نوں ہندوستان دا شہنشاہ قرار دتا۔ پر، انگریزاں نے جلد ہی دہلی تے انہاں دے ہور علاقےآں اُتے دوبارہ قبضہ کر ليا ، جس توں مختصر مدت دی بغاوت دا خاتمہ ہويا۔ اس توں ہندوستان وچ براہ راست برطانوی راج دا آغاز وی ہويا۔ ۱۹۱۱ وچ ، برطانوی ہندوستان دے راجگڑھ نوں کلکتہ توں نويں دہلی منتقل کر دتا گیا، جو دہلی دا آخری اندرونی شہر اے جسنوں ایڈون لیوٹینز نے ڈیزائن کيتا سی۔
انگریزاں توں ہندوستان دی آزادی دے بعد، نويں دہلی نو تشکیل شدہ جمہوریہ ہند دا راجگڑھ بن گیا۔
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6c/Round_Bations_of_Rai_Pithora.jpg/220px-Round_Bations_of_Rai_Pithora.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0d/1863_Dispatch_Atlas_Map_of_Delhi%2C_India_-_Geographicus_-_Delhi-dispatch-1867.jpg/300px-1863_Dispatch_Atlas_Map_of_Delhi%2C_India_-_Geographicus_-_Delhi-dispatch-1867.jpg)
-
خیال کيتا جاندا اے کہ اگراسن دی باولی اصل وچ افسانوی بادشاہ اگراسن نے بنوائی سی۔
بھارت دے راجگڑھ دلی دا اتہاس بہت لمبا اتے پرانا اے۔ دلی سیاسی سلطنت رکھن والا اک عظیم شہر اے۔ جہڑا بہت سارے ہندوستانی حکمراناں دا راجگڑھ رہا اے اتے ہن اس دا چپا چپا ایہناں دیاں داستاناں سناؤندا اے۔ دلی دنیا بھر دے پرانے شہراں وچوں اک اے جو طاقتور راجطاقتاں دا مرکز رہا اے۔[۷][۸] اک کروڑ ۷۳ لکھ دی آبادی نال ایہہ بھارت دا دوجا تے دنیا دا ۸واں سبھ توں وڈا شہر اے۔ جمنا دریا دے کنارے آباد ایہہ شہر ۶ویں صدی عیسوی سابق توں آباد اے۔ دلی سلطنت دے عروج دے دور وچ ایہہ شہر اک تہذیبی تے وپاری مرکز دے طور تے ابھریا۔ دلی کنے وار بنی کنے وار ڈھہی اس دا کوئی حساب نہیں۔ وکھ وکھ ویلے اُتے آئے باہری حملہ آوراں نے دلی نوں اپنے حساب نال کتوں بنوایا کتوں اجاڑیا۔ پر حملہ آوراں دا مرکز دلی ہی رہی۔ دلی دی وراثت وچ ہندواں، مسلماں اتے برطانوی راج وراثتاں دی اک سانجھی تصویر اے۔[۹]
دلی نوں بھارتی مہاکاوِی مہابھارت وچ اندرپرستھ دے ناں نال جانیا جاندا سی جو پانڈو راج دا راجگڑھ سی۔ دلی وچ واقع پرانے قلعے بارے ہندو ساہت دے مطابق ایہہ کیہا جاندا اے کہ ایہہ قلعہ اندرپرستھ دے ستھان اتے اے جو پانڈواں دا وڈا راجگڑھ ہندا سی۔ہال ہی وچ بھارتی آثار قدیمہ سرکھیا ڈیپارٹمنٹ دی دیکھ-ریکھ وچ کروائی گی خدائی دوران کجھ دیوار چتر ملے ہن جنہاں دی عمر ۱۰۰۰ ق م دسی گئی اے جو اسدی پراچینتا نوں بیان کردی اے۔
دلی دے شہر
[سودھو]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0d/1863_Dispatch_Atlas_Map_of_Delhi%2C_India_-_Geographicus_-_Delhi-dispatch-1867.jpg/300px-1863_Dispatch_Atlas_Map_of_Delhi%2C_India_-_Geographicus_-_Delhi-dispatch-1867.jpg)
اس طرحاں منیا جاندا اے کہ اج دی جدید دلی بنن توں پہلاں دلی ستّ واری جڑی اتے وصی اے جس دے کجھ اخاص اج وی دیکھے جا سکدے ہن۔ لالکوٹ، سیری دا قلعہ اتے قلعہ رائے پتھورا: تومر ونش دے سبھّ توں پرانے قلعے لال کوٹ دے نیڑے کتبدین ایبک ولوں بنائا گیا سری دا قلعہ، ۱۳۰۳ وچ الاؤالدین خلجی ولوں نرمت تغلکاباد، غیاث الدین تغلق(۱۳۲۱–۱۳۲۵) ولوں نرمت جہاں پناہ قلعہ، محمد بن تغلق(۱۳۲۵–۱۳۵۱) ولوں بنائیا کوٹلہ فیروزشاہ ، فیروزشاہ تغلق (۱۳۵۱–۱۳۸۸) ولوں بنایا پرانا قلعہ (شیرشاہ سوری) اتے دینپناہ (ہمایو ؛دونے اسے تھاں تے ہن جتھے پورانک اندرپرستھ ہون دی گل کیتی جاندی اے (۱۵۳۸–۱۵۴۵) شاہجہاناباد، شاہ جہاں (۱۶۲۸–۱۶۴۹) ولوں بنایا؛ اس وچ لال قلعہ تے چاندنی چونک وی شامل ہن۔ ستارویں صدی دے مدھ وچ مغل بادشاہ شاہ جہاں (۱۶۲۸–۱۶۵۸) نے ستویں وار دلی وسائی جس نوں شاہجہاناباد دے ناں نال وی جانیا جاندا اے۔ ا`ج کل اس دے کجھ حصہ پرانی دلی دے روپ وچ وی سرکھتّ ہن۔ اس نگر وچ اتہاس دیاں دھروہراں اج وی سرکھتّ بچآں ہویاں ہن جس وچ لال قلعہ سبھ توں مشہور اے۔جد تک شاہ جہان نے اپنی راجگڑھ بدل کے آگرہ نہیں کیتی، دلی ہی مغلاں دی راجگڑھ رہی۔۱۶۳۸ ای۔توں بعد مغلاں دی راجگڑھ پرانی رہی۔اورنگزیب (۱۶۵۸–۱۷۰۷)نے شاہ جہان نوں گدی توں اتار کے کھدّ نوں شالیمار باغ وچ بادشاہ اعلان کر دتا۔ ۱۸۵۷ دے تحریک نوں پوری طرحاں تباہ کرن توں بعد انگریزاں نے بہادرشاہ ظفر نوں رگونّ گھیج دتا اتے بھارت انگریزاں دے ماتحت ہو گیا۔ شروع وچ ایہناں نے کلکتہ توں حکمرانی سمبھالیا پر بود وچ دلی نوں صنعتی راجگڑھ بنا لیا۔ ایہناں نے وڈے پیمانے وچ دلی دے مہانگراں دا پونراساری کروایا اتے کجھ نوں ڈھہا دتا۔
دلی دے قائم کیتے راج ناں اتے ایہناں دے بانی
- اندرپرست، (۱۴۰۰ ق م ۔)جوکہ پانڈواں ولوں قائم کیتا گیا۔
- سورجکونڈ (اننگپر)
- لالکوٹ، ۱۰۵۲ ای۔ وچ تومر راج دے اننپال دیارا قائم کیتا گیا۔ اس دے انش قلعہ رائے پیتھورا وچ ملدے ہن اتے اس نوں اج کل مہرولی دے ناں نال جانیا جاندا اے۔
- سیری، اس نوں علاؤ الدین خلجی نے ۱۳۰۳ نوں بنوایا۔
- تگلکاباد، اسنوں غیاث الدین تغلق نے ۱۳۲۰ ای۔ وچ قائم کروایا اتے قلعہ ادیلاباد دا اساری اس دے پتّ محمد بن تغلق نے ۱۳۲۵ ای۔ وچ کروایا۔
- جہانپناہ، اس نوں سیری اتے قلعہ رائے پتھورا دے وچکار ۱۳۲۵ ای۔ وچ محمد بن تغلق نے تیار کروایا۔
- فیروز آباد، اس نوں فیروز شاہ تغلق ۱۳۵۴ نوں بنوایا۔ اس نوں فروز شاہ کوٹلہ دے ناں نال وی جانیا جاندا اے۔
- دینپناہ ، اس نوںہمایوں نے بنوایا اتے شیرگڑھ نوں شیرشاہ سوری نے بسوایا۔ ایہہ دوویں اندرپرستھ (۱۵۳۸–۱۵۴۵) دے نیڑے ہن۔
- شاہجہانباد، شاہ جہان ولوں ۱۶۳۸–۱۶۴۹ دے دوران بنوایا گیا۔
- لٹیئنز دلی جاں نویں دلی، اس دا قیام بریٹیش راج ولوں ۱۲ دسمبر،۱۹۱۱ وچ کیتا۔۲۰۱۱ وچ دلی نے اپنا ۱۰۰واں قیام سال منایا۔
اتہاس
[سودھو]-
یوگ مندر، مہابھارت دے ویلے دے پنج مندراں وچوں اک ہون دا دعوہ کردا اے۔
-
دلی دا لوح-تھمھ، چندرگپت وکرمدتیا (۳۷۵-۴۱۳ ء۔) گپتا سلطنت دور
۸ویں صدی توں ۱۶واں صدی تک
[سودھو]-
لال کوٹ قلعہ ، مہرولی ، دلی دے وچ راجپوت حکمران اننگپال نے ۷۳۶ ای۔ وچ بنایا
-
قطب مینار عالمی دے اچے میناراں وچوں ک اے، اس نوں قطب الدین ایبک ولوں ۱۱۹۲ وچ بنوایا
-
قلعہ رائے پتھور، پرتھویراج چوہان نے ۱۰وی صدی وچ بنوایا
۱۶ویں صدی توں ۱۹ویں صدی
[سودھو]اتری بھارت دا تریخی کھیتر دلی | |||||||||
![]() | |||||||||
تھاں | دلی | ||||||||
راج دی ستھاپتی: | ۷۳۶ ق م | ||||||||
بولی | کھڑیبولی، ہندی، اردو، پنجابی،انگریزی | ||||||||
شاہی خاندان | تومار -چوہان(۷۳۶-۱۱۹۲) مملوک(۱۲۰۶–۱۲۸۹) |
مہاکاوی وچ ذکر
[سودھو]دہلی شہر نوں سنسکرت وچ اندرا پرستھ کہیا جاندا سی، جس دا مطلب اے "بھگوان اندرا دا شہر"۔ خیال کيتا جاندا اے کہ قدیم ہندوستانی مہاکاوی مہابھارت دے مطابق اندرا پرستھ دا افسانوی قدیم شہر ۵۰۰۰ سال پہلے قائم ہويا سی۔ اک دیرینہ روایت دہلی نوں اندرا پرستھ توں جوڑدی اے تے اس افسانوی شہر دی شناخت اندرپت پنڈ دے نال کردی اے، جو پرانا قلعہ دے اندر ۲۰واں صدی دے اوائل تک زندہ رہیا۔ پر، کوئی ٹھوس آثار قدیمہ دا ثبوت نئيں اے، جو پرانا قلعہ وچ کھدائی شدہ 'پینٹڈ گرے ویئر' نوں بھردا کھنڈا سائٹ توں جوڑدا ہوئے۔ [۱۰]
لال قلعہ دے علاقے وچ اوچر کلرڈ مٹی دے برتناں دا کلچر سی جو کاربن ڈیٹنگ دے مطابق ۲۰۰۰ ق م وچ شروع ہويا۔ تقریباً ۱۲۰۰ ق م وچ ایہ خطہ پینٹڈ گرے ویئر کلچر دے لوکاں توں آباد سی جو ویدک دور توں مطابقت رکھدا اے۔ [۱۱] دہلی دے اہم پراگیتہاسک تھانواں وچ اننگ پور ( بدر پور علاقے وچ ) دے نال نال نریلا تے نند نگری دے نیڑے ہڑپہ دی کھدائیاں شامل نيں۔ [۱۲]
قرون وسطیٰ دا دور
[سودھو]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fd/Early_Political_History_of_Delhi%2C_1060-1947.png/800px-Early_Political_History_of_Delhi%2C_1060-1947.png)
تومار
[سودھو]-
دہلی دے مہرولی وچ لال کوٹ قلعے دا گڑھ توماریا دے حکمران، آننگ پال تومر نے سن وچ بنایا سی۔ ۱۰۵۲ عیسوی
-
قطب مینار کمپلیکس وچ قدیم مندر دے مجسمے
آننگ پال تومر نے ۱۰۵۲ وچ دہلی دی بنیاد رکھی۔ دہلی دے عجائب گھر وچ VS 1383 دا اک نوشتہ اس گل دی تصدیق کردا اے کہ دہلی دی بنیاد توماراں نے رکھی سی۔
اس نے ۸واں صدی دے اوائل وچ دہلی اُتے تومر خاندان قائم کيتا تے ہریانہ دے اننگ پور پنڈ وچ اپنا راجگڑھ بنایا۔ اننگ پور ڈیم انہاں دے دور حکومت وچ بنایا گیا سی۔ اس دے بیٹے سورج پال دے دور وچ سورج کنڈ ۔ [۱۳]
چوہان
[سودھو]-
دہلی دے دوسرے شہر قلعہ رائے پتھورا دی دیواراں دا میوزیم تے باقیات۔
اجمیر دے راجپوت چاہمنیا (چوہان) بادشاہاں نے ۱۱۸۰ وچ لال کوٹ نوں فتح کيتا تے اس دا ناں قلعہ رائے پتھورا رکھ دتا۔ چوہان بادشاہ پرتھوی راج III نوں ۱۱۹۲ وچ ترائین دی دوسری جنگ وچ محمد غوری دے ہتھوں شکست ہوئی، جس نے شمالی ہندوستان وچ مسلماناں دی موجودگی نوں مستحکم کيتا تے ہند گنگا دے میدان وچ راجپوت طاقت نوں توڑ دتا۔ [۱۴]
قرون وسطی دے آخری دور (۱۳ویں-۱۶واں صدی عیسوی)
[سودھو]دہلی سلطنت
[سودھو]-
قطب مینار دنیا دا سب توں اُچا اِٹاں دا مینار اے جس دی لمبائی ۷۲٫۵ میٹر اے جسنوں غلام خاندان دے قطب الدین ایبک نے ۱۱۹۲ عیسوی وچ تعمیر کروایا سی۔ [۱۵]
-
قطب مینار کمپلیکس وچ قدیم مندر دے ڈھانچے اُتے مسجد دا مقبرہ
1206 توں، دہلی غلام خاندان دے تحت دہلی سلطنت دا راجگڑھ بن گیا۔ دہلی دا پہلا سلطان ، قطب الدین ایبک ، اک سابق غلام سی جو اک جرنیل، گورنر تے فیر دہلی دا سلطان بننے دے لئی صفاں توں ودھ کے سی۔ قطب الدین نے اپنی فتح دی یاد منانے دے لئی قطب مینار دی تعمیر شروع کی، جو دہلی دی پہچانی علامت اے لیکن اس دی تکمیل توں پہلے ہی انتقال کر گیا۔ قطب کمپلیکس وچ اس نے قوۃ الاسلام (اسلام دی طاقت) وی تعمیر کروائی، جو ہندوستان دی قدیم ترین مسجد اے۔ [۱۶] اس دے بارے وچ کہیا جاندا اے کہ اس نے ابتدائی طور اُتے قطب کمپلیکس وچ واقع ستائیہہ جین مندراں نوں تباہ کر دتا سی تے اس مسجد دے لئی انہاں دے ملبے توں شاندار کھدی ہوئی ستوناں تے تعمیراتی سامان نوں پرت لیا سی، جنہاں وچوں بوہت سارے ہن وی دیکھے جا سکدے نيں۔ [۱۷] غلام خاندان دے خاتمے دے بعد، ترک وسطی ایشیائی تے افغان خانداناں دی جانشینی، خلجی خاندان ، تغلق خاندان ، سید خاندان تے لودی خاندان نے قرون وسطیٰ دے آخر وچ اقتدار سنبھالیا تے دہلی وچ قلعےآں تے بستیاں دا اک سلسلہ تعمیر کيتا۔ .[۱]
-
تغلق آباد قلعہ دے اندر غیاث الدین تغلق دا مقبرہ۔
-
قطب کمپلیکس وچ علاؤالدین خلجی دا مدرسہ تے مقبرہ۔
تیمور
[سودھو]۱۳۹۸ وچ تیمور لنگ نے اس بہانے ہندوستان اُتے حملہ کيتا کہ دہلی دے مسلمان سلاطین اپنی ہندو رعایا دے لئی بہت زیادہ روادار سن ۔ تغلق خاندان دے ناصرالدین محمود دی فوجاں نوں شکست دینے دے بعد، ۱۵ دسمبر ۱۳۹۸ ناں، تیمور ۱۸ دسمبر ۱۳۹۸ نوں دہلی وچ داخل ہويا، تے شہر نوں برخاست، تباہ تے کھنڈرات وچ چھڈ دتا گیا، تے ۱۰۰٬۰۰۰ جنگی قیدی وی مارے گئے۔ [۱۸] ۱۵۲۶ وچ ، پانی پت دی پہلی جنگ دے بعد، فرغانہ دے سابق حکمران ظہیر الدین بابر نے آخری افغان لودی سلطان نوں شکست دتی تے مغل خاندان دی بنیاد رکھی جس نے دہلی، آگرہ تے لاہور توں حکومت کیتی۔
ابتدائی جدید دور (۱۶ویں-۱۸واں صدی عیسوی)
[سودھو]-
رگھوناتھ راؤ ، مراٹھا پیشوا جس نے دہلی دی دوسری جنگ وچ افغاناں توں دہلی اُتے قبضہ کرنے وچ کلیدی کردار ادا کيتا۔
-
دہلی دی جنگ (۱۸۰۳)]] وچ انگریزاں توں ہارنے دے بعد، مراٹھا حکمران دولت راؤ سندھیا دے تحت، مرہٹاں نے دہلی دا کنٹرول کھو دتا تے مغلاں توں چوتھ لینے دا حق کھو دتا۔
ہندوستانی تریخ وچ ابتدائی جدید دور ۱۶واں تے ۱۸واں صدی دے درمیان مغل سلطنت دے عروج دے نال نشان زد اے۔ دہلی سلطنت دے زوال دے بعد، مغلاں نے آگرہ ، سیکری تے لاہور توں حکومت کیتی، لیکن ایہ شہر اک بار ۱۶۴۸ وچ شاہجہان دے دور حکومت وچ راجگڑھ بنا، تے سلطنت دے زوال تک راجگڑھ رہیا۔ اس وقت دے دوران، دہلی سبھیاچار دا مرکز بن گیا، تے غالب ، درد ، داغ تے ذوق جداں شاعر اس شہر وچ رہندے سن تے شہنشاہ دی سرپرستی حاصل کردے سن ۔ مغلاں نے شہر وچ کئی یادگاراں وی تعمیر کيتياں جنہاں وچ ہمایوں دا مقبرہ ، لال قلعہ تے جامع مسجد شامل نيں۔
بابر تے ہمایوں (۱۵۲۶-۱۵۵۶)
[سودھو]پہلے مغل شہنشاہ بابر تے ہمایوں نے دہلی دی سابقہ سلطنت دے برعکس آگرہ توں حکومت کیتی۔
۱۶واں صدی دے وسط وچ ہندوستان دی مغل حکومت وچ رکاوٹ پیدا ہوئی کیونجے شیر شاہ سوری نے ہمایوں نوں شکست دتی تے اسنوں فارس فرار ہونے اُتے مجبور کيتا۔ شیر شاہ سوری نے دہلی دا چھٹا شہر تعمیر کیا، نال ہی نال پرانا قلعہ دے ناں توں جانیا جاندا پرانا قلعہ وی بنایا، حالانکہ ایہ شہر قدیم دور توں ہی آباد سی۔ ۱۵۴۵ وچ شیر شاہ سوری دی موت دے بعد، اس دے بیٹے اسلام شاہ نے دہلی توں شمالی ہندوستان دی باگ ڈور سنبھالی۔ اسلام شاہ نے دہلی توں ۱۵۵۳ تک حکومت کیتی جدوں ہندو بادشاہ ہیمو ، عادل شاہ دا وزیر اعظم تے آرمی چیف بنیا۔ ہیمو نے باغیاں دے خلاف مجموعی طور اُتے ۲۲ لڑائیاں لڑی تے جیندی تے آگرہ تے دہلی وچ اکبر دی فوج دے خلاف دو بار، بغیر کسی ہار کے۔ ۷ اکتوبر ۱۵۵۶ نوں [[تغلق آباد دی جنگ|دہلی دی جنگ (۱۵۵۶)]] وچ تغلق آباد قلعہ دے علاقے وچ اکبر دی فوج نوں شکست دینے دے بعد، ہیمو نے دہلی دے تخت اُتے قبضہ کيتا تے اک مختصر مدت دے لئی شمالی ہندوستان وچ ہندو راج قائم کیا، تے اس دی تاجپوشی دے موقع اُتے اسنوں 'وکرامادتیہ' دے لقب توں نوازیا گیا۔ پرانا قلعہ ، دہلی وچ ۔ ہیمو نوں پانی پت دی دوسری جنگ وچ اکبر دے ریجنٹ بیرم خان دی سربراہی وچ مغل افواج دے ہتھوں شکست ہوئی، اس طرح اس خطے وچ مغل حکومت کیتی بحالی ہوئی۔
اکبر توں اورنگزیب (۱۵۵۶-۱۷۰۷)
[سودھو]تیسرا تے سب توں وڈا مغل شہنشاہ اکبر ، آگرہ توں حکومت کردا رہیا، جس دے نتیجے وچ دہلی دی قسمت وچ کمی واقع ہوئی۔ ۱۷واں صدی دے وسط وچ ، مغل شہنشاہ شاہجہان (۱۶۲۸-۱۶۵۸) نے اوہ شہر تعمیر کيتا جو کدی کدی اپنا ناں شاہجہان آباد رکھدا اے، دہلی دا ساتواں شہر جسنوں ہن عام طور اُتے پرانا شہر یا پرانی دہلی کہیا جاندا اے۔ [۱] [۵] اس شہر وچ متعدد اہم تعمیراتی خصوصیات نيں، جنہاں وچ لال قلعہ ( لال قلعہ ) تے جامع مسجد شامل نيں۔ [۶] اس شہر نے ۱۶۳۸ توں بعد دی مغل سلطنت دے راجگڑھ دے طور اُتے کم کیا، جدوں شاہجہان نے راجگڑھ آگرہ توں واپس منتقل کيتا۔
اورنگ زیب (۱۶۵۸-۱۷۰۷) نے ۱۶۵۸ وچ شالیمار باغ ('عزیز آباد-باغ) وچ ۱۶۵۹ وچ دوسری تاجپوشی دے نال خود نوں دہلی وچ شہنشاہ دے طور اُتے تاج پہنایا۔ ۱۶۸۰ دے بعد، مغل سلطنت دا اثر تیزی توں کم ہويا کیونجے ہندو مراٹھا سلطنت عروج اُتے پہنچ گئی۔ [۱۹]
مغلاں دا زوال تے مرہٹاں دا عروج
[سودھو]مغل سلطنت نوں مرہٹاں ، جاٹاں ، افغاناں تے سکھاں دے حملےآں دی وجہ توں کئی دھچکے دا سامنا کرنا پيا۔ ۱۷۳۷ وچ باجی راؤ اول نے اک وڈی فوج دے نال دہلی دی طرف ک��چ کيتا۔ دہلی دی پہلی جنگ وچ مرہٹاں نے مغلاں نوں شکست دتی۔ [۲۰][۲۱] مراٹھا افواج نے مغلاں دے خلاف اپنی فتح دے بعد دہلی اُتے قبضہ کر ليا۔حوالےدی لوڑ؟1739 وچ ، مغل حملے دے دوران نادر شاہ دی قیادت وچ عددی اعتبار توں بہت زیادہ لیکن فوجی اعلیٰ فارسی فوج دے خلاف [[جنگ کرنال ۱۷۳۹ء|کرنال دی بہت وڈی جنگ نوں]] تن گھینٹے توں وی کم وقت وچ ہار دتا جس دے بعد اس نے مغلاں دی راجدھانی دہلی نوں مکمل طور اُتے تباہ تے پرت لیا ۔ اس دے بعد ۲ دن تک قتل عام ہويا، جس وچ ۳۰٬۰۰۰ توں زیادہ شہری مارے گئے تے مور دا تخت ، دریاِ نور ، تے کوہ نور سمیت بے پناہ دولت لے گئے۔ مغل بادشاہ محمد شاہ اول نوں اس توں رحم دی بھیک مانگنے تے اسنوں شہر تے شاہی خزانے دی چابیاں دینے اُتے مجبور کرنے دے بعد بالآخر نادر نے شہر تے ہندوستان چھڈنے اُتے رضامندی ظاہر کیتی۔ [۲۲] ۱۷۵۲ وچ دستخط کیتے گئے اک معاہدے نے مرہٹاں نوں دہلی وچ مغل تخت دا محافظ بنا دتا۔ [۲۳] ۱۷۵۳ وچ جاٹ حکمران سورج مل نے دہلی اُتے حملہ کيتا۔ اس نے دہلی دے نواب غازی الدین (دوسرے) نوں شکست دتی تے دہلی اُتے قبضہ کر ليا۔ [۲۴] جاٹاں نے ۹ مئی توں ۴ جون تک دہلی اُتے قبضہ کيتا۔ [۲۵] احمد شاہ درانی نے شمالی ہندوستان اُتے حملہ کيتا۔ 1757 دے اوائل وچ چوتھی بار۔ اوہ جنوری ۱۷۵۷ وچ دہلی وچ داخل ہويا تے مغل بادشاہ نوں نظر بند رکھیا۔ اگست ۱۷۵۷ وچ ، مرہٹاں نے اک بار فیر دہلی اُتے حملہ کیا، دہلی دی لڑائی (۱۷۵۷) وچ نجیب الدولہ تے اس دی روہیلا افغان فوج نوں فیصلہ کن شکست دتی۔ [۲۶] بعد وچ احمد شاہ درانی نے پانی پت دی تیسری جنگ دے بعد ۱۷۶۱ وچ دہلی نوں فتح کيتا جس وچ مراٹھاں نوں فیصلہ کن شکست ہوئی۔ بعد وچ مرہٹاں تے افغاناں دے درمیان اک معاہدہ ہويا کہ دریائے ستلج دے مشرق دی تمام زمیناں مرہٹاں دے پاس ہون گیاں۔ اس طرح مرہٹاں نے شہر اُتے مکمل کنٹرول قائم کر ليا۔ جسا سنگھ اہلووالیا تے بگھیل سنگھ دی قیادت وچ ، دہلی نوں ۱۷۸۳ دے اوائل وچ دہلی دی لڑائی (۱۷۸۳) وچ سکھ سلطنت نے مختصر طور اُتے فتح کر ليا۔ [۲۷]
-
لال قلعہ ۱۷واں صدی وچ مغل شہنشاہ شاہجہان نے بنایا سی، ایہ تقریباً ۲۰۰ سال تک مغل بادشاہاں دی مرکزی رہائش گاہ رہیا۔,[۲۸]
-
ہمایوں دا مقبرہ تاج محل دا پیش رو سمجھیا جاندا اے۔[۲۹]
-
جامع مسجد ہندوستان دی سب توں وڈی مسیتاں وچوں اک اے۔
-
صفدر جنگ دا مقبرہ ۱۷۵۴ وچ نواب صفدرجنگ دے لئی مغل فن تعمیر دے انداز وچ تعمیر کیندا گیا سی۔
نوآبادیاتی دور (۱۹ویں-۲۰واں صدی عیسوی)
[سودھو]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/09/India_Gate_in_New_Delhi_03-2016.jpg/220px-India_Gate_in_New_Delhi_03-2016.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fe/Forecourt%2C_Rashtrapati_Bhavan_-_1.jpg/220px-Forecourt%2C_Rashtrapati_Bhavan_-_1.jpg)
کمپنی دی حکومت
[سودھو]۱۸۰۳ وچ ، دوسری اینگلو-مراٹھا جنگ دے دوران، برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی دی افواج نے دہلی دی جنگ (۱۸۰۳) وچ مراٹھا افواج نوں شکست دتی، جس توں شہر اُتے مراٹھا حکومت دا خاتمہ ہويا۔ [۳۰] اس دے نتیجے وچ ، دہلی برطانوی ایسٹ انڈیا کمپنی دے کنٹرول وچ آ گیا، تے شمال مغربی صوبےآں دا حصہ بن گیا۔ مغل شہنشاہ شاہ عالم دوم محض اک شخصیت بن دے رہ گئے۔
۱۸۵۷ دی بغاوت
[سودھو][[جنگ آزادی ہند ۱۸۵۷ء|۱۸۵۷ دی ہندوستانی بغاوت نے]] ہندوستان وچ کمپنی راج نوں ختم کرنے دی کوشش کيتی۔ ۱۱ مئی ناں، بغاوت کرنے والےآں نے دہلی پہنچ کے قبضہ کر ليا، تے بہادر شاہ دوم نوں ہندوستان دا شہنشاہ قرار دتا، تے شہنشاہ نے کئی سالاں وچ اپنا پہلا دربار منعقد کيتا۔ پر، انگریز واپس آئے تے ۸ جون ۱۸۵۷ کو دہلی دا محاصرہ کے لیا ۔ ۲۱ ستمبر نوں بالآخر دہلی برطانوی فوجاں دے ہتھ وچ چلا گیا۔ جنگ دے دوران شہر نوں کافی نقصان پہنچیا۔ اس دے بعد آخری ٹائٹل والے مغل شہنشاہ بہادر شاہ ظفر دوم نوں پھڑ کر رنگون جلاوطن کر دتا گیا۔
۱۸۵۷ دی [[جنگ آزادی ہند ۱۸۵۷ء|ہندوستانی بغاوت دے]] بعد دہلی ۱۸۵۷ وچ برطانوی حکومت دے براہ راست کنٹرول وچ چلا گیا تے بقیہ مغل علاقےآں نوں برطانوی ہندوستان دے اک حصے دے طور اُتے ضم کر دتا گیا۔
برطانوی راج
[سودھو]کلکتہ ۱۹۱۱ تک برطانوی ہندوستان دا راجگڑھ سی لیکن ۱۹۱۱ وچ ۱۹۱۱ دے دہلی دربار وچ ، جو کورونیشن پارک وچ منعقد ہويا، بادشاہ جارج پنجم نے راجگڑھ نوں دہلی منتقل کرنے دا اعلان کيتا۔ برطانوی معمار ایڈون لیوٹینز دے ڈیزائن کردہ نويں دہلی [۳۱] افتتاح ۱۹۳۱ وچ پہلی جنگ عظیم [۱] وجہ توں اس دی تعمیر وچ تاخیر کے بعد کیندا گیا سی۔
آزادی دے بعد (۱۹۴۷ توں حال)
[سودھو]تقسیم ہند دے دوران، تقریباً پنج لکھ ہندو تے سکھ پناہ گزین، خاص طور اُتے مغربی پنجاب توں دہلی فرار ہوئے، جدوں کہ شہر دے تقریباً تن لکھ مسلمان باشندے پاکستان ہجرت کر گئے۔ [۳۲][۳۳] خیال کيتا جاندا اے کہ نسلی پنجابیاں دا تعلق دہلی دی کل آبادی دا گھٹ توں گھٹ ۴۰٪ اے تے اوہ زیادہ تر ہندی بولنے والے پنجابی ہندو نيں ۔ [۳۴][۳۵][۳۶] باقی ہندوستان توں دہلی دی طرف ہجرت جاری اے ( بمطابق ۲۰۱۳[update][[Category:ممکنہ طور پر تاریخ بیانات پر مشتمل تمام مضامین از لکھن غلطی: "{" نشان پچھانیا نہیں جارہیا]] )، شرح پیدائش دے مقابلے وچ دہلی دی آبادی وچ اضافے وچ زیادہ حصہ ڈال رہیا اے، جو کم ہو رہی اے۔
ریاستاں دی تنظیم نو ایکٹ، ۱۹۵۶ نے اپنے پیشرو، چیف کمشنر صوبہ دہلی توں مرکزی زیر انتظام علاقہ دہلی بنایا۔ [۳۷][۳۸] آئین (انسٹھواں ترمیم) ایکٹ، ۱۹۹۱ نے مرکزی زیر انتظام علاقہ دہلی نوں باضابطہ طور اُتے قومی راجگڑھ علاقہ دہلی دے ناں توں جانا جانے دا اعلان کيتا۔ [۳۹] ایکٹ نے دہلی نوں سول لائنز دے نال اپنی قانون ساز اسمبلی دی، بھانويں محدود اختیارات دے نال۔ [۳۹]
۱۹۶۷ دے بعد ہندوواں تے مسلماناں دے درمیان تعلقات اس سطح اُتے بگڑ گئے کہ فسادات تے شہری زندگی دے ہور خلل دی تعداد وچ نمایاں وادھا ہويا۔ سب توں اہم وچوں اک باو ہندو راؤ دے علاقے وچ ۱۹۷۳ دا فساد سی، جس دے نتیجے وچ ۱۸ پولیس افسران زخمی ہوئے تے پولیس ذرائع دے مطابق، تقریباً ۵۰۰٬۰۰۰ روپے دا مالی نقصان ہويا۔ اک ہور اہم فساد ۵ مئی ۱۹۷۴ نوں صدر بازار دے علاقے وچ ہندوواں تے مسلماناں دے درمیان ہويا جس وچ ۱۱ افراد ہلاک تے ۹۲ زخمی ہوئے۔ ایہ فسادات آزادی دے بعد توں دہلی وچ سب توں بدترین فسادات سن ۔ سینٹر فار اسٹڈی آف ڈیولپنگ سوسائٹیز نے قریبی علاقےآں وچ اک سروے کيتا جس وچ ہندوواں تے مسلماناں دے درمیان نمایاں تقسیم نوں ظاہر کیندا گیا جو اک دوسرے نوں منفی طور اُتے دیکھدے نيں۔ [۴۰]
۱۹۶۶ وچ ، موری شہنشاہ اشوک (۲۷۳-۲۳۶ ق م) دا اک نوشتہ سری نواسپوری دے نیڑے دریافت ہويا سی۔ اشوک دے فرمودات دے نال کندہ ریت دے پتھر دے دو ستون ۱۴واں صدی وچ فیروز شاہ تغلق لیائے سن جو دہلی وچ پہلے توں موجود نيں۔
-
اج دہلی۔
-
انڈیا گیٹ ۹۰٬۰۰۰ بھارتی سپاہی جو افغان لڑائی اتے پہلے عالمی لڑائی وچ شہید ہوئے، دی یادگار اے۔
-
ہیمو ، ہیم چندر وکرمادتیا ، اتری بھارت دے ہندو بادشاہ،۱۶ صدی
-
اج دی دلی
ہور ویکھو
[سودھو]- اگرسین دی باولی
- دہلی دے دروازے
- مہرولی آرکیالوجیکل پارک
کتابیات
[سودھو]- "History of Delhi District". The Imperial Gazetteer of India, Vol. 11. Oxford at Clarendon Press. 1909. p. 225.
- Kapoor, Pramod; Singh, Malvika; Mukherjee, Rudrangshu (2009). New Delhi: Making of a Capital. Lustre Press. ISBN 978-81-7436-574-3.
- Byron, Robert (1931). New Delhi. The Architectural Review, Westminster.
- Hartcourt, A., Assistant Commissioner Delhi (۱۸۷۳). The New guide to Delhi. Lahore, Victoria Press. Check date values in:
|date=
(help) - Fanshawe, H. C. (۱۹۰۲). Delhi – Past and Present. London, J. Murray. Check date values in:
|date=
(help) - Fraser, Lovat (۱۹۰۳). At Delhi (An account of the Delhi Durbar, 1903). Bombay : Times of India Press and Thacker. Check date values in:
|date=
(help) - Bardiar, Nilendra. Urban, Cultural, Economic and Social Transformation: History of New Delhi (1947–65). New Delhi, Ruby Press & Co. Archived from the original on 15 اپریل 2014. Unknown parameter
|url-status=
ignored (help); Check date values in:|archivedate=
(help) - Hearn, Gordon Risley (1906). The Seven Cities of Delhi. W. Thacker & Co., London.
باہرلے جوڑ
[سودھو]- دہلی (۱۹۳۸)، بی ایف آئی آرکائیوز دی اک دستاویزی فلم
- اراضی تے حصول قانون ۱۸۹۴، جس دے تحت دہلی دا نواں شہر حاصل کیندا گیا سی۔
- ہربرٹ بیکر تے ایڈون لیوٹین دے اصل دستخطےآں دے نال دہلی دے نويں شہر دی تعمیر دا معاہدہ
حوالے
[سودھو]- ↑ ۱.۰ ۱.۱ ۱.۲ ۱.۳ Centre, UNESCO World Heritage. "Delhi – A Heritage City" (in en). https://web.archive.org/web/20180424023553/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5743/. Retrieved on 11 دسمبر 2018.
- ↑ "Archived copy". https://web.archive.org/web/20150402102446/http://www.travinfoindia.com/india-tours/golden-triangle.html. Retrieved on 10 جون 2012.
- ↑ "Delhi Tourism". http://www.delhitourism.gov.in/delhitourism/aboutus/index.jsp.
- ↑ Witzel, Michael (1999). "Aryan and non-Aryan Names in Vedic India. Data for the linguistic situation, c. 1900-500 B.C.". In Bronhorst, Johannes; Deshpande, Madhav. Aryan and Non-Aryan in South Asia. Harvard University Press. pp. 337–404 (p.25 of PDF). ISBN 978-1-888789-04-1.
- ↑ ۵.۰ ۵.۱ ۵.۲ Hearn, The Seven Cities of Delhi 1906.
- ↑ ۶.۰ ۶.۱ Centre, UNESCO World Heritage. "Red Fort Complex" (in en). https://web.archive.org/web/20180704063551/https://whc.unesco.org/en/list/231. Retrieved on 11 دسمبر 2018.
- ↑ [۱]
- ↑ List of cities by time of continuous habitation#Central and South Asia
- ↑ [۲]
- ↑ Tillotson, Giles (2019). Delhi Darahan. Penguin Random House India. p. 6. ISBN 978-0-670-09191-1.
- ↑ Singh, Upinder (2008). A History of Ancient and Early Medieval India From the Stone Age to the 12th Century. ISBN 9788131711200.
- ↑ Singh, Upinder (2006). Delhi: Ancient History. Berghahn Books. ISBN 9788187358299.
- ↑ Singh, Upinder (2006). Delhi: Ancient History (in English). Berghahn Books. ISBN 978-81-87358-29-9.
- ↑ "Rajasthan – History" (in en). https://www.britannica.com/place/Rajasthan/History. Retrieved on 17 ستمبر 2020.
- ↑ Hearn, The Seven Cities of Delhi 1906, pp. ۸۸-۸۹.
- ↑ Centre, UNESCO World Heritage. "Qutb Minar and its Monuments, Delhi" (in en). https://whc.unesco.org/en/list/233/. Retrieved on 11 دسمبر 2018.
- ↑ Jāvīd, ʻAlī (2008). World Heritage Monuments and Related Edifices in India. Pg.107. ISBN 978-0-87586-484-6. Retrieved 27 مئی 2009. Check date values in:
|accessdate=
(help) - ↑ Hunter, Sir William Wilson (1909). "The Indian Empire: Timur's invasion 1398". The Imperial Gazetteer of India 2. p. 366.
- ↑ Thomas, Amelia (2008). Rajasthan, Delhi, and Agra. Lonely Planet. ISBN 978-1-74104-690-8.
- ↑ Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813
- ↑ History Modern India
- ↑ Jagmohan (2005). Soul and Structure of Governance in India. ISBN 9788177648317. Retrieved 2 جون 2014. Check date values in:
|accessdate=
(help) - ↑ Gordon, Stewart (16 ستمبر 1993). The Marathas 1600–1818, Volume 2. Cambridge University Press, 1993. ISBN 978-0-521-26883-7. Check date values in:
|date=
(help) - ↑ The Army Quarterly and Defence Journal, Volume 114. West of England Press. 1984.
- ↑ Bhattacherje, S. B. (1984). Encyclopaedia of Indian Events & Dates. New Dawn Press. p. 595. ISBN 978-1-932705-49-2.
- ↑ The Pearson General Studies Manual 2009, Showick Thorpe Edgar Thorpe
- ↑ Johal, Vikramdeep (21 ستمبر 2018). "1783 Sikh conquest to come alive in Delhi". https://www.tribuneindia.com/news/archive/punjab/1783-sikh-conquest-to-come-alive-in-delhi-656274.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Mayaram, Shail (2003). Against history, against state: counterperspectives from the margins Cultures of history. Columbia University Press, 2003. ISBN 978-0-231-12731-8.
- ↑ A brief but fascinating account of the Indian contractors behind this constructed a Little Malice.
- ↑ Hindustan Times
- ↑ "How Muslim ghettos came about in Delhi". 3 مارچ 2020. https://indianexpress.com/article/india/muslim-ghettos-of-delhi-6297633/.
- ↑ "Delhi Assembly Elections 2015: Important Facts And Major Stakeholders Mobile Site". 6 فروری 2015. https://web.archive.org/web/20151230215251/http://m.indiatvnews.com/politics/national/delhi-assembly-elections-2015-important-facts-and-stakeholders-25298.html. Retrieved on 7 ستمبر 2015.
- ↑ Jupinderjit Singh (فروری 2015). "Why Punjabis are central to Delhi election". https://web.archive.org/web/20220109200353/https://www.tribuneindia.com/news/archive/features/why-punjabis-are-central-to-delhi-election-36387. Retrieved on 7 ستمبر 2015.
- ↑ Sanjay Yadav (2008). The Invasion of Delhi. Worldwide Books. ISBN 978-81-88054-00-8.
- ↑ "The Constitution (Seventh Amendment) Act, 1956". 1956. https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm. Retrieved on 16 مارچ 2017.
- ↑ "The States Reorganisation Act, 1956". 1956. https://web.archive.org/web/20170317144043/http://lawmin.nic.in/ld/P-ACT/1956/A1956-37.pdf. Retrieved on 16 مارچ 2017.
- ↑ ۳۹.۰ ۳۹.۱ "The Constitution (Sixty-Ninth Amendment) Act, 1991". National Informatics Centre, Ministry of Communications and Information Technology, Government of India. https://web.archive.org/web/20160821020032/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend69.htm. Retrieved on 8 جنوری 2007.
- ↑ Krishna, Gopal (1985). "Communal Violence in India: A Study of Communal Disturbance in Delhi". Economic and Political Weekly 20 (3): 117–131.
- مضامین جنہاں وچ اردو بولی دا متن شامل اے
- ٹُٹے ہوئے جوڑاں آلے صفحے
- CS1 maint: English language specified
- CS1 errors: dates
- Articles with invalid date parameter in template
- ممکنہ طور پر تاریخ بیانات پر مشتمل تمام مضامین
- Pages with citations using unsupported parameters
- نويں دہلی
- تریخ دہلی
- غیر نظر ثانی شدہ تراجم اُتے مشتمل صفحات
- دلی
- دلی دا اتہاس