شاہجہان
| ||||
---|---|---|---|---|
(فارسی وچ: شهابالدین مُحمَّد شاهجهان) | ||||
![]() |
||||
جم | 15 جنوری 1592 [۱] | |||
وفات | 22 جنوری 1666 (74 سال)[۲][۱] | |||
مدفن | تاج محل | |||
زوجہ | ممتازمحل (۳۰ اپریل ۱۶۱۲–۱۷ جون ۱۶۳۱) | |||
اولاد | پرہیز بانو بیگم ، جہاں آرا بیگم ، دارا شکوہ [۳]، شاہ شجاع (مغل شہزادہ) ، روشن آرا بیگم ، اورنگزیب ، مراد بخش ، گوہر آرا بیگم | |||
والد | جہانگیر | |||
والدہ | تاج بی بی بلقیس مکانی | |||
بہن/بھائی | ||||
خاندان | مغل خاندان | |||
ہور معلومات | ||||
پیشہ | شاہی حکمران [۴] | |||
مادری زبان | فارسی | |||
پیشہ ورانہ زبان | فارسی [۵]، عربی ، چغتائی ، ہندستانی | |||
ترمیم ![]() |
شہاب الدین محمد شاہجہان اول یا مرزا شہاب الدین بیگ محمد خان خرم (پیدائش: 5 جنوری 1592ء— وفات: 22 جنوری 1666ء) سلطنت مغلیہ دا پنجواں شہنشاہ سی جس نے 1628ء توں 1658ء تک حکومت کيتی۔ شاہجہان دا عہد مغلیہ سلطنت دے عروج دا دَور سی تے اِس دور نوں عہدِ زريں وی کہیا جاندا اے۔ 1658ء وچ شاہجہان نوں اُس دے بیٹے اورنگزیب عالمگیر نے معزول کر دتا۔ شاہجہان دی تعمیرات توں دِلچسپی تے اُس دے عہد وچ تعمیر ہونے والے تعمیری شاہکار اج وی قائم نيں۔ اُسنوں مغلیہ سلطنت دا عظیم ترین معمار شہنشا�� یا انجنئیر شہنشاہ وی کہیا جاندا اے۔ شاہجہان دی وجہ شہرت تاج محل تے ممتاز محل توں اُس دی محبت دی داستاناں نيں۔
شہاب الدین محمد شاہجہان 1628 توں 1658 تکر برصغیر ہندستان چ مغل سلطنت دے حکمران رئے سی۔ ایناں دا ناں شاہجہان فارسی چوں نکلیا اے جیدا مطلب ”جگ دا بادشاہ اے”۔ او بابر، ہمایوں، اکبر تے جہانگیر توں مگروں پنجویں مغل بادشاہ سی۔ اپنی جوانی دے دور توں ای اکبر بادشاہ دے پسندیدہ رئے سی۔
ایتھوں تکر کہ ایناں نوں اپنی نکی عمر چ ای جہانگیر دے مگروں مغل سلطنت دااگلا بادشاہ بناون دااعلان کر دتا گیا سی۔ او اپنے پیو دے مرن توں بعد 1627ء چ بادشاہ بنے۔ ایناں نوں عظیم مغلاں وچوں اک مغل سمجھیا جاندا سی تے ایناں دے دور حکومت نوں مغلاں دا سنھری دور آکھیا جاندا سی۔ اکبر بادشاہ دے ونگوں ایناں نوں وی اپنی راجدھانی چ ودھاوا کرن دا بڑا شوق سی۔ ایناں دے دور حکومت چ مشہور واقعات ریاست احمدنگر دی تباہی (1636ء)، فارسیاں دے ہتھوں کندھار دا نکلنا(1653ء) تے دکن دے شہزادے دے خلاف دوجی لڑائی(1655ء) شامل نیں۔ 1658ء چ او بمار پئے تے 1666ء چ اپنے مرن تکر آودے پتر اورنگزیب دے ہتھوں آگرہ چ ڈک دتے گئے۔ تہاڈے مرن ویلے مغلاں دی سلطنت 750،000،000 ایکڑ (3،000،000 مربع کلومیٹر) تکر ودھ چکی سی جیہڑی اج دے ھندستان دے 10/9 دے برابر اے۔
شاہجہان دا دور حکومت مغل طرز تعمیر دا سنھرا دور سی۔ ایناں نے بڑی مشہور تریخی عمارتاں بنوائیاں جنہاں چوں اک آگرہ چ اپنی بیوی ممتاز محل(جمن ناں: ارجمند بانو بیگم) دے لئی بنایا گیا مقبرہ تاج محل ھیگا اے۔ آگرہ دی موتی مسجد تے دلی دا محل تے مسجد ایناں دی مشہور یادگاراں نیں۔ مشہور تخت طاؤس جیدی قیمت اج دے حساب توں لکھاں ڈالر دے برابر اے دیاں تریخاں وی ایناں دے دورحکومت نال رلدیاں نیں۔
ایناں نیں شاہجہان آباد دے ناں توں اک شہر وی بنایا جیہڑہ اجکل ”پرانی دلی” دے ناں توں مشہور اے۔ شاہجہان دور دی اہم عمارتں چ دلی قلعے چ دیوانِ عام، دیوانِ خاص، جامعہ مسجد، موتی مسجد تے تاج محل شامل نیں۔
جمن تے پہلی حیاتی
[سودھو]مڈھلا جیون
[سودھو]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/%22Shah_Jahan_on_Horseback%22%2C_Folio_from_the_Shah_Jahan_Album_MET_CAT_40r6_89C.jpg/249px-%22Shah_Jahan_on_Horseback%22%2C_Folio_from_the_Shah_Jahan_Album_MET_CAT_40r6_89C.jpg)
ناں و شجرہ نسب
[سودھو]شاہجہان دا اصل ناں خرم جدوں کہ کنیت ابو المظفر اے۔ لقب اعلیٰ حضرت صاحبِ قرآنِ ثانی اے۔ مورخین نے اِختصار توں کم لیندے ہوئے ایہ ناں تریخ وچ لکھیا اے: اعلیٰ حضرت صاحب قرآنِ ثانی ابو المظفر شہاب الدین محمد خرم شاہجہان اول۔ مکمل ناں مع القابات ایويں اے: شاہنشاہ السلطان الاعظم والخاقان المکرم ملک السلطنت اعلیٰ حضرت ابو المظفر شہاب الدین محمد شاہجہان اول صاحب قرآنِ ثانی پادشاہ غازی ظل اللہ فردوسِ آشیانی شہنشاہِ سلطنت الہِندیۃ والمُغلیۃ۔ شاہجہان دے والد جہانگیر سن، دادا اکبراعظم تے پردادا ہمایوں سن جدوں کہ سکردادا بابر سن ۔نسب ایويں اے: شہاب الدین محمد شاہجہان ابن نور الدین جہانگیر ابن جلال الدین محمد اکبر بادشاہ ابن نصیر الدین محمد ہمایوں بادشاہ ابن ظہیر الدین محمد بابر۔
والدین
[سودھو]شاہجہان دے والد مغل شہنشاہ جہانگیر تے والدہ جگت گوساواں سی۔جگت گوساواں راجہ ادھے سنگھ دی بیٹی سی جس توں جہانگیر نے 26 جون 1586ء نوں شادی کيتی سی۔[۶]
حلیہ و مشابہت
[سودھو]شاہجہان دا قد میانہ سی تے رنگ گندمی سی۔ اُس دی پیشانی کشادہ، بھواں اُبھری ہوئی، ناک کسی قدر جھکی ہوئی لیکن ستواں، اکھاں چمکدار تے بھورے رنگ دی لیکن پتلیاں سیاہ سن۔ آواز شیريں سن، فصاحت دے نال فارسی زبان بولنے اُتے اُس نوں قدرت حاصل سی۔ باپ داد دے برعکس اُس دی داڑھی متشرع مسلماناں دی داڑھی ورگی دراز سی۔ ہتھ نہ تاں بہت دراز سن تے نہ بہت چھوٹے۔ دست راست دی چار اُنگلیاں اُتے تل سن جو نیک فال دی علامت سمجھے جاندے سن ۔ اِس لحاظ توں اوہ شاہانہ اقتدار دے لئی موزاں سمجھیا جاندا سی۔[۷]
ولادت
[سودھو]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b5/Emperor_Shah_Jahan%2C_1628_%28cropped%29.jpg/249px-Emperor_Shah_Jahan%2C_1628_%28cropped%29.jpg)
شاہجہان دی ولادت بروز بدھ 30 ربیع الاول 1000ھ مطابق 5 جنوری 1592ء نوں دار السلطنت لاہور وچ ہوئی۔[۸] شاہجہان دی ولادت اُنہاں دے دادا اکبر اعظم دی حکومت دے 36 ويں سال وچ ہوئی۔ اُس وقت لاہور مغل سلطنت دا دار السلطنت سی تے مغل شہنشاہ اکبر اعظم 1586ء توں مع مغل شاہی خاندان دے ایتھے مقیم سی۔ پیدائش دے چھیويں روز جہانگیر نے اپنے والد جلال الدین اکبر نوں مدعو کيتا تاکہ اوہ نوزائیدہ بچے دا ناں تجویز کرن۔ شہنشاہ اکبر نے نوزائدہ بچے دا ناں خرم رکھیا تے رقیہ سلطان بیگم دے حوالے کے دتا گیا کہ اوہ اِس دی تربیت کرسکن۔ شاہجہان ابتدائی ایام توں ہوش سنبھالنے تک تے ہوش سنبھالنے دے بعد تن سال تک رقیہ سلطان بیگم دے زیرسایہ پروان چڑھدا رہیا۔[۹]
تعلیم
[سودھو]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/78/Govardhan._Shah_Jahan_and_Dara_Shikoh_ca._1638._Victoria_and_Albert_Museum.jpg/250px-Govardhan._Shah_Jahan_and_Dara_Shikoh_ca._1638._Victoria_and_Albert_Museum.jpg)
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b7/Shah_Jahan.jpg/251px-Shah_Jahan.jpg)
شاہجہان دی عمر جدوں چار سال چاہ ماہ چار یوم ہوئی تاں اُسنوں مکتب بٹھایا گیا تے اِس خوشی وچ غالباً مروجہ شان و شوکت دے مطابق جشن منایا گیا۔ شاہجہان دے پہلے اُستاد ملیا قاسم بیگ تبریزی سن جو مرزا جان تبریزی دے شاگرد سن ۔ اِنہاں دے علاوہ ممتاز عالم دین تے علوم عقلی دے ماہر تے صوفی منش انسان وی سن ۔ مرزا قاسم بیگ تبریزی دے بعد شاہجہان دے اتالیق حکیم علی گیلانی مقرر ہوئے جو مشہور طبیب تے گراں قدر خوبیاں دے حامل سن ۔ حکیم علی گیلانی علم طبابت وچ اپنے ماماں حکیم الملک شیرازی تے اُنہاں دے بعد شاہ فتح اللہ گیلانی دے شاگرد سن ۔ علوم دینیہ وچ اوہ شیخ عبدالنبی دے شاگرد سن ۔شاہجہان نوں دِیگر اُساتذہ دی بجائے زیادہ سروکار حکیم علی گیلانی توں رہیا۔ استوں علاوہ شاہجہان دے دِیگر اُساتذہ وچ شیخ صوفی وی شامل سن جو میاں وجیہ الدین گجراتی دے شاگرد سن ۔ ایہ خوش مذاق شاعر تے شگفتہ مزاج شخصیت سن ۔ شیخ ابوالخیر تے شیخ ابوالفضل وی متوازن مزاج شخصیتاں سن کہ جنہاں توں شاہجہان نوں علم حاصل ہويا۔ شاہجہان اپنے والد نورالدین جہانگیر دی نسبت مفکرانہ ذہنیت دا مالک نہ سی بلکہ اوہ عملی ذہن دا حامل سی۔ فارسی زبان بہت جلد سیکھ لی تے اِس دے اِظہارِ بیان اُتے قدرت حاصل کيتی۔ ترکی زبان شاید اُسنوں پسند نہ سی جس دے سیکھنے دی طرف اوہ مائل نہ ہويا۔ ترکی زبان توں بیگانگی دی شکایت اک بار اُس نے رقیہ سلطان بیگم توں وی کيتی سی جس توں معلوم ہُندا اے کہ اُسنوں ترکی زبان دے سیکھنے توں کوئی شغف نہ سی۔ شہنشاہ اکبر نے اک بار اُسنوں ترکی زبان سکھانے دی کوشش کيتی سی کہ تاتار خان نوں اُس دا ترکی زبان دے لئی استاد مقرر کيتا مگر ایہ معلوم نئيں ہوئے سکیا کہ اُس نے شاہجہان وچ اِس بولی دے لئی کوئی شوق پیدا کیہ ایہ ننيں۔ البتہ شاہجہان دے حوالے توں کہیا جاسکدا اے کہ اوہ کند ذہن لڑکا نہ سی بلکہ اُس دا ذہن تیز تے حافظہ غیر معمولی سی۔ تفصیل پسندی تے اُس اُتے عبور حاصل کرنے دی اُس وچ خاص صلاحیت سی جو مردے دم تک اُس دے نال رہی۔[۱۰]
جسمانی و آہنی تربیت
[سودھو]شہنشاہ اکبر نے شاہجہان دی مکتب دی تعلیم دے نال اُس دی جسمانی تربیت دا وی خیال رکھیا۔ 1587ء وچ جدوں شہنشاہ اکبر آخری بار کشمیر جا رہیا سی تاں شاہجہان نوں لاہور وچ میر مراد جوانیسی دی زیرنگرانی چھڈ گیا تے میر مراد دے ذمے ایہ حکم لگایا سی اوہ شاہزادے نوں تیراندازی سکھائے تے تعلیم قور دی روزانہ مشق کروائے۔ بعد وچ شاہجہان دادا شہنشاہ اکبر دے نال جدوں دکن گیا تاں بندوق چلیانا سکھی تے بندوق دی مشق راجا سلیوان دے ذمے رہی۔ دکن وچ اُس نے سواری و تیغ زنی دی مشقاں وی کيتیاں تے روزانہ ورزش اُس دا معمول بن گئی ۔ فن عروض و خطابت جداں خشک موضوعات دے مقابلے وچ اُس نوں اُنہاں فنون وچ دلچسپی رہی کہ اپنے والد دی طرح اوہ تیر کمان تے بندوق دے استعمال دا ماہر ہويا۔[۱۱]
خسرو دی بغاوت
[سودھو]27 اکتوبر 1605ء نوں شہنشاہ اکبر نے وفات پائی تے اِس دے اک ہفتے بعد نورالدین جہانگیر بحیثیت مغل شہنشاہ دے 3 نومبر 1605ء نوں تخت نشین ہويا۔ اِس تخت نشینی دے نال ہی خسرو مرزا دی بغاوت شروع ہوئے گئی جو حکومت دے نال ہلچل کردی گئی۔ خسرو 6 اپریل 1606ء دی شام نوں آگرہ توں بہانہ کرکے نکل گیا کہ اوہ شہنشاہ اکبر دی قبر اُتے جا رہیا اے لیکن اوہ پنجاب دی طرف ودھیا تے راستے وچ اُس نوں حسین بیگ بدخشی تے عبدالرحمٰن مل گئے۔ خسرو دے فرار توں جہانگیر پریشان ہويا تے شیخ فرید بخاری نوں حکم دتا کہ باغی خسرو دا پِچھا کرے۔ اُس نے فیصلہ کيتا کہ اوہ خود وی اِس مہم دے لئی فوراً روانہ ہوئے لیکن آگرہ دار السلطنت سی تے اِس دا انتظام وی ضروری سی، اِس لئی جہانگیر نے اک مجلس وزارت تشکیل دتی تے اِس مجلس وزارت وچ شیخ علاء الدین (جو شیخ سلیم چشتی دے پوتے سن )، مرزا غیاث بیگ تہرانی، دوست محمد خواجہ جہاں تے راجا راؤ سنگھ بھرتبا شامل سن ۔ شاہجہان نوں اِس مجلس دا صدر بنایا گیا۔ ایہ شاہجہان دے لئی عوامی رابطے دا پہلا موقع سی۔ سوہدرہ دے مقام سےخسرو دی جلد گرفتاری دے نال بغاوت دم توڑ گئی تے 1607ء وچ خسرو نوں آگرہ دے قلعے وچ اَنھّا کرکے قید کر دتا گیا۔ 1616ء توں 1620ء تک اوہ ابوالحسن آصف خان دی تحویل وچ رہیا۔ 1620ء وچ اوہ شاہجہان دی تحویل وچ دے دتا گیا تے 26 جنوری 1622ء نوں شاہجہان دے حکم اُتے خسرو نوں دکن وچ قتل کر دتا گیا۔[۱۲]
ملکہ نورجہاں شہنشاہ جہانگیر دی چہیتی ملکہ سی۔ جہانگیر نے اُس توں 25 مئی 1611ء نوں نکاح کر ليا تے اوہ شہنشاہ جہانگیر دی قانونی بیوی تسلیم کيتی گئی تے بعد وچ کارہائے حکومت وچ مشیر وی ثابت ہوئی۔ ملکہ نورجہاں ممتاز محل دی پھُپھی تے ابوالحسن آصف خان دی بہن سی۔
ازدواج
[سودھو]جنوری 1610ء وچ شہنشاہ جہانگیر نے شاہجہان دی نسبت مرزا مظفر حسین صفوی خانوادۂ شاہ اسماعیل (ایران) دی لڑکی قندھاری بیگم توں کردتی سی حالانکہ اِس توں پہلے شاہجہان دی نسبت ارجمند بانو بیگم توں ہوچکی سی۔ قندھاری بیگم بعد وچ محل وچ موجود رہی تے شاہجہان نے اُسنوں اپنی بیوی دی حیثیت توں اپنائے رکھیا۔ ایہ معاملہ مؤرخین دے لئی زیادہ مشکوک نظرآندا اے۔ قندھاری بیگم نال شادی ہور اک سال مؤخر کردتی گئی تے بعد وچ ارجمند بانو بیگم نال شادی کردتی گئی۔[۱۳] 30 جنوری 1607ء نوں شاہجہان دی نسبت ابوالحسن آصف خان دی بیٹی ارجمند بانو بیگم توں ہوچکيتی سی جسنوں بعد وچ ممتاز محل دے ناں توں پکاریا گیا۔ اُس وقت شاہجہان دی عمر محض پندرہ سال سی۔ اِس نسبت دے پنج سال بعد 30 اپریل 1612ء نوں آگرہ وچ رخصتی عمل وچ آئی۔ ایہ عقد انتہائی کامیاب ترین رہیا تے تریخ وچ اک مثالی جوڑے دے ناں توں یاد کيتا گیا۔[۱۴] ایہ عقد 19 سال قائم رہیا تے ممتاز محل شاہجہان دی چہیتی بیوی دے طور اُتے اپنی حیثیت قائم رکھنے وچ برقرا رہی۔ گوہر آراء بیگم دی پیدائش دے کچھ ہی گھنٹےآں بعد 17 جون 1631ء نوں ممتاز محل اِس دنیا توں رخصت ہوئے گئی۔ ممتاز محل نوں اولاً برہانپور وچ امانتاً سپردِ خاک کيتا گیا تے بعد وچ تاج محل دی تعمیر مکمل ہوجانے دے بعد اُس دی قبرکشائی کرکے اُسنوں تاج محل وچ دفن کيتا گیا۔ 23 اگست 1617ء نوں شاہجہان نے تیسری شادی عبد الرحیم خان خاناں دی بیٹی نال کیندی جو دکن وچ سر انجام پائی۔ ایہ شادی مصلحتاً سیاسی سی۔
عسکری کمان
[سودھو]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/Shah-Jahan_hunting_lions_at_Burhanpur_%28July_1630%29.jpg/250px-Shah-Jahan_hunting_lions_at_Burhanpur_%28July_1630%29.jpg)
خسرو دی بغاوت ختم کرکے جہانگیر نے لاہور وچ قیام کيتا۔ قیامِ لاہور دے دوران ہی شاہجہان نوں 21 مارچ 1607ء نوں پہلا فوجی منصب یعنی ہشت ہزاری ذات تے پنج ہزاری سوار مع طومان، تغ و طبل و علم تفویض ہوئے۔ نومبر 1607ء وچ شاہجہان نوں اجین دی جاگیر تے حصار فیروزہ دی سرکار تفویض ہوئی۔ اِس دے علاوہ شہنشاہ جہانگیر دی طرف توں شاہزادے نوں ایہ اجازت دِی گئی کہ اوہ سرخ خیمہ نصب کرسکدا اے (یہ اجازت خصوصاً عنایت خاص دے اعتبار توں سب توں وڈے شاہزادے نوں دتی جاندی تھی)۔ اِس اعزازات دے علاوہ ہور ایہ کہ اک شاہی مہر اُس دے سپرد کردتی گئی تے حکم دِیا گیا کہ جملہ فرامین تے پرواناں اُتے اُس دی مہر ضرور ثبت ہونی چاہیے[۱۵]۔ 27 مارچ 1612ء نوں ملکہ نورجہاں دے مشورے اُتے شہنشاہ جہانگیر نے شاہجہان نوں بارہ ہزار ذات تے پنج ہزار سوار دا منصب عطاء کيتا۔[۱۶]
گورنری
[سودھو]1568ء وچ شہنشاہ اکبر نے میواڑ دے راجگڑھ چتوڑگڑھ نوں فتح کر ليا سی تے چتوڑ واحد ایسی ریاست سی جس نے دیر تک مغلاں دا مقابلہ کيتا۔
عہد حکومت تے واقعات حکومت
[سودھو]28 اکتوبر 1627ء نوں مغل شہنشاہ نورالدین جہانگیر نے راجوری دے مقام اُتے وفات پائی۔ جہانگیر دی وفات دے وقت شاہجہان جُنَّار (یا جُنَّیر) دے مقام اُتے سی۔ جہانگیر دی وفات دے بعد شاہجہان دے خسر ابوالحسن آصف خان نے اُس دے دوسرے بھائی خسرو مرزا دے بیٹے داور بخش نوں تخت اُتے بطور مغل شہنشاہ دے بٹھا دِیا۔ ایہ مسند داور بخش دے لئی عارضی ثابت ہوئی تے جدوں خاندان دے دوسرے شاہزادے یعنی دانیال مرزا دے بیٹے ہوشنگ مرزا، طہماسپ تے طہمورث شاہجہان دے زیرعتاب آئے تاں ابوالحسن آصف خان نے داور بخش نوں ایران فرار ہوجانے دا موقع دے دتا لیکن ایہ موقع اُس دے لئی پائیدار ثابت نہ ہوئے سکیا تے ايسے دوران لاہور وچ 30 دسمبر 1627ء نوں شاہجہان نوں مغل شہنشاہ تسلیم کر ليا گیا تے 23 جنوری 1628ء نوں شاہجہان دے حکم اُتے لاہور وچ چاراں شہزادےآں نوں قتل کر دتا گیا۔[۱۷][۱۸][۱۹]
شاہجہان اپنی تیس سالہ حکومت دے دوران اندازہً نصف مدت تک دار السلطنت دے باہر رہیا۔ اِس موقع اُتے اُس دے نجی معاملات دا مختصر سا بیان باعث دلچسپی اے کہ تخت نشینی دے سال دے اندر ہی اُسنوں آگرہ چھڈ کے گوالیار جانا پيا تاکہ اوہ جھجھار سنگھ دی سرکوبی کرسکے۔ جھجھار سنگھ نے اطاعت قبول کرلئی تے شاہجہان نوں اک مہینے توں کچھ ودھ دی مدت دی غیر حاضری دے بعد آگرہ واپس آنا پيا۔ دسمبر 1629ء وچ اُسنوں دوبارہ آگرہ چھڈ کرجانا پيا جس دی وجہ ایہ سی کہ اوہ خان جہاں لودھی نوں دکن بھج جانے اُتے سزا دے سکے۔ شاہجہان رنتھنبور دے راستے توں چاندا توں ہُندا ہويا مالوہ توں یکم مارچ 1630ء نوں برہانپور پہنچیا تے ایتھے دو سال تک مقیم رہیا۔ برہانپور وچ قیام دے دوران ہی ممتاز محل دا انتقال ہويا۔ 6 مارچ 1632ء نوں شاہجہان برہانپور توں روانہ ہوکے ماہِ جون 1632ء وچ واپس آگرہ پہنچیا تے ایتھے ہور دو سال تک مقیم رہیا۔ 1632ء دے آخری مہینےآں وچ شاہجہان نے وڈے فرزند دارا شکوہ دی شادی کيتی تقاریب منعقد کيتیاں تے ایہ شادی 25 جنوری 1633ء نوں طے پائی۔ یکم فروری 1633ء نوں تقاریب عروسی منعقد ہوئیاں تے شاہجہان ممتاز محل دے انتقال دے بعد توں جاری ایامِ سوگ ترک کرکے زندگی نغمہ سنج وچ واپس آگیا۔ دارا شکوہ دی شادی دے فوراً بعد ہی 23 فروری 1633ء نوں شاہ شجاع دی شادی وی کردتی گئی۔[۲۰]
دکن وچ قحط
[سودھو]1630ء توں 1632ء دے وسطی عرصے وچ دکن وچ قحط پيا۔ گجرات، خاندیش وچ فصلاں تباہ ہوگئياں جس توں دو لکھ دے نیڑے افراد قلت خوراک دے باعث جاں بحق ہوئے۔ شاہجہان نے ہنگامی بنیاد اُتے لنگرخانے تشکیل دتے تاکہ دکن دی آبادی اُتے تیزی توں قحط اُتے قابو پایا جاسکے۔[۲۱]
- ہور پڑھو: دکن سلطنتاں، احمد نگر سلطنت، بیجاپور سلطنت، قطب شاہی سلطنت، اورنگزیب عالمگیر
1632ء توں 1636ء تک احمد نگر سلطنت دے متعلق مہمات جاری رنيں۔ 1632ء وچ شاہجہان نے دولت آباد دا قلعہ تسخیر کر ليا جس توں احمد نگر سلطنت دے آخری حکمران مرتضیٰ نظام شاہ سوم نوں قید کروا دتا۔ 1635ء وچ گولکنڈہ تے 1636ء وچ بیجاپور وی شاہجہان دے قبضہ اقتدار وچ آگئے۔ شاہجہان نے شاہزادہ اورنگزیب نوں دکن دے علاقےآں دولت آباد، صوبہ برار، تلنگانہ، خاندیش اُتے بطور نائب السلطنت دے مقرر کر دتا۔ بعد وچ شاہزادہ اورنگزیب نے 1656ء وچ گولکنڈہ تے 1657ء وچ بیجاپور تسخیر کرلئی۔[۲۲] 1636ءسے 1657ء دے وسطی عرصے وچ دکن دی باقی ماندہ تن سلطنتاں مغلیہ سلطنت وچ شامل ہوگئياں۔ 1636ء وچ احمد نگر سلطنت ختم ہوئے گئی تے باقی ماندہ دو سلطنتاں یعنی بیجاپور سلطنت تے گولکنڈہ دی قطب شاہی سلطنت نوں شاہزادہ اورنگزیب نے مجبور کر دتا کہ اوہ مغلیہ سلطنت دے شاہی اقتدار نوں تسلیم کرن تے باجگزار ہوجاواں۔ [۲۳]
جون 1631ءسے اکتوبر 1632ء تک چار مہینےآں دے محاصرے دے بعد پرتگالیاں توں دریائے ہُگلِی دی بندرگاہ کھو لی گئی جنہاں اُتے اُنہاں دا مدتِ دراز توں قبضہ چلا آ رہیا سی۔ مغل صوبیدار قاسم خان جوینی دی قیادت وچ اک مہم ہُگلِی بندرگاہ نوں پرتگالیاں دے قبضے توں چھڑوانے دے لئی بھیجی گئی۔ قاسم خان جوینی دی اِس مہم اُتے پرتگالی جنگ اُتے آمادہ ہوئے گئے تے میدانِ کارزار وچ 10,000 پرتگالی قتل ہوئے۔ 25 ستمبر 1632ء نوں ہُگلی اُتے مغل سلطنت دا اُتے تسلط قائم ہوئے گیا۔[۲۴]
1633ء وچ شاہجہان پہلی بار علیل ہويا مگر تن دِن دی علالت دے بعد صحت یاب ہوئے گیا۔ ماہِ جنوری 1634ء وچ آگرہ توں کشمیر دی سیر نوں روانگی ہوئی۔ راستے وچ دارا شکوہ بیمار ہوئے گیا تے خاندانی طبیب حکیم شیخ علیم الدین انصاری المشہور بہ وزیر خان نوں علاج دے لئی طلب کر ليا گیا۔ لاہور وچ مختصر قیام دے بعد شاہجہان نے دوبارہ سفر کشمیر جاری رکھیا تے 5 جون 1634ء نوں اوہ کشمیر پہنچیا۔ ماہِ ستمبر 1634ء دے پہلے ہفتے وچ اوہ کشمیر نوں خیرباد کہہ کے لاہور دے لئی روانہ ہويا تے 16 نومبر 1634ء نوں لاہور پہنچ گیا۔ لاہور وچ قیام 2 مہینے رہیا تے ایتھے توں دار السلطنت آگرہ دے لئی روانہ ہويا۔ دہلی وچ چند دِن قیام کرکے 12 مارچ 1635ء نوں آگرہ پہنچیا۔[۲۵]
شاہجہان جدوں سفر کشمیر تے لاہور وچ مقیم سی تاں شہنشاہ دی عدم موجودگی دا فائدہ اُٹھا کر جھجھار سنگھ نوں جاہ طلبی دا اِرادہ ہويا۔ دکن دی غیر اطمینانی صورت حال تے جھجھار سنگھ دی دوبارہ بغاوت توں مجبور ہوکے شاہجہان نوں ماہِ ستمبر 1635ء دے اواخر وچ آگرہ چھڈنا پيا۔ باری دوآب پہنچ کے شاہجہان نے راستہ تبدیل کر ليا تے بندیل کھنڈ پہنچ گیا تے جنوری 1636ء دے ابتدائی دِناں وچ اُس نے دریائے نربدا پار کيتا تے سیدھا دولت آباد دی طرف کوچ کيتا۔ چھ مہینےآں دی شدید مشقت دے بعد صوبہ احمد نگر وچ اَمن و اَمان قائم کرنے تے بیجاپور تے گولکنڈہ دی قطب شاہی سلطنت توں خاطرخواہ صلح کرنے وچ کامیاب ہويا۔ جولائی 1636ء دے اوائل وچ شاہجہان دکن توں روانہ ہويا تے اجین تے مانڈو توں ہُندے ہوئے 25 نومبر 1636ء نوں اجمیر پہنچیا تے اک ہفتے دے قیام دے بعد اوہ 5 جنوری 1637ء نوں آگرہ پہنچیا۔[۲۶]
مارچ 1637ء وچ شاہجہان بیمار ہويا تے 29 دِن دی علالت دے بعد صحت یابی ہوئی۔ اپریل 1637ء وچ شاہزادہ اورنگزیب دی شادی منعقد کيتی گئی۔ ایہ شادی 8 مئی 1637ء نوں سر انجام پائی۔[۲۷]
ماہِ فروری 1638ء وچ صفوی حاکم قندھار علی مردان خان نے قندھار مغل افسراں دے سپرد کر دتا۔ قندھار جہانگیر دے زمانہ حکومت وچ مغل سلطنت دے ہتھوں توں نکل کے صفوی سلطنت دا حصہ بن گیا سی۔ علی مردان خان دی سپردگیٔ قندھار دے بعد آئندہ دے 15 سال تک شاہجہان دی توجہ شمال مغربی سرحد اُتے مرکوز رہی۔ شہنشاہ نے پہلی بار کابل دا سفر اگست 1638ء وچ شروع کيتا تے اِس سفر دے دو مقصد پیش نظر سن : اول ایہ کہ قندھار اُتے ایرانیاں دے مجوزہ حملےآں دی روک سیم دی جاسکے تے دؤم ایہ کہ ما وراء النہر دی صورت حال توں آگہی رکھی جاسکے۔ 18 مئی 1639ء نوں شہنشاہ کابل پہنچیا تے تخمیناً چار مہینےآں دے قیام دے بعد اوہ ستمبر 1639ء نوں واپس لاہور آگیا۔ لاہور توں کشمیر چلا گیا تے ہن کشمیر وچ قیام دو سال رہیا۔ کشمیر وچ اقامت دے دوران ہی ابوالحسن آصف خان، وزیر اعظم دا انتقال لاہور وچ ہويا۔ جولائی 1641ء وچ شہزادہ مراد بخش دی شادی منعقد ہوئی۔ اوائل جنوری 1643ء وچ شاہجہان دوبارہ آگرہ واپس آگیا۔[۲۸]
آگرہ واپسی دے چند روز بعد شاہجہان اجمیر گیا تے اوتھے توں لاہور پہنچیا۔ لاہور وچ قیام دو سال تک رہیا۔ قیامِ لاہور دے دوران مارچ 1644ء وچ شاہزادی جہاں آراء بیگم دے لباس وچ اگ لگ گئی جس توں شاہزادی بری طرح جل گئی۔ اِس دے علاج وچ شاہجہان نے کوئی کسر نہ چھڈ رکھی۔ شفاء کلی حاصل ہونے دے بعد اک شاندار تقریب منعقد کيتی گئی تے اِس تقریب وچ 25 نومبر 1644ء نوں شہزادہ اورنگزیب جس توں شاہجہان ناراض سی، نے جشن دے اختتام اُتے اپنی بہن دی سفارش اُتے اورنگزیب دوبارہ اپنے عہدے اُتے بحال کر دتا گیا۔ اوائل 1645ء وچ شاہجہان آگرہ توں روانہ ہويا تے تن سال مغربی صوبہ جات وچ گزارے۔ 1645ء دے موسم گرما وچ اوہ کشمیر دی سیر نوں گیا تے بلخ تے بدخشاں دی مہمات دی نگرانی وچ دوبارہ کابل جانا ہويا۔ نتیجۃً ایہ ثابت ہويا کہ ہندوکش دے پہاڑاں دے پار قبضہ رکھنا ناممکن اے۔ اِس لئی شہنشاہ نے اپنی افواج واپس بلوا لاں۔ جون 1647ء دے آخری ہفتے وچ اوہ کابل توں روانہ ہوکے لاہور توں ہُندے ہوئے دہلی دے راستے توں آگرہ پہنچ گیا۔[۲۹]
1638ء وچ شاہجہان دی خواہش اُتے پرانی دہلی نوں شاہ جہان آباد دا ناں دے کے بطور نويں دار السلطنت دی بنیاد رکھی گئی۔ 12 مئی 1639ء نوں لال قلعہ دی بنیاد رکھی گئی سی تے ہن جدوں شاہجہان آگرہ واپس ہوئے رہیا سی تاں دہلی وچ مختصر قیام دے دوران دہلی دے افسراں نوں حکم جاری کردا گیا کہ دہلی دی عمارتاں دی تعمیر دا کم تیزی توں مکمل کے لیا جائے۔ دو مہینےآں دے اندر ہی افسراں نے دہلی محل نوں اقامت و رہائش دے قابل بنا دتا تے شہنشاہ نے دہلی دے لئی 27 مارچ 1648ء نوں آگرہ توں روانگی اختیار کيتا۔ 8 اپریل 1648ء نوں شہنشاہ دے تلا دان دی قمری تریخ سی تے اِسی دے پیش نظر نويں محل دی رسم افتتاح وی ادا کيتی گئی۔ شاہجہان دے دہلی وچ لال قلعہ وچ رہائش اختیار کرنے توں لال قلعہ آئندہ تن صدیاں تک مغلیہ سلطنت دی سرکاری رہائش گاہ بنا رہیا۔[۳۰]
شاہجہان | |
مغل بادشاہ | |
![]() | |
پورا ناں: | شہاب الدین محمد شاہجہان |
جمن پو: | لہور |
جمن دیاڑہ : | 5 جنوری 1592ء |
مرن پو: | آگرہ |
مرن دیاڑہ : | 22 جنوری 1666ء |
دور حکومت: | 30 جنوری 1628ء – 31 جولائی 1658ء |
شاہی خاندان: | مغل |
پیو دا ناں: | جہانگیر |
ماں دا ناں: | شہزادی مان متی |
مذہب: | اسلام |
قندھار فروری 1638ء وچ مغلیہ سلطنت دا حصہ بنا سی لیکن صفوی سلطنت دی جانب توں خطرات کم نہ ہوئے سن ۔ اِنہاں خطرات نے شاہجہان نوں مغربی سرحد اُتے آنے اُتے مجبور کر دتا۔ شاہ عباس دؤم نے قندھار اُتے حملہ کر دتا تے قبضہ وی کر ليا۔ مغل افواج دا مطالبہ سی کہ قندھار واپس لیا جائے۔ اِس مطالبے دے پیش نظر شاہجہان نومبر 1648ء دے اوائل وچ ہی دہلی چھڈ کے مغربی سرحد اُتے پہنچیا۔ 18 مہینےآں تک دار السلطنت توں باہر گزارے تے اضطراری طور اُتے قندھار دی واپسی دے لئی کوشش کيتی مگر ایہ کوشش بیکار ثابت ہوئی۔ بالآخر شاہجہان نے اپنا خیمہ جنگ کابل وچ منتقل کر ليا تے 4 جنوری 1650ء نوں واپس آگرہ آگیا۔ قندھار دی تسخیر نامکمل رہ جانے دے باعث شاہجہان نے نويں دار السلطنت دہلی دی خوشی وچ ضیافتاں دا اہتمام شروع کيتا گیا۔ تخت طاؤس آگرہ توں منگوایا گیا۔ طویل ترین اِنہاں تقاریب و ضیافتاں دا اختتام 10 مارچ 1650ء نوں ہويا۔ تقریباً اک سال دے بعد ماہِ فروری 1651ء نوں شاہجہان آخری بار کشمیر دی سیر نوں روانہ ہويا۔ آئندہ موسم گرما اوتھے بسر کيتی۔ ستمبر 1651ء دے وسط وچ لاہور آیا تے دوبارہ قندھار دی مہم دے سلسلے وچ افواج دی رہنمائی کيتی۔16 فروری 1652ء نوں لاہور چھڈیا، 21 اپریل 1652ء نوں کابل پہنچیا تے اوتھے توں واپس دار السلطنت 2 دسمبر 1652ء نوں پہنچ گیا۔[۳۱]
1652ء توں 1654ء تک شاہجہان شاہجہان آباد دے لال قلعہ وچ قیام پزیر رہیا۔ اِس مدت وچ اوہ صرف دو بار مختصر وقفے دے لئی باہر گیا۔ اک بار آگرہ تے اک بار اجمیر۔ نومبر یا دسمبر 1653ء وچ موتی مسجد دیکھنے گیا۔ جنوری 1654ء وچ اک مراٹھی بہروپیے نے شہنشاہ اُتے قاتلانہ حملہ کيتا لیکن کوتوال محل دے حملہ توں اوہ قتل ہويا۔[۳۲]
- ہور پڑھو: ملا محمد صالح کمبوہ، شاہ شجاع، دارا شکوہ، مراد بخش، اورنگزیب عالمگیر
مغلیہ سلطنت دے صوبےآں وچ امن و اَمان دی صورت حال سی تے رعایا اطمینان توں زندگی بسر کر رہی سی کہ اچانک شاہجہان دی علالت نے ملک دی سیاسی صورت حال نوں بدل کے رکھ دِیا۔ 16 ستمبر 1657ء نوں شاہجہان حبس البول دے عارضہ وچ مبتلاء ہويا۔ اِسی سبب پیر وچ وَرم نے مرض نوں ودھیا دِیا۔ علاج معالجہ جاری رہیا مگر مرض جاں دا تاں رہیا۔ اطباء دے علاج توں 9 دن بعد شاہجہان نے بستر علالت توں دربار وچ قصر شاہی دے جھروکہ توں درشن کروایا۔[۳۳] شاہجہان دے ایام علالت دے دوران سیاسی حلفےآں وچ شہنشاہ دی تخت وسلطنت توں غیر موجودگی اک سوالیہ نشان بن گئی۔ شاہزاداں وچ سیاسی مخالفت عروج پکڑگئی۔تقاضائے عقل سی کہ دور علاقےآں وچ اَمن و اَمان برقرار رکھنے دے لئی ہر خبر درست پہنچکی لیکن دارا شکوہ نے ڈاک دی ترسیل منقطع کردتی تے دوسرے شاہزاداں دے وکیلاں نوں قید کروا دِیا۔ دارا شکوہ دی اِس حرکت توں ملک دا نظم و نسق تباہ ہوئے گیا تے فتنہ و فساد برپا ہويا۔ مفسدپردازاں نے غیر مصدقہ خبراں شاہزاداں نوں بھیجنا شروع کر دیؤ تے اِنہاں ایام وچ شاہجہان نے امرا نوں جمع کرکے دارا شکوہ دی ولی عہدی دا حلف لیا۔ دارا شکوہ نوں اپنے بھائیاں توں بہترین سلوک کرنے دی ہدایت کيتی۔ اِسی ناگفتہ بہ حالات دے زمانے وچ ایہ خبرآئی کہ شہزادہ مراد بخش نے دیوان میر علی نقی نوں بلا وجہ تے بے خطا قتل کر دتا تے گجرات وچ اپنے ناں دا سکہ مضروب کروا کے رائج کر دتا تے اپنے ناں دا خطبہ جاری کر دتا۔ بنگال وچ شاہ شجاع نے مقامی زمینداراں دی حمایت و مدد توں بادشاہی خزانے اُتے قبضہ کر ليا تے قابض بن بیٹھیا تے جنگ اُتے مستعد ہوچکيا ۔ شاہجہان نے اولاً شاہ شجاع دے معاملہ اُتے توجہ تے سلیمان شکوہ دی سربراہی وچ دس ہزار پیادہ فوج مع بندوقچیاں دے کے شاہ شجاع دی سرکوبی دے لئی روانہ کر دتا۔ راجا جے سنگھ نوں سلیمان شکوہ دا اتالیق مقرر کيتا تے بے شمار خزانہ، جنگی ہاتھی تے نامی گرامی منصب دار نال بھیجے۔ اِنہاں ایام وچ شاہ شجاع بنارس وچ خیمہ زن سی۔ راجا جے سنگھ نے ایسا انتظام کيتا کہ کہ شاہی لشکر نے شاہ شجاع نوں حکمت عملی دے ذریعے آلیا۔ سلیمان شکوہ غالب آگیا تے شاہ شجاع دے سپاہی بھج نکلے۔ سپاہیاں دی بھگدڑ توں شاہ شجاع خود میدان وچ آیا تاں فضا بدل چکی سی۔ جان بچا کر کشتی وچ سوار ہوکے پٹنہ دی طرف بھج نکلیا۔ شاہ شجاع دی لشکرگاہ نوں سلیمان شکوہ دے سپاہیاں نے پرت لیا تے شاہ شجاع پلٹتے ہوئے راج محل توں مونگیر دی دشوار گھاٹیاں وچ پناہ گزيں ہويا۔ بعد وچ معافی و خواستگاری دا طالب ہويا۔ شاہجہان نے شفقت پدری دے باعث اُس دی تقصیر معاف دی تے دوبارہ بنگال دی نظامت اُتے مقرر کر دتا۔ اِس واقعے دے بعد جدوں شاہجہان نے سیر دا ارادہ کيتا تاں دارا شکوہ نے کچھ ایداں دے کم کیتے کہ جنہاں توں رعایا پریشان ہوئی تے ملک وچ فساد دوبارہ جنم لینے لگا۔ دارا شکوہ نے شاہجہان دے دِل وچ ایہ گل بٹھا دِی کہ شہزادہ مراد بخش سرکش ہوچکيا اے تے اُسنوں صوبہ احمد آباد یعنی گجرات دی صوبیداری توں معزول کرکے علاقہ برار دی جاگیر اُتے بھیج دتا جائے۔ نیزیہ شہزادہ اورنگزیب شہزادہ شاہ شجاع دی شکست دا بدلہ لینے دے لئی کمربستہ ہوچکيا اے تے ہن شہزادہ مراد بخش نوں کمک و رسد پہنچاندا اے تے علاوہ اِس دے حضرت (یعنی شاہجہان) دی مزاج پرسی دا بہانہ کرکے اپنی ذاتی فوج نوں لے کے دار السلطنت (دہلی) وچ پہنچ کے فتنہ و فساد برپا کرنا چاہندا اے، اُس نے قطب الملک توں پیشکش کیتی کہ جو رقم وصول دی ہوئی اے، اوہ اُسنوں شہنشاہ دی اجازت دے بغیر فوج بھرتی کرنے وچ صرف کررہیا اے۔ اِس لئی بہتر اے کہ بیجاپور دی تسخیر دے لئی جو شاہی لشکر اُس دے تابع اے، اُسنوں تے اُس لشکر وچ تعینات امرا نوں واپس بلوا لیا جائے تے اِس گل کيتی پیشکش کیتی کہ رقم دار السلطنت بھیجنے دا تقاضا بھرپور کيتا جائے تاکہ اُس دی جاہ و حشمت وچ فرق دیکھدے ہوئے امرا عالمگیر توں بدظن ہوجاواں۔ اگرچہ شاہجہان نوں دارا شکوہ دی ایہ گلاں پسند نہ آئیاں تے اوہ اِنہاں گلاں نوں خلاف ہوشمندی سمجھدا سی۔ لیکن دارا شکوہ نے والد نوں اِس قدر اپنے ہتھوں وچ لے لیا سی کہ اوہ فرمان بھیجنے اُتے آمادہ ہوئے گیا۔ اُنہاں دِناں وچ عالمگیر بیجاپور دی مہم وچ اُس شہر دا محاصرہ کیتے ہويا سی کہ شاہی قاصد فرمان لئی دہلی توں بیجاپور آپہنچے۔ شاہی امرا دا دِل بدظن ہوئے گیا تے بوہت سارے امرا بغیر اجازت دے آگرہ واپس چلے گئے۔[۳۴]
معزولی
[سودھو]اورنگ زیب نے جنگِ تخت نشینی دے دوران باقاعدہ اعلان جاری کيتا سی کہ اُس دی لڑائی صرف دارا شکوہ توں اے تے باپ توں اُسنوں کوئی پرخاش ننيں۔ لیکن اورنگ زیب دی تخت نشینی توں لے کے 1666ء تک شاہجہان قلعہ آگرہ وچ قیام پزیر رہیا۔
معمولات روزمرہ
[سودھو]محمد صالح کمبوہ لاہوری نے شاہجہان نامہ وچ شاہجہان دے سالِ تخت نشینی دے بعد اُس دے روزمرہدے معمولات تے روزانہ دے اوقات اُتے مفصل بیان لکھیا اے کہ:
شاہجہان طلوع آفتاب توں دو گھینٹے پہلے بیدار ہُندا، خود وضو کرکے خلوت گاہ توں متصل مسجد وچ فجر دی نمازِ سنت تے فیر نماز فرض اداء کردا۔ اِس دے بعد دعاواں تے وظائف اداء کردا تے اِس تسبیح خوانی توں فراغت دے بعد حرم سرا وچ آجاندا سی۔ طلوع آفتاب دے وقت دریائے جمنا دے رُخ مشرقی دریچے وچ ، جھرودے ميں بیٹھ کر عوام نوں درشن دیندا سی۔ اُس وقت ہر شخص کورنش بجا لاندا تے ہر مظلوم نوں بلا روک ٹوک دے شہنشاہ توں عرض کرنے دی اجازت ہُندی سی۔ جھروکے توں اُٹھ کر دربارِ خاص و عام وچ آجاندا تے اِس ایوان دے دروازےآں اُتے ہیبت ناک داروغے پہرے اُتے موجود ہُندے سن جو بغیر کسی اجازت دے کسی فرد نوں اندر نئيں جانے دیندے سن ۔ اِس ایوان وچ وزراء مختلف ملکی و مالی مہمات انجام دینے والے لوک جمع ہُندے سن تے معاملاتِ حکومت شہنشاہ دے گوش گزار کردے سن ۔ فوج دے امرا ایتھے اپنے ماتحتاں نوں ترقی دِلانے دے لئی پیش کيتا کردے سن ۔ اِنہاں اُمور دی انجام دہی دے بعد صوبیداراں دی درخواستاں دیکھنا ہودیاں سن تے اِنہاں درخواستاں اُتے مہر ثبت کرنا ہُندی سی۔ اِس ایوان وچ پنج گھڑی قیام دے بعد اُٹھ کر نشیمن (غسل خانے) چلا جاندا جہاں مقرباں یا امرا دے سوا کسی نوں آنے دی اجازت نئيں ہُندی سی۔ ایتھے دیوانِ مالِ خالصہ محالات دے آمد و خرچ دی تفصیل تے جاگیرداراں دی تنخواہ دا حساب شہنشاہ نوں پیش کيتا جاندا سی۔ اِنہاں اُمور دی انجام دہی دے بعد جواہرات دیکھنے، گانا سننے یا تعمیرات دے متعلق احکامات جاری کرنے وچ وقت بسر ہُندا سی۔ اِس دے بعد شاہجہان شاہ برج وچ چلا جاندا جہاں نشست محض چار یا پنج گھڑی ہُندی سی۔ شاہ برج وچ شاہزادے یا وزیر اعظم ہی ملاقات کرسکدا سی۔ دوپہر بارہ بجے محل سرا وچ آندا تے کھانا تناول کرنے دے بعد قیلولہ تے قیلولہ دے بعد نمازِ ظہر دی ادائیگی ہُندی سی۔ ظہر دے بعد ملکہ ممتاز محل دے ذریعے توں بیوہ تے بے سہارا خواتین دی امداد کرنا ہُندی سی کہ اُنئيں نقد و جنس یا اراضی عطا کيتی جائے۔ نمازِ عصر دے بعد نشیمن جانا ہُندا سی تے نمازِ مغرب توں چار گھڑی بعد تک اُمور دین و دنیا وچ وقت صرف ہُندا سی۔ اِسی نشست وچ کدی کدائيں شہنشاہ ہندی موسیقاراں توں راگ وی سن لیا کردا سی۔ اِس نشست دے بعد نمازِ عشا دی ادائیگی تے اُس دے بعد محل سرائے شاہی وچ چلے جانا معمول سی۔ شب دے وقت پردے دے پِچھے توں لوک خواب گاہ وچ شخصیتاں دی سوانح عمریاں، واقعات تریخ تے زمانہ ٔ ماضی دے واقعات بیان کيتا کردے سن ۔ لباس ہمیشہ معطر رہندا سی تے نشست بخور یا روح افزا عطریات توں معطر رہندی سی۔[۳۵]
اواخر ایام
[سودھو]آخری ایام دے معمولات
[سودھو]ملا صالح کمبوہ نے شہنشاہ شاہجہان دے اُنہاں اواخر ایام دا تذکرہ "عمل صالح وچ کیہ اے جو شاہجہان نے سنہ 1658ء توں 1666ء تک آگرہ دے قلعہ وچ نظر بندی دی مدت وچ گزارے۔ " شاہجہان قلعہ آگرہ وچ نظر بند سن، اِس دے باوجود اُنہاں دے فیض و کرم دا دروازہ کھلا رہیا۔ ضرورت مند ہمیشہ اُنہاں تک پہنچ کے اُنہاں دے جود و اِحسان توں فیض یاب ہوئے۔ سید محمد قنوجی سال 32 جلوس دے آغاز توں ہی ہمیشہ شاہجہان دی مجلسِ خاصہ وچ حاضر رہندا، قرآن کریم دے نکتے تے حدیث رسول صلی اللہ علیہ وسلم بیان کرکے حاضرین نوں مستفید کيتا کردا۔ اِس مدت وچ شاہجہان صبر و قناعت دے نال قلعہ آگرہ وچ گوشہ نشاں سن ۔ دِن رات دا زیادہ حصہ اللہ تعالیٰ دی عبادت تے فرض و سنت نمازاں ادا کرنے، کلام اللہ دی تلاوت و کتابت وچ بسر ہُندا۔ بزرگاں دے اقوال تے رسول مقبول صلی اللہ علیہ وسلم دی احادیث سنیا کردے سن، فیض و بخشش تے سخاوت دا دروازہ کھلا رہندا سی۔ [۳۶]
طرز تعمیرات وچ نمایاں خدمات
[سودھو]مسکوکات
[سودھو]1629ء وچ شاہجہان نے نويں سکے بنوائے۔ ایہ سکے چاندی، سونا، کانسہ تے تانبے دے بنائے گئے سن ۔
-
شاہجہان دے دور دا چاندی دا سکہ (پٹنہ)
-
شاہجہان دے دور دا اک سونے دا سکہ
اولاد
[سودھو]اقتباس
[سودھو]- "فرانسس برنیئر 1658ء وچ ہندوستان آیا تے 1670ء تک ایتھے رہیا۔ ایہ شاہجہان دا آخری زمانہ سی۔
فرانس دا رہنے والا برنیئر طبی ماہر سی۔ ایہ مختلف امرا تے شاہی خاندان تک رسائی حاصل کرنے وچ کم یاب ہوئے گیا تے ایويں اسنوں مغل دربار، شاہی خاندان، مغل شہزادےآں تے شہزادیاں نوں نیڑے توں دیکھنے دا موقع وی ملا۔ برنیئر نے شاہجہان نوں اپنی نظراں دے سامنے بے اختیار ہُندے تے اورنگ زیب دے ہتھوں قید ہُندے دیکھیا۔
اس نے اورنگ زیب عالم گیر دی اپنے تِناں بھائیاں دارا شکوہ، سلطان شجاع تے مراد بخش توں جنگاں وی دیکھو تے بادشاہ دے ہتھوں بھائیاں تے انہاں دے خانداناں نوں قتل ہُندے وی دیکھیا۔ اس نے دارا شکوہ کوگرفتار ہوئے کے آگرہ آندے تے بھائی دے سامنے پیش ہُندے وی دیکھیا۔ اسنوں اورنگ زیب عالمگیر دے نال لاہور، بھمبر تے کشمیر دی سیاحت دا موقع وی ملا۔ فرانسس برنیئر نے اپنے وطن واپس جاکے ہندوستان دا سفر نامہ تحریر کيتا۔ ایہ سفر نامہ 1671ء وچ پیرس توں شایع ہويا۔ فرانسس برنیئر نے ہندوستان دے بارے وچ لکھاکہ ہندوستان وچ مڈل کلاس طبقہ سرے توں موجود نئيں، ملک وچ امرا نيں یا فیر انتہائی غریب لوک، امرا محلےآں وچ رہندے نيں، انہاں دے گھراں وچ باغ وی نيں، فوارے وی، سواریاں وی تے درجن درجن نوکر چاکر بھی۔ جدوں کہ غریب جھونپڑیاں وچ رہندے نيں تے انہاں دے پاس اک وقت دا کھانا تک نئيں ہُندا۔ ہندوستان وچ خوشامد دا دور دورہ اے، بادشاہ سلامت، وزرا، گورنرز تے سرکاری اہل کار دو دو گھینٹے خوشامد کراندے نيں، دربار وچ روزانہ سلام دا سلسلہ چلدا اے تے گھنٹےآں جاری رہندا اے۔
لوکاں نوں خوشامد دی اس قدر عادت پڑ چکی اے کہ ایہ میرے پاس علاج دے لئی آندے نيں تاں مینوں سقراط دوراں، بقراط تے اج دا بو علی سینا قرار دیندے نيں۔ اس دے بعد نبض دے لئی اپنا ہتھ اگے بڑھاندے نيں۔ بازار بے ترتیب تے گندے نيں۔ شہراں وچ حلوائیاں دی دکاناں دی بہتات اے، مگر آپ نوں دکاناں اُتے گندگی، مکھیاں، مچھر، بلیاں تے کتے دکھادی دیندے نيں۔
ہندوستان دی مٹی زرخیز اے لیکن زراعت دے طریقے قدیم تے فرسودہ نيں چناں چہ کسان پوری پیداوار حاصل نئيں کر پاندے، ہندوستان دی زیادہ تر زمیناں بنجر پئی نيں، لوک نہراں تے نالیاں دی مرمت نئيں کردے، چھوٹے کسان ایہ سمجھدے نيں اس توں جاگیرداراں نوں فائدہ ہوئے گا تے جاگیردار سوچدے نيں بھل صفائی اُتے پیسے ساڈے لگاں گے، مگر فائدہ چھوٹے کسان اٹھاواں گے۔ لہٰذا ایويں پانی ضایع ہوئے جاندا اے۔
فرانسیس برنیئر نے ہندوستان دے لوکاں دے بارے وچ لکھیا، ایہ کاری گر نيں لیکن کاری گری نوں صنعت دا درجہ نئيں دے پاندے، لہٰذا فن کار ہونے دے باوجود بھوکے مردے نيں۔ ایہ فن کاری نوں کارخانے دی شکل دے لاں تاں خوش حال ہوئے جاواں تے دوسرے لوکاں دی مالی ضروریات وی پوری ہوئے جاواں، ہندوستان دے لوک روپے نوں کاروبار وچ نئيں لگاندے، ایہ رقم چھپا کر رکھدے نيں، عوام زیورات دے خبط وچ مبتلا نيں، لوک بھوکے مر جاواں گے لیکن اپنی عورتاں نوں زیورات ضرور پہناواں گے۔
یہ لوک گھر بہت فضول بناتے نيں۔ انہاں دے گھر گرمیاں وچ گرمی تے حبس توں دوزخ بن جاندے نيں تے سردیاں وچ سردی توں برف دے غار، بادشاہ تے امرا سیر دے لئی نکلدے نيں تاں چھ چھ ہزار مزدور انہاں دا سامان اٹھاندے نيں۔ ہندوستان دی اشرافیہ طوائفاں دی بہت دلدادہ اے، ملک دے تمام چھوٹے وڈے شہراں وچ طوائفاں دے کوٹھے نيں تے امرا اپنی دولت دا وڈا حصہ انہاں اُتے نچھاور کر دیندے نيں۔ وزرا صبح تے شام دو مرتبہ بادشاہ دے سامنے حاضر ہُندے نيں، بادشاہ دے حضور حاضری نہ دینے والے وزرا عہدے توں فارغ کر دتے جاندے نيں۔"[۳۷][۳۸]
ناں | تصویر | مدت حیات | تفصیلات |
---|---|---|---|
پرہیز بانو بیگم | 21 اگست 1611ء— 1675ء | شاہجہان دی قندھاری بیگم توں پہلی اولاد۔ پرہیز بانو بیگم اپنی والدہ د���ی اکلوتی اولاد سن۔ پرہیز بانو بیگم نے شادی نئيں کيتی ۔ | |
حورالنساء بیگم | 30 مارچ 1613ء— 5 جون 1616ء | ممتاز محل توں پہلی لڑکی۔ 5 جون 1616ء نوں 3 سال دی عمر وچ چیچک توں انتقال ہوئے گیا۔[۳۹] | |
جہاں آرا بیگم | ![]() |
23 مارچ 1614ء— 16 ستمبر 1681ء | شاہجہان تے ممتاز محل دی چہیتی بیٹی۔ جہاں آرا بیگم اپنی والدہ ممتاز محل دی وفات دے بعد مغلیہ سلطنت دی پہلی پادشاہ بیگم بنی سن۔ جہاں آراء بیگم نے شادی نئيں کيتی۔ 16 ستمبر 1681ء نوں انتقال ہويا۔ |
دارا شکوہ | ![]() |
20 مارچ 1615ء— 30 اگست 1659ء | شاہجہان تے ممتاز محل دا پہلا وڈا بیٹا جو بعد وچ مغلیہ سلطنت دا ولی عہد وی بنیا۔ 1659ء وچ اپنے چھوٹے بھائی اورنگزیب عالمگیر توں شکست دے بعد 30 اگست 1659ء نوں دہلی وچ قتل کر دتا گیا۔ دارا شکوہ نوں شاہجہان دا چہیندا بیٹا کہیا جاندا اے۔ |
شاہ شجاع | ![]() |
23 جون 1616ء— 7 فروری 1661ء | اورنگزیب عالمگیر دے نال جنگ تخت نشینی وچ شاہ شجاع زندہ رہیا۔ شاہ شجاع نے شادی کيتی تے تن لڑکے تے چار لڑکیاں پِچھے چھڈے۔ 7 فروری 1662ء نوں انتقال کيتا۔ |
روشن آراء بیگم | ![]() |
3 ستمبر 1617ء— 11 ستمبر 1671ء | روشن آراء بیگم ممتاز محل دے بطن توں 3 ستمبر 1617ء نوں پیدا ہوئی۔ روشن آراء بیگم جنگ تخت نشینی وچ اورنگزیب عالمگیر دی حمایتی سی۔ 11 ستمبر 1671ء نوں وفات پائی۔روشن آراء بیگم نے شادی نئيں کيتی۔ |
جہاں افروز | 25 جون 1618ء— مارچ 1619ء | جہاں افروز شاہجہان دی تیسری بیوی اکبرآبادی محل توں پیدا ہويا سی۔ جہاں افراز اک سال 9 مہینے دی عمر وچ آگرہ وچ فوت ہويا۔ اکبرآبادی محل توں پیدا ہونے والا ایہ پہلا تے آخری بچہ سی۔ .[۴۰] | |
اورنگزیب عالمگیر | ![]() |
3 نومبر 1618ء— 3 مارچ 1707ء | اورنگزیب عالمگیر ممتاز محل توں تیسرا بیٹا سی۔ شاہجہان دی معزولی دے وقت تخت نشینی دے لئی جنگ وچ اورنگزیب عالمگیر سب بھائیاں اُتے سبقت لے گیا تے 31 جولائی 1658ء نوں بحیثیت مغل شہنشاہ دے تخت نشین ہويا۔ 3 مارچ 1707ء نوں طویل دورِ حکومت دے بعد انتقال کيتا۔ |
ایزد بخش
|
18 دسمبر 1619ء— فروری/ مارچ 1621ء | بچپن وچ فوت ہويا۔ | |
ثریا بانو بیگم | 10 جون 1621ء— 28 اپریل 1628ء | 7 سال دی عمر وچ 28 اپریل 1628ء نوں چیچک توں انتقال ہويا۔ | |
نامعلوم الاسم فرزند | 1622 | پیدائش دے بعد انتقال ہويا۔ | |
مراد بخش | ![]() |
8 اکتوبر 1624ء— 14 دسمبر 1661ء | شاہ شجاع نوں جنگ تخت نشینی دے بعد اورنگزیب عالمگیر دے حکم اُتے قلعہ گوالیار وچ قتل کر دتا گیا۔ شاہ شجاع نے دو بیویاں توں چار بیٹے تے دو بیٹیاں پِچھے چھڈن۔ |
لطف اللہ | 4 نومبر 1626ء— 13 مئی 1628ء | ڈیڑھ سال دی عمر وچ فوت ہويا۔ | |
دولت افزاء | 8 مئی 1628ء— 13 مئی 1629ء | بچپن وچ فوت ہويا. | |
حسن آراء بیگم | 23 اپریل 1629ء— 1630ء | بچپن وچ فوت ہوئی۔ | |
گوہر آراء بیگم | 17 جون 1631ء— 1706ء | گوہر آراء بیگم دی پیدائش دے بعد ممتاز محل دا انتقال ہويا۔ گوہر آراء بیگم نے شادی نئيں کيتی۔ 1706ء وچ انتقال ہويا۔ | |
پرہان آراء بیگم | 1666ء دے بعد انتقال ہويا۔ | نا معلوم | |
نظرآراء بیگم | نا معلوم | نا معلوم |
شاہجہان دور دی مشہور عمارتاں
[سودھو]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c8/Taj_Mahal_in_March_2004.jpg/200px-Taj_Mahal_in_March_2004.jpg)
ھور ویکھو
[سودھو]بارلے جوڑ
[سودھو]حوالے
[سودھو]- ↑ ۱.۰ ۱.۱ Brockhaus Enzyklopädie online ID: https://brockhaus.de/ecs/enzy/article/shah-jahan — subject named as: Shah Jahan — اخذ شدہ بتاریخ: ۹ اکتوبر ۲۰۱۷
- ↑ https://pantheon.world/profile/person/Shah_Jahan — اخذ شدہ بتاریخ: ۹ اکتوبر ۲۰۱۷
- ↑ Union List of Artist Names ID: https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=&role=&nation=&subjectid=500245103 — اخذ شدہ بتاریخ: ۷ فروری ۲۰۲۴ — خالق: Getty Research Institute — شائع شدہ از: ۲۹ جون ۲۰۲۳
- ↑ اجازت نامہ: Creative Commons CC0 License
- ↑ Identifiants et Référentiels — اخذ شدہ بتاریخ: ۲۳ مئی ۲۰۲۰ — ناشر: Agence bibliographique de l'enseignement supérieur
- ↑ بنارسی: صفحہ 53۔
- ↑ بنارسی: صفحہ 294/295۔
- ↑ ملا صالح کمبوہ: عمل صالح (شاہجہان نامہ)، ص 17۔
- ↑ بنارسی: صفحہ 54۔
- ↑ بنارسی: صفحہ 54/55۔
- ↑ بنارسی: صفحہ 55/56۔
- ↑ بنارسی: صفحہ 57/58۔
- ↑ بنارسی: صفحہ 61/62۔
- ↑ Banks Findley, Ellison (11 Feb 1993). Nur Jahan: Empress of Mughal India. Oxford, UK: Nur Jahan : Empress of Mughal India, p. 39
- ↑ بنارسی: صفحہ 59۔
- ↑ بنارسی: صفحہ 64۔
- ↑ دائرہ معارف اسلامیہ: جلد 11، صفحہ 617۔
- ↑ Taylor, G.P.(1907). Some Dates Relating to the Mughal Emperors of India in Journal and Proceedings of the Asiatic Society of Bengal, New Series, Vol.3, Calcutta: The Asiatic Society of Bengal, p.59
- ↑ Taylor, G.P.(1907). Some Dates Relating to the Mughal Emperors of India in Journal and Proceedings of the Asiatic Society of Bengal, New Series, Vol.3, Calcutta: The Asiatic Society of Bengal, p.59
- ↑ بنارسی: صفحہ 368 تا 371۔
- ↑ (1971) Mughal Rule in India, 10th, Delhi: S. Chand, 148–149. OCLC 182638309.
- ↑ Sen 2013, pp. 170–171
- ↑ دائرہ معارف اسلامیہ: جلد 11، صفحہ 617/618۔
- ↑ (2006) World History: From 1500. Cengage Learning, 431, 475. ISBN 978-0-495-05054-4.
- ↑ بنارسی: صفحہ 372/373۔
- ↑ بنارسی: صفحہ 373۔
- ↑ بنارسی: صفحہ 374۔
- ↑ بنارسی: صفحہ 374۔
- ↑ بنارسی: صفحہ 375/376۔
- ↑ بنارسی: صفحہ 376۔
- ↑ بنارسی: صفحہ 376/377۔
- ↑ بنارسی: صفحہ 377۔
- ↑ ملا محمد صالح کمبوہ: عمل صالح، صفحہ 530۔
- ↑ ملا محمد صالح کمبوہ: عمل صالح، صفحہ 534 تا 537۔
- ↑ ملا محمد صالح کمبوہ: عمل صالح، صفحہ 94 تا 97۔
- ↑ ملا صالح کمبوہ : عمل صالح، ص 550/551 ۔
- ↑ ایکسپریس نیوز، ہفتہ 5 مئی 2018، عدنان ہاشمی
- ↑ ریختہ- برنیئر دا سفرنامہ ہند
- ↑ Moosvi, Shireen (2008). People, Taxation, and Trade in Mughal India. Oxford: Oxford University Press. p. 115
- ↑ (1927) Ain i Akbari (in en). Qausain, 551.
شاہجہان جم: 5 جنوری 1592ء موت: 22 جنوری 1666ء
| ||
شاہی القاب | ||
---|---|---|
پیشرو نورالدین جہانگیر |
مغل شہنشاہ 19 جنوری 1628ء — 31 جولائی 1658ء |
جانشین اورنگزیب عالمگیر |
- مضامین جنہاں وچ فرانسیسی بولی دا متن شامل اے
- مضامین جنہاں وچ اردو بولی دا متن شامل اے
- مضامین جنہاں وچ فارسی بولی دا متن شامل اے
- 1592 دے جم
- 15 جنوری دے جم
- 1666 دیاں موتاں
- 22 جنوری دیاں موتاں
- صفحات مع خاصیت P103
- ٹُٹے ہوئے جوڑاں آلے صفحے
- ویکیپیڈیا مضامین مع VIAF شناخت کنندگان
- ویکیپیڈیا مضامین مع LCCN شناخت کنندگان
- ویکیپیڈیا مضامین مع ISNI شناخت کنندگان
- ویکیپیڈیا مضامین مع GND شناخت کنندگان
- ویکیپیڈیا مضامین مع BNF شناخت کنندگان
- ویکیپیڈیا مضامین مع BIBSYS شناخت کنندگان
- ویکیپیڈیا مضامین مع ULAN شناخت کنندگان
- ۱۶۶۶ دیاں موتاں
- آگرہ
- آگرہ دیاں شخصیتاں
- بھارتی مسلم شخصیتاں
- تاج محل
- ترک حکمران
- تیموری بادشاہ
- چنگیز خان دی اولاد
- ستارہويں صدی دے ہندوستانی بادشاہ
- لاہوری شخصیتاں
- پاکستانی شخصیتاں
- پنجابی شخصیتاں
- پنجابی لوک
- مغل شہنشاہ
- 1000ھ دے جم
- کامنز گٹھ جس دا ربط ویکی ڈیٹا اُتے اے
- مغل سلطنت