مغل بادشاہ
ظہیر الدین محمد بابر فرغانہ دی چھوٹی سی ریاست توں اُٹھیا تے برصغیر وچ روئے زمین دی عظیم الشان مغل شہنشاہیت دی بنیاد رکھی جس نے پوری دنیا وچ اپنی طاقت دا لوہا منوا لیا۔
دنیا بھر وچ شہنشاہ ہند نوں مغل اعظم کہیا جانے لگا‘ زندگی دے ہر شعبے وچ حیرت انگیز ترقی ہوئی۔جس دے اثرات اج وی برصغیر دے طول و عرض وچ محسوس کيتے جا سکدے نيں۔ ’تزک بابری‘ وچ بابر نے اک صحافی دی اکھ توں معاملات دا مشاہدہ کيتا تے برصغیر دے متعلق گراں قدر معلومات فراہم کیتیاں۔
’ تزک بابری‘ ناصرف ادب دا شاہکار اے بلکہ اوہ اک صحافی شہنشاہ دی ذاتی ڈائری وی اے۔ نصیر الدین محمد ہمایوں اک شہنشاہ نئيں بلکہ اک فلاسفر‘ اک ستارہ شناس‘ عالم تے مفکر وی سی۔ بدقسمتی اُسنوں مغل سلطنت دے تخت اُتے بٹھا گئی۔ اُسنوں وی نظم و نسق دی طرف توجہ دا موقع نئيں ملیا اس لئی خبررسانی دے نظام دی درستگی دے لئی اس دور وچ کوئی اقدامات نئيں اُٹھائے گئے اُتے اس دی بہن گلبدن بانو بیگم نے ”ہمایوں نامہ“ تصنیف کيتی۔
بابر تے ہمایوں نے اُس زمانے دے مروجہ خبررسانی دے نظام توں فائدہ اُٹھایا۔شہنشاہ ہمایوں نے جدوں اپنے کتب خانے دی سیڑھیاں توں ڈگ کے دم توڑیا تاں اکبر دی عمر 13 برس سی۔ ایويں مغل اعظم نوں مروجہ علوم و فنون حاصل کرنے دا موقع نہ مل سکیا اُتے اُس نے غضب دا ذہن پایا سی۔ اکبر نے علماء و فضلاء دی بہت قدر دی تے مراعات توں نوازیا۔
اکبر دے دور وچ اُس دی وفات (1605ء) تک فتوحات دا سلسلہ جاری رہیا۔ اُس دے وزیراعظم ابوالفضل نے ”آئین اکبری“ تے ”دربار اکبری“ نامی کتاباں لکھياں جس وچ اُس دور دی چھوٹی توں چھوٹی گل دا احاطہ کيتا گیا اے۔ ایہ اک گراں قدر سرمایہ اے جنہاں توں سانوں اُس دور دے حالات توں آگاہی ملدی اے۔ شہنشاہ اکبر پہلا مغل حکمران سی جس نے اک جامع ابلاغی نظام قائم کيتا۔
شاہان مغلیہ دے دور وچ قلعہ معلی دے اپنے وقائع نگار ہُندے سن ‘ اُنہاں دا کم ایہ سی کہ اوہ دربار شاہی دی ساری کارروائی دا اک روزنامچہ مرتب کرن۔ ایہ لوک مغل دربار دا چھوٹے توں چھوٹا واقعہ قلمبند کردے۔ دوسرے دن ایہ روزنامچہ مغل شاہی دربار وچ شہنشاہ دے سامنے باآواز بلند پڑھیا جاندا۔ اُسی وقت باج گزار ریاستاں تے دوردراز متعین امراء تے گورنرز دے نامہ نگار فوری طور اُتے تمام واقعات ”اخبار“ دی صورت وچ مرتب کرکے (خوشنویساں دے ذریعے) اپنے آقاواں نوں بھجوا دیندے تے روزنامچہ دی نقل وی شاہی لائبریری وچ محفوظ کر لئی جاندی۔
خبراں دی فراہمی دے لئی اک وکھ محکمہ مغل شہنشاہ دی زیرنگرانی قائم سی جس دا نگران اعلیٰ ”داروغہ ڈاک چوکی“ کہلاندا سی لیکن اوہ اخباری تنظیم دا افسر اعلیٰ نئيں سی۔ اُس دا کم صرف خبراں پہچانیا سی۔ شہنشاہ صوبائی تے اضلاعی خبرنویس خود مقرر کردا سی‘ اس طرح بلاشبہ ایہ کہیا جا سکدا اے کہ مغل شہنشاہاں نے جدید سائنسی خطوط اُتے اک مربوط نظام قائم کيتا جس توں بعد وچ انگریزاں نے وی فائدہ اُٹھایا۔
اک طرف تاں ”صحافت“ تھی‘ گو اُس دا کم ”مغل شہنشاہیت“ دا استحکام سی تے صحافت دی ذمہ داریاں وچ ریاستاں دا استحکام وی ہُندا اے تے بادشاہاں دے فرمان ايسے نظام دے تحت عوام تک وی پہنچیا دتے جاندے سن ۔ اُس زمانے وچ بہترین خوش نویس موجود سن اس لئی پرنٹنگ دی حوصلہ افزائی نئيں کيتی گئی۔ اخبارات دی اشاعت ہُندی سی تے تمام صوبےآں دے گورنر تے ضلعے دے اعلیٰ حکام تک ”ابلاغ“ دا عمل وی مکمل کيتا جاندا سی تے فیر مقامی انتظامیہ عوام نوں انہاں احکامات تے خبراں توں آگاہی فراہم کر دیندی۔
اس طرح ایہ نظام مرکزیت یعنی شہنشاہ تے فیر فرد تک قائم سی۔ شہنشاہ ہی صوبائی تے ضلعی اخبار نویساں نوں مقرر کر سکدا سی تے برطرف کر سکدا سی۔ اخبار نویس کسی گورنر یا وزیر نوں جواب دہ نئيں سی لہٰذا اُس توں سب خوفزدہ ر��ندے۔ بعض اخبارات سربمہر لفافاں وچ آندے سن ‘ انہاں نوں کھولے بغیر شہنشاہ تک پہنچیا دتا جاندا۔ نورالدین محمد جہانگیر، شہنشاہ شاہجہان تے شہنشاہ اورنگزیب تک سب شاہان مغلیہ دا ایہی دستور رہیا تے بعد وچ اس اُتے عمل درآمد نئيں ہويا تے ایہی مغل سلطنت دا زوال دا اک سبب وی بنیا۔ کچھ اخبارات روگٹھ امور دی خبراں اُتے مشتمل ہُندے سن ‘ انہاں نوں داروغہ ڈاک چوکی کھولنے دا مجاز سی‘ اوہ انہاں سب دی سمری بنا کے شہنشاہ دی خدمت وچ پیش کر دیندا لیکن اصل اخبارات وی سمری دے نال منسلک ہُندے تاکہ شہنشاہ کسی معاملے دی تفصیل نوں جاننا چاہے تاں اصل اخبار دیکھ سکے۔ انہاں معلومات دی روشنی وچ شہنشاہ پنے احکامات جاری کردا تے ایہ سب درباری روزنامچے وچ شامل ہوئے کے دوسرے دن شاہی ریکارڈ وچ شامل ہوئے جاندے۔
شاہی اخبارات وچ شاہی فوجی مہمات دی اطلاعات‘ سیاسی‘ معاشرتی‘ معاشی‘ تجارتی تے زرعی خبراں درج ہودیاں سن۔ کسی علاقے وچ قحط پے گیا اے یا کدرے سیلاب آ گیا‘ کدرے قیمتاں وچ اضافہ ہويا اے تاں اس اُتے مغل دربار فوری طور اُتے حرکت وچ آ جاندا۔ان اخبارات وچ ہر قسم دی معاشرتی خبراں وی شائع ہودیاں سن تے براہ راست مقتدر اعلیٰ یعنی شہنشاہ تک رسائی وی حاصل کر لیدیاں سن اس توں عوام بے حد فائدے وچ رہندے کیونجے سلطنت دے طول و عرض وچ ناانصافی‘ بدنظمی‘ رشوت ستانی تے حاکموں‘ امراء تے سرداراں دی ظالمانہ حرکدیاں بادشاہ دے براہ راست گوش گزار ہوئے جاندیاں تے اوہ فوراً انہاں دی روک تھام کردا۔
مسلماناں نے برصغیر پاک و ہند وچ اک لمبا عرصہ حکومت کیتی,اس دی بنیاد سلطان محمود غزنوی نے رکھی۔ غزنوی خاندان دے بعد غوری، غلاماں، خلجی، تغلق، سادات تے لودھی خاندان حکمران رہے۔
اس دے بعد 1526ء وچ ظہیر الدین بابر نے ہندوستان وچ مغل سلطنت دی بنیاد رکھی، اوہ امیر تیمور دی پنجويں نسل وچ 14فروری 1483ء نوں ریاست فرغانہ دے راجگڑھ وچ پیدا ہويا۔ حالے گیارہ سال دا وی نہ ہويا کہ والد شیخ مرزا وفات پا گیا۔ بابر تخت نشین ہويا تاں حقیقی چچا احمد مرزا والئی سمرقند نےاس دتی ریاست اُتے حملہ کر دتا تے کئی علاقےآں اُتے قابض ہوئے گیا۔اس دا حقیقی ماموں محمود خان وی پِچھے نہ رہیا تے اس نے وی حملہ کيتا لیکن ناکام رہیا۔
ظہیرالدین بابر بانی سلطنت مغلیہ
[سودھو]مغلیہ سلطنت دا بانی ظہیر الدین بابر مغل قوم توں سی اس دا باپ عمر شیخ مرزا ترکستان دی اک چھوٹی سی ریاست فرغانہ دا حکم سی ۔ 1483 وچ پیدا ہويا ۔ اوہ باپ دی طرف توں تیمور تے ماں دی طرف توں چنگیز خان دی نسل توں سی اوہ حالے بارہ برس دا نہ ہويا سی کہ اس دا باپ مر گیا تے سلطنت دا تمام بجھ اس دے سر اُتے آ پيا اس دے چچا نے چڑھائی دی تے شکست دے کے اس دی سلطنت اُتے قبضہ کرلیا لیکن اس نے ہمت نہ ہاری تے بہادری توں مصیبتاں دا مقابلہ کردا رہیا تے اس طرح دس سال گزار دتے ۔ آخر اپنے وطن نوں چھڈ کے 1504 وچ افغانستان چلا گیا ۔ ایتھے اس دی قسمت نے نال دتا تے کابل دا بادشاہ بن گیا اس نے 1504 توں 1526 تک کابل اُتے حکومت کیتی ۔ اس عرصہ وچ اس نے غزنی بدخشاں تے قندھار نوں فتح کرکے اپنی سلطنت وچ شامل کرلیا اس نے پانی پت دی لڑائی توں پہلے ہندوستان اُتے تن دفعہ حملے کیتے مگر پنجاب توں اگے نہ ودھ سکیا آخر 1526 وچ پانی پت دی لڑائی وچ فتح حاصل کر کے ہندوستان وچ مغلیہ سلطنت دا بانی ہويا ۔
سمرقند اس دے جدِامجد امیر تیمور دا دارلسلطنت سی، چچا احمد مرزا دے فوت ہونے دے بعد بابر نے سمرقند اُتے قبضہ دے لئی حملہ کيتا تے اسنوں فتح کر ليا، بابر نے فوج نوں سمرقند وچ لٹ مار توں منع کر دتا، ایتھے دے لوک بابر دے مطیع ہوئے گئے لیکن اک نواں بحران پیدا ہوئے گیا۔اس دے منگول سپاہی جو مال غنیمت دے لالچ وچ آئے سن اوہ نال چھڈ گئے تے اک امیر احمد تمبل کینال فرغانہ واپس جا کے بابر دے سوتیلے بھائی جہانگیر مرزا نوں تخت اُتے بیٹھیا دتا۔ بابر واپس فرغانہ حملہ کرنے دے لئی نکلیا تاں سمرقند پراس دے چچا زاد بھائی سلطان مرزا نے قبضہ کر ليا۔ بابر دونے ریاستاں توں محروم ہوئے گیا، فوج نال چھڈ گئی تے صرف دو سو جوان نال رہ گئے۔
قدرت مہربان ہوئی تے ریاست دے اک علاقہ مرغنان دے حاکم علی دوست نے اطاعت قبول کيتی تے پوری معاونت دی ،ایتھے فوج بھرتی کر کے ریاست فرغانہ اُتے حملہ کيتا، قبضہ تاں نہ کر سکیا لیکن بھائی توں معاہدہ ہوئے گیا کہ مل کے سمرقند فتح کرن تے سمرقند بابر جدوں کہ فرغانہ جہانگیر مرزا دے پاس رہے گا، ایسا ہی ہويا، لیکن سکون کتھے سی، شیبانی خان ازبک نے بابر نوں سمرقند توں بے دخل کر کے جلاوطن کر دتا۔
ہن بابر نے اپنے پرانے دشمن ماموں نوں نال ملایا تے فرغانہ اُتے حملہ کر دتا۔ ایہ اخصی پہنچے تاں پرانے امیر احمد تمبل دے بھائی با یزید نے نال دتا تے اخصی اُتے قبضہ کروا دتا، ایہ قبضہ وی زیادہ دیر نہ رہیا کیونجے ایہ با یزیداس دے خلاف ہوگیا۔ بابر دی اپنی آبائی ریاست اُتے قبضہ دی ایہ آخری کوشش سی کیونجے سمرقند دے حاکم شیبانی خان ازبک نے احمد تمبل تے بابر دے حامیاں سب نوں شکست دے کے فرغانہ دی پوری ریاست اُتے وی مکمل قبضہ کر ليا۔
اب کہانی دوسری طرف چلدی اے، بابر دا چچا کابل دا حکمران الغ بیگ 1501ء وچ وفات پا گیا، اس دا چھوٹا بیٹا عبدالرزاق تخت نشین ہويا لیکن وزیر مقیم بیگ نے اسنوں معزول کر کے خود تخت اُتے قبضہ کر ليا۔ بابر 1504 وچ کابل دی طرف ودھیا تاں قسمت مہربان سی ،مقیم بیگ دا بھائی باقی بیگ تے والئی حصار خسرو شاہ نے اطاعت قبول کر لئی، بابر نے کابل فتح کر ليا۔ ایتھے بھیاس دے سوتیلے بھائی جہانگیر مرزا نے رشتہ داراں دے ذریعے سازشاں جاری رکھن ،بابر نوں حالات دا علم ہويا تاں سب رشتہ دار غدار کابل توں بھج نکلے۔
قدرت دی اک ہور مہربانی اسنوں میسر آئی کہاس دے طاقتور دشمن شیبانی خان ازبک نوں شہنشاہ ایران اسماعیل صفوی نے قتل کر دتا۔ بابر نے شاہ اسماعیل صفوی توں اتحاد کر کے اک بار فیر سمرقند اُتے حملہ کر دتا تے ازبک فوج نوں شکست دے کے سمرقند فتح کر ليا۔
ایرانی واپس چلے گئے تاں بابر دی سختی فیر شروع ہوئے گئی ازبک فوج نے بابر نوں بُری طرح شکست دے کے سمرقند اُتے فیر قبضہ کر ليا ، بابر دے منگول سپاہیاں نے وی بغاوت کر دتی بابر نوں وڈی مشکل توں جان بچا کر بھاگنا پيا۔
ایتھے توں ہن کہانی ہندوستان دی طرف مڑدی اے، بابر آبائی سلطنت اُتے قبضے توں مایوس ہوئے گیا تے ہندوستان اُتے قبضے دا منصوبہ بنایا اوہ درہ خیبر دے راستے کوہاٹ بناں، عیسی خیل، تے دمن اُتے حملہ کردے ہوئے درہ گومل توں ہُندا ہويا دریائے سندھ تک آ پہنچیا، 1519ء وچ باجوڑ نوں فتح کيتا، فیر بھرہ خوشاب جہلم و چناب دا درمیانی علاقہ تے گکھڑاں دی سرزمین اُتے قبضہ کر ليا، بھرپور حملہ کيتا تے بھرہ کینال سیالکوٹ اُتے وی قبضہ کر ليا۔ ایتھے توں اگے دہلی تے آگرہ اُتے قبضہ دے لئی اس نے اپنے جانشین ہمایوں نوں بھیجیا ، بابر دہلی دے اقتدار اُتے قابض ہوئے گیا، ایويں ہندوستان وچ مغل بادشاہت دا آغاز ہويا۔
مہا رانا سانگا دا اصل ناں سنگرام سنگھ سی اسنوں رانا سانگا کہیا جاندا اے اس نے بابر نوں ہندوستان حملہ کرنے دی دعوت دتی سی اس دا خیال سی کہ بابر اپنے جد امجد امیر تیمور دی طرح دہلی فتح کر کے واپس چلا جائے گا تے ہندوستان وچ راجپوتاں دی حکومت قائم ہوئے جائے گی۔ پانی پت دی جنگ دے بعد بابر واپس نئيں گیا تاں رانا سانگا نے ابراھیم لودھی دے بھائی محمود لودھی نوں ہندوستان دا حاکم بنا دتا اس دے نتیجے وچ 1527ء وچ کنواہیہ دے مقام اُتے دونے دی جنگ ہوئی۔
رانا سانگا نے 80 ہزار فوج کینال بابر دی مغل فوج نوں اڑا کر رکھ دتا، ایتھے بابر نے پریشان ہوئے کے خدا دے سامنے سجدہ ریز ہوئے کے دعاواں مانگاں تے شراب توں توبہ دی شراب زمین اُتے بہا دی، داڑھی رکھ لی، فوج توں اک جذباتی مذہبی رنگ وچ خطاب کيتا تے ہر شخص نے قرآن اُتے ہتھ رکھ دے قسم کھادی بھرپور جنگ ایتھے کنواہیہ اُتے ہوئی تے ظہیر الدین بابر فاتح ٹھہرا۔
اوہ دسمبر 1530ء وچ وڈے عجیب واقعہ دے بعد فوت ہويا،اس دا بیٹا ہمایوں سخت بیمار ہوئے گیا بچنے دی کوئی امید نہ رہی تاں بابر نےاس دتی چارپائی دے گرد ست چکر لگائے تے کہیا اے خدا ہمایوں دی بیماری ميں نے لے لی، ہمایوں تندرست ہونے لگیا تے بابر دی صحت خراب ہوئے گئی بالآخر بابر دا انتقال ہوئے گیا۔ اسنوں وصیت دے مطابق کابل وچ اک پہاڑی اُتے واقع محبوب باغ وچ دفن کيتا گیا۔اس دتی قبر دا تعویز بیش قیمت پتھر لاجورد دا بنایا گیا، ایہی پتھر علامہ اقبال دے مزار اُتے وی لگایا گیا اے اس شفاف پتھر توں روشنی لنگھدی اے تاں لاجوردی رنگ دی شعاواں نکلدی نيں۔
ظہیر الدین بابر دی پوری زندگی میدان جنگ کيتی زندگی اے اقتدار دی کشمکش تے اپنی جان بچانے اپنی زندگی نوں محفوظ بنانے دی جدوجہد اے ،اس دتی زندگی وچ اپنے نیڑےی عزیزاں دی بے وفائی غداری وی تحقیق و تحریر دا اک وکھ موضوع اے۔ بابر نے ہندوستان وچ جس سلطنت مغلیہ دی بنیاد سخت محنت تے جنگ و جدل توں رکھی آنے والےآں دی نالائقی نااہلی تے عیاشی و بزدلی نےاس دا انجام رسوا کن بنا دتا۔
بابر اوہ بادشاہ اے، جو محض بارہ سال دی عمر وچ تخت نشین ہوئے گیا۔ جو بعد وچ مغلیہ سلطنت دا بانی ہويا۔ جو اک ہتھ وچ کمان رکھدا تاں دوسرے وچ قلم۔ جو کئی فتوحات دے نال کئی تصنیفات دا وی منفرد اعزاز رکھدا اے۔
بابر امیر تیمور تے چنگیز خان دی نسل نال تعلق رکھدا اے۔ باپ دی طرف توں تیموری تے ماں دی طرف توں چنگیزی حکمرانی دے حوالے توں ایہ ”نجیب الطرفین“ ظہیر الدین بابر محمد بن عمر شیخ مرزا 6 محرم 888 ہجری، بمطابق 14 فروری 1483ء نوں فرغانہ وچ پیدا ہوئے۔ فرغانہ دے بادشاہ آپ دے والد گرامی سن ۔ آپ دی والدہ دا ناں تغلق نگار خانم سی۔
والد محترم دی وفات دے بعد آپ نے رمضان 899 ہ/ 1494ء نوں فرغانہ دے تخت اُتے بیٹھ کر اقتدار سنبھالیا۔ شروع وچ خاندانی چپقلش تے ہور محلاتی سازشاں دی وجہ توں وڈی مشکلات دا سامنا کرنا پيا۔ اقتدار دے حصے بخرے وی کیتے گئے۔ چناں چہ سمرقند دی ریاست اُتے آپ دے چچا سلطان احمد نے قبضہ کر ليا، تے تاشقند دی ریاست آپ دے ماماں سلطان محمود دے قبضے وچ چلی گئی۔ بالآخر آپ نے اپنی خداد داد جوش و ہوش توں کم لے کے انہاں تمام بغاوتاں دا خاتمہ کر دتا۔ اس دے بعد کابل، قندھار تے ہندوستان دا رخ کيتا۔ انہاں فتوحات دی تفصیل ایہ اے :
- سمرقند۔ 903 ہ / 1497ء
- تاشقند۔ کابل۔ ۔ 910 ہ / 1504ء
- قندھار۔ 928 ہ / 1522ء
- آگرہ۔ 932 ہ / 1526ء
- میواڑ۔ ۔ 933 ہ / 1527ء
- بنگال۔ ۔ 935 ہ / 1529ء
آگرہ فتح کرنے دے بعد آگرہ دے قلعہ توں بہت وڈا خزانہ ملیا سی۔ ايسے وچ آٹھ متقال وزن دا اوہ نہایت بیش قیمت الماس وی شامل سی جسنوں علاؤ الدین خلجی دکن توں لے کے آئے سن ۔ بابر نوں آگرہ دا خزانہ پیش کيتا گیا تاں انہاں نے حکم دتا کہ اس وچوں مکہ مکرمہ، مدینہ منورہ تے ہور تھاںواں مقدسہ دے علمائے کرام تے مستحقین نوں اس وچوں حصہ روانہ کيتا جائے۔
ظہیر الدین بابر 6؍محرم 888ھ (14فروری 1483ء ) نوں پیدا ہوئے۔ مفتی انتظام اللہ شہابی اکبر آبادی دے مطابق بابر دا اصلی ناں ظہیر الدین سی لیکن انہاں نوں ’’بابر‘‘ یعنی ’’شیر‘‘ کہندے سن ۔ خانی خان (نظام الملک) نے اپنی کتاب وچ لکھیا اے کہ بابر دا ناں ’’مرزا محمد بابر ‘‘ سی، جدوں انہاں نے اپنے والد دی وفات دے بعد فرغانہ دی حکومت سنبھالی تاں ’’ظہیر الدین محمد بابر بادشاہ‘‘ دے لقب توں تخت نشین ہوئے۔بابر دے والد دا ناں عمر شیخ مرزا تے والدہ دا ناں قتلغ نگار خانم اے۔ دائرۃ معارف اسلامیہ دے مطابق والدہ دا ناں قتلوک نگار خانم اے جدوں کہ خانی خان نے اسنوں مہر نگار خانم لکھیا اے۔ بابر دا سلسلۂ نسب والد دی جانب توں تیموری (چغتائی) سلطنت دے بانی امیر تیمور توں، پنجويں پشت وچ جاملدا اے۔ بابر دی والدہ چنگیز خان دی نسل توں سن۔ بابر دا سلسلۂ نسب، والدہ دی جانب توں، چنگیز خان توں پندرھواں پشت وچ جاکے ملدا اے ۔بابر دے والد عمر شیخ مرزا توں پہلے چغتائیاں (امیر تیمور دی نسل) تے منگولاں (چنگیز خان دی نسل) دے درمیان طویل عرصے توں کشاکش چلی آرہی سی لیکن بابر دے دادا (امیر تیمور دے پرپوتے ابو سعید مرزا نے اس کشاکش دا خاتمہ کرکے باہمی روابط دے نويں دور دی بناپائی۔ انہاں نے چغتائی خاندان دے فرماں روا یونس خان (جو تاشقند اُتے حکومت کررہے سن ) دی طرف دوستی دا ہتھ ودھایا۔ دونے خانداناں نے دیرینہ عداوتاں تے رنجشاں نوں بھلادتا۔ ایتھے تک کہ یونس خان نے اپنی تن بیٹیاں دی شادیاں ابو سعید مرزا دے تن بیٹےآں توں کردتیاں انہاں تن بیٹےآں وچوں اک عمر شیخ مرزا سن جنہاں دی شادی قتلغ نگار خانم (مہر نگار خانم) توں ہوئی۔ انہاں خاتون نے بابر ناں دے اس بچے نوں جنم دتا جس نے وڈے ہوکے برصغیر پاک و ہند وچ مغلیہ سلطنت دی بناء پائی۔بابر اس لحاظ توں وڈے خوش قسمت سن کہ والد تے والدہ دونے دی طرف توں انہاں نوں بھرپور علمی سرپرستی میسر آئی سی۔ والد عمر شیخ مرزا وی اپنے آباء و اجداد تے خاندان دے ہور بزرگاں، امیر تیمور، الغ بیگ، شاہ رخ دی طرح علم دوست انسان سن ۔ خود بابر نے اپنے والد دے بارے وچ لکھیا اے کہ ’’وہ پنجاں وقت دی نماز پڑھدے سن، بیشتر وقت قرآن پاک دا مطالعہ کردے سن ۔ حضرت خواجہ عبید اللہ احرار ؒ (اس دور دے اک بہت وڈے بزرگ) انہاں نوں اپنا فرزند کہیا کردے سن ۔ خمسین (خمسۂ نظامی) تے خمسۂ خسرو) مثنوی (مثنوی جلال الدینؒ رومی) تے تریخ دیاں کتاباں انہاں دے مطالعہ وچ رہدیاں سن۔‘‘بابر دی والدہ قتلغ نگار خانم وی اک ذہین تے قابل خاتون سن۔
بابر دے والد عمر شیخ مرزا نے انہاں نال شادی ايسے وجہ نال کیتی سی کہ قتلغ نگار خانم دے والد یونس خان اک باکمال تے ذی علم انسان سن ۔اس توں ظاہر ہُندا اے کہ بابر، والد تے والدہ دونے جانب توں اک علمی خانوادے نال تعلق رکھدے سن ۔ ایہی وجہ اے کہ بابر دی تعلیم و تربیت اُتے ابتداء ہی توں خاص توجہ دتی گئی۔ خود بابر وی بے حد ذہین تے زیرک انسان سن ۔ انہاں دے بچپن توں جوانی تک جنہاں استاداں نے انہاں نوں خصوصی تربیت دی، انہاں وچ شیخ فرید بیگ، بابا قلی علی خدائی بیری بیگ او ر خواجہ مولانا قاضی عبداللہ شامل سن ۔بابر دی کتاب توں پتہ چلدا اے کہ قرآن کریم، شیخ سعدیؒکی گلستان بوستان، فردوسی دی شاہ نامہ، نظامی تے خسرو دے خمتوں، مولانا شرف الدین علی یزدیؒ دی ظفر نامہ تے ابو عمر منہاج الجوز جانی دی طبقات ناصری دی کتاباں انہاں دے مطالعہ وچ رنيں۔
بابر دی مادری بولی ترکی سی لیکن انہاں نے عربی تے فارسی دی وی مکمل تعلیم حاصل کيتی۔ بابر نے ہوش سنبھالیا تاں سمرقند، فرغانہ، خراسان تے خصوصاً ہرات، علوم و فنون دے بے مثال مراکز بن چکے سن ۔ اس علمی فضاء وچ بابر نوں تعلیم و تربیت دے بہترین مواقع میسر آئے۔ پنج برس دی عمر وچ انہاں نوں سمرقند بھیج دتا گیا سی جتھے اوہ 6برس تک زیر تعلیم رہے۔اس زمانے وچ مولانا عبدالرحمن جامیؒ وی بقیدحیات سن ۔ گوکہ جدوں بابر نے حکومت سنبھالی تاں مولانا جامیؒ وفات پاچکے سن ۔ یقین اے کہ بابر نے مولانا جامیؒ دے علم توں بھرپور استفادہ کيتا ہوئے گا کیونجے اپنی تزک وچ بابر نے مولانا جامی ؒ دا ذکر وڈی عقیدت توں کيتا اے ۔بابر، شیخ الاسلام سیف الدین احمدؒ توں وی بہت متاثر سن جو شافعی مسلک نال تعلق رکھدے سن ۔ بابر دے لفظاں وچ : ’’وہ وڈے پرہیزگار عالم سن ۔ ستر برس تک انہاں نے جماعت دی نماز اک بار وی ترک نئيں کيتی۔ ’’بابر، ملیا شیخ حسن ‘‘ دے علم کلام دے وی معترف سن تے میر جمال الدینؒ محدث دے وی وڈے قدردان سن ۔ انہاں دے بارے وچ بابر نے لکھیا : ’’خراسان وچ علم حدیث دا جاننے والا انہاں جداں کوئی نہ سی۔‘‘ عربی ادب وچ بابر، میر عطاء اللہ مشہدی نوں پسند کردے سن تے علم فقہ وچ قاضی اختیارؒ نوں ستائش دی نظراں توں دیکھدے سن ۔ اس تذکرے توں ظاہر ہُندا اے کہ بابر اک وسیع المطالعہ تے ذی علم انسان سن تے علم دے تمام اہم شعبےآں توں انہاں نوں گہری دلچسپی تھی۔بابر نوں شعر و سخن توں وی دلی لگاؤ سی۔
انہاں نے اپنے دور دے بہت وڈے شاعر تے ماہر علم و فن علی شیر نوائی دی خدمات تے علمی کارنامےآں اُتے جو تبصرہ کيتا اے، اس توں معلوم ہُندا اے کہ اپنے اسيں عصراں دی جانب توں کيتے گئے علمی کم اُتے انہاں دی کِنّی گہری نظر سی۔ بابر نے ہور کئی شاعر دے فن اُتے وی تبصرے کيتے نيں۔ جس توں بابر دے مطالعہ دی وسعت تے تجزیہ دی غیر معمولی صلاحیت دا پتا چلدا اے ۔دریائے جہلم دے کنارہ واقع شہر بھیرہ توں فوجی دستے گذر رہے سن ۔ کئی میل تک دریا دے کنارے پھیلی ہوئی پہاڑیاں دے دامن وچ واقع شہر ہزاراں گھوڑےآں دی ٹاپاں توں گونچ رہیا سی۔ انہاں گھوڑےآں اُتے اسلحہ بردار چاق و چوبند فوجی سوار سن ۔ شہر والے اپنے اپنے گھراں وچ دبکے ہوئے سن ۔ انہاں دی آنکھاں وچ خوف دے سائے رقصان سن کہ پتا نئيں کہ حملہ آور لشکر انہاں دے نال کيتا سلوک کريں گا۔ اوہ دروازےآں دی جھریاں توں جھانک جھانک کر گزرنے والی فوج نوں سہمی ہوئی نگاہاں توں دیکھ رہے سن ۔لشکر کے وسط وچ سپہ سالار دی شاندار سواری سی۔ سپہ سالار مضبوط تے توانا بدن تے اوسط قد دا حامل اک خوش شکل جوان سی۔ انہاں دے چہرے تے انداز و اطوار توں محسوس ہُندا سی کہ جداں اوہ اک شائستہ، بامروت تے نرم خو لیکن اُتے عزم انسان اے ۔اچانک شہر دے اک حصے توں کچھ چیخ و پکار دی آوازاں بلند ہونے لگاں۔ کچھ لوک فریاد کررہے سن ۔ انہاں دی آوازاں وچ لٹ جانے دا نوحہ سی۔ بے بسی دا اظہار سی۔ سپہ سالار نے فوراً حکم دتا کہ اس ہنگامے دا سبب معلوم کيتا جائے۔بہت جلد سپہ سالار نوں مطلع کيتا گیا کہ انہاں دی فوج دے اک حصے نے شہریاں دے نال زیادتی دی اے ۔سپہ سالار دے خوب صورت چہرے اُتے طیش دے آثار نمودار ہوگئے۔ انہاں نے فوراً انہاں تمام سپاہیاں نوں گرفتار کرنے دا حکم دتا جنہاں نے شہریاں دے نال زیادتی دی سی۔ کچھ ہی دیر وچ تمام ’’ملزمان‘‘ حاضر کردتے گئے۔ سپہ سالار نے انہاں تمام سپاہیاں توں پوچھ گچھ کيتی۔ انہاں نے شہریاں دے نال زیادتیاں دا اقرار کرلیا۔سپہ سالار نے حکم دتا کہ فلاں فلاں سپاہیاں نوں سزائے موت دے دتی جائے تے فلاں فلاں دی ناکاں کٹوادی جاواں تے انہاں فیصلےآں دی پورے شہر تے فوج وچ اچھی طرح تشہیر کردتی جائے۔ تشہیر دا حکم اس لئی دتا گیا کہ آئندہ فوج دے کسی اعلیٰ ترین افسر نوں وی رعایا دے کسی فرد یا اپنے محکوم و مفتوح شہریاں یا دیہاتیاں توں کسی طرح دی زیادتی دی جرأت نہ ہوسکے۔ایہ سپہ سالار سن، برصغیر پاک و ہند وچ مغلیہ سلطنت دے بانی عظیم حکمران ظہیر الدین بابر جو نہ صرف اک اچھے سپہ سالار سن بلکہ اک ذی علم شخصیت، اچھے شاعر، خطاط تے علم و فن دے وڈے قدر دان وی سن ۔بابر دے والد فرغانہ تے اندیجان اُتے حکمراں سن ۔ 889ھ (1494ء) وچ اوہ اک حادثہ دا شکار ہوئے کے وفات پاگئے۔ انہاں دی وفات دے بعد بابر نے رمضان المبارک 899ھ (جون 1494ء) وچ امراء دی تائید توں فرغانہ دی حکومت سنبھالی۔
اس وقت انہاں دی عمر صرف 12 برس سی۔ نو عمر حکمران دے لئی ایہ وقت وڈا کٹھن سی کیونجے اقتدار دے دعویدار بوہت سارے سن ۔ بابر دے ماماں سلطان محمود مرزا نے حصار دے علاقے توں تے چچا سلطان احمد مرزا نے سمرقند توں فوجی پیش قدمی کردتی۔ بابر اندیجان چلے گئے کچھ دناں بعد فریقین وچ چند شرائط اُتے صلح ہوگئی۔ ربیع الاول 903ھ (نومبر 1497ء) تک بابر نے اپنے مخالفین اُتے قابو پاکر سمرقند اُتے وی قبضہ کرلیا اُتے اپنے صدر مقام اندیجان وچ سازش دے باعث انہاں نوں سمرقند چھڈنا پيا۔ اوہ اندیجان گئے تے سازش دا خاتمہ کيتا۔905ھ (1499ء) وچ بابر نے فرغانہ نوں اپنے تے بھائی جہانگیر مرزا دے درمیان تقسیم کرلیا۔ ايسے سال بابر نے شادی کيتی۔ اگلے سال بابر نے سمر قند فیر فتح کرلیا جس اُتے ازبک حکمراں شیبانی خان نے قبضہ کرلیا سی لیکن شیبائی خان نے رمضان 906ھ (مارچ، اپریل 1501ء وچ بابر نوں شکست دتی۔ سامان رسد دی کمی دی وجہ توں بابر نوں سمرقند چھڈنا پيا۔ایہ وڈے جاں گسل لمحا ت سن کیونجے بابر دے لئی ہن کدرے جائے پناہ نہ سی۔ بابر اپنے مٹھی بھر ساتھیاں دے ہمراہ سخ تے ہشیار دے خانہ بدوشاں دے پاس پناہ گزيں رہے۔ آخر بابر نے فیصلہ کيتا کہ انہاں ن��ں کسی ایداں دے علاقے دا رخ کرنا چاہیدا جس وچ ازبک حکمراناں نوں دلچسپی نہ ہوئے۔ چنانچہ انہاں نے کابل دا رخ کيتا۔ کابل جاندے ہوئے انہاں نے بدخشاں اُتے قبضہ کيتا۔ کابل اُتے الغ بیگ مرزا (بابر دے چچا) دے اک داماد محمد مقیم دی حکومت سی، بابر دی آمد اُتے اوہ قلعہ بند ہوگئے لیکن چند دن وچ ہتھیار ڈال دتے۔ بابر نے اس شہر دی حکومت سنبھالنے دے بعد شہر نوں وڈی ترقی دتی۔ ایتھے باغات لگوائے، تعمیرات کرواواں تے نظم و نسق اُتے توجہ دتی۔
911ھ (1505ء) وچ بابر دی والدہ قتلغ نگار خانم دا انتقال ہوگیا۔ ايسے زمانے وچ بابر نے ازبکاں دے خلاف حسین بایقرا دی مدد کيتی۔ 912ھ (1506ء) وچ بابر نے قندھار دا قلعہ فتح کيتا فیر اوہ خراسان دی مہم دے لئی تیاریاں کرنے لگے۔ انہاں ہی دناں 913ھ (1507ء) وچ بابر دے بیٹے ہمایوں دی ولادت ہوئی۔ ادھر شیبانی خان نے فارس دی صفوی حکومت دے بادشاہ اسمٰعیل صفوی دی سرحداں اُتے چڑھائی کردتی۔ اسمٰعیل صفوی نے جوابی کارروائی کيتی۔ ہرات نوں تسخیر کرلیا۔ ايسے زمانے وچ بابر نے بدخشاں اُتے دوبارہ فوج کشی دی جتھے ازبک قابض ہوگئے سن ۔ بدخشاں فتح کرنے دے بعد بابر نے حصار، قندز تے بقلات اُتے قبضہ کيتا تے فیر بخارا اُتے وی تیموری پرچم لہرادتا۔ اس اثناء وچ شیبانی خان نے قندھار اُتے وی قبضہ کرلیا لیکن رمضان المبارک 916ھ (دسمبر 1510ء) وچ شیبانی خان، مرو دے مقام اُتے شاہ اسمٰعیل صفوی دی فوجاں توں لڑدے ہوئے جاں بحق ہوگئے۔اس دے بعد بابر نے رجب 917ھ (اکتوبر 1511ء) وچ سمر قند اُتے قبضہ کرلیا، اُتے چونکہ شاہ اسمٰعیل صفوی نے انہاں دی مدد کيتی سی، اس لئی بابر نے چاہیا کہ انہاں دی فوج دی وردی وی شاہ اسمٰعیل صفوی دی فوج دی وردی ورگی ہوجائے۔ اس تبدیلی نوں سمرقند دے امراء نے پسند نئيں کيتا۔ بابر نوں صفر 918ھ (مئی 1512ء) وچ ازبکاں توں اک لڑائی وچ شکست وی کھانے پئی۔
اوہ کابل واپس چلے آئے۔اسی زمانے وچ برصغیر (پاک و ہند) توں خبراں آنے لگیاں کہ ہند دے فرماں روا سکندر لودھی دا انتقال ہوچکيا اے۔ انہاں دی جگہ ابراہیم لودھی دی حکومت قائم ہوگئی اے تے امراء دے درمیان آئے دن جھگڑے ہورہے نيں۔ بابر خود وی 922ھ (1516ء) وچ اٹک تک یلغار دی تے پنجاب دی سرحد اُتے کھکراں (گکھڑاں) تے ہور مخالفین دی خبر لئی۔ واضح رہے کہ پہلے ازاں اس جانب دے کئی علاقے امیر تیمور نے فتح کيتے سن تے انہاں نوں اپنی سلطنت وچ شامل کرلیا سی۔ بابر نے انہاں علاقےآں دا نظم و نسق درست کيتا۔دوسری بار بابر نے لاہور، ملتان تے سرہند تک پیش قدمی کيتی۔ اک قلعہ تے کئی عمارتاں بنواواں لیکن کابل توں تشویش انگیز اطلاعات موصول ہونے اُتے اوہ واپس چلے گئے۔ تیسری بار بابر 626ھ (1520ء) وچ سرہند تک بڑھدے چلے گئے لیکن قندھار دے بگڑے ہوئے معاملات دی وجہ توں انہاں نوں واپس جانا پيا۔
مختصر سوانخ عمری
[سودھو]بابر ۱۴۸۳ء وچ پیدا ہويا تے تقریباً چالیس سال دی عمر تک وسط ایشیا ہی دے لڑائی جھگڑےآں وچ مصروف رہیا۔ اس عرصے وچ اُس نے زمانے دے بوہت سارے انقلاب دیکھے تے بہت کچھ کھکیڑ اُٹھائی۔ اس دی سر گزشت وڈی عجیب اے۔ کدی تاں اوہ ایسا مظفر و منصور ہُندا سی کہ اُس دی حکومت دور دراز تک پھیل جاندی سی۔ تے کدی ایسا پست تے ��غلوب ہوئے جاندا سی کہ بھاگنے تک نوں وی رستہ نہ ملدا سی۔ مگر ہوئے اولواعزم تے بہادر اس بلا دا سی کہ خوف و ہراش کدی اس دے پاس نہ پھٹکتا سی۔ مصیبت دے زمانے وچ ایوب دی طرح صابر رہندا سی۔ اپنے ارادےآں وچ وڈا مستقل سی۔ تے ناکامی دی حالت وچ ہمت نہ ہاردا سی۔ اُس دے واقعات وچ لکھیا اے کہ جدوں اوہ فتحمند ہُندا سی تاں ایہ کہیا کردا سی کہ اے خدا! ایہ فتح کچھ میری بہادری یا لیاقت توں نئيں ہوئی بلکہ صرف تیری مہربانی توں حاصل ہوئی اے۔ چنانچہ ایہی کلمات اس خدا پرست تے جوانمرد بادشاہ نے پانی پت دی مشہور لڑائی فتح کر کے اپنی بولی توں کہے۔ اس توں معلوم ہُندا اے کہ اوہ ايسے لائق سی کہ اُس نوں ایسی فتح حاصل ہوئے۔
اس وڈی فتح توں بابر دا صرف دہلی تے آگرے اُتے تسلط ہوئے گیا ۔ کیونجے ابراہیم لودھی دی عملداری اس وقت اِنّی ہی سی۔ مگر شاہزادہ ہمایوں فوراً مشرق دی طرف ودھیا تے اُس نے جونپور تک سارا ملک تسخیر کر ليا۔ اس دے اک برس بعد ۱۵۲۷ء وچ راجپوتاں نے وڈے بہادر رانا سانگا مہارانائے میواڑ دے ماتحت جمع ہوئے کے مغلاں نوں ہند توں نکالنے تے فیر سلطنت ہنود قائم کرنے دا مصمم ارادہ کيتا۔ میدنی رائے والیٔ چندیری تے راجگان مارواڑ وجے پور اس معردے ميں مہا رانائے میواڑ دے نال سن ۔ مگر بابر نے فتح پور سیکری دے نیڑے انہاں سب نوں شکست فاش دتی تے فیر چندیری دے سنگین قلعے پرہلیا کے دے اُس نوں فتح کر ليا۔ چندیری وچ راجپوت وڈی بہادری توں لڑے تے اک اک نے میدان وچ لڑ کر جان دی۔ اس معرکے توں سلطنت مغلیہ ہند وچ مستحکم ہوئے گئی تے ايسے سال بنگالہ تے بہار اُتے وی بابر دا تسلط ہوئے گیا۔
وجہ
[سودھو]ابراہیم لودی دے سلوک توں تمام امراءتنگ سن اس لئی دولت خان لودھی حاکم پنجاب تے رانا سانگا والئی میواڑ نے بابر نوں ہندوستان اُتے حملہ کرنے دی دعوت دتی گئی ۔
واقعات
[سودھو]بابر بارہ ہزار سپاہیاں تے توپ خانہ دے نال ابراہیم لودھی دے مقابلہ دے لئی پانی پت وچ آ موجود ہويا ابراہیم دے پاس اک لکھ سپاہی تے دو ہزار جنگجو ہاتھی دے مگر ابراہیم کوئی اعلیٰ پایا دا جرنیل نہ سی ۔ آخر ٢١ اپریل ١۵٢٦ نوں وڈے گھمسان دی لڑائی ہوئی ہندوستان وچ ایہ پہلا موقع سی کہ توپ خانہ دا استعمال ہويا ابراہیم دے ہاتھی گولا باری توں ڈر کر بھج نکلے ابراہیم نوں شکست ہوئی تے چالیس ہزار سپاہیاں سمیت جنگ وچ قتل ہويا اس توں بابر دہلی تے آگرہ دا بادشاہ بن گیا ۔
جنگ کنواہہ 1527
[سودھو]راجپوتاں دا خیال سی کہ بابر وی امیر تیمور دی طرح پرت مار دے کے واپس چلا جائے گا لیکن جدوں انہاں نوں معلوم ہويا کہ اس دا ارادہ ہندوستان وچ اک مستقل حکومت قائم کرنے دا اے تاں انہاں نے راناسانگا والئے چتوڑ دی سرگردگی وچ بابر دے خلاف جنگ چھیڑ دتی تے ایہ جنگ بابر تے راناسانگا دے درمیان سیکری دے نیڑے دے کنواہہ کےمیدان وچ 1527 وچ ہوئی ۔ اس لڑائی وچ راناسانگا والئے میواڑ نے سب راجپوت راجاواں نوں بابر دے خلاف شامل ہونے دے لئی بلايا ۔ اک لکھ راجپوت بابر دے مقابلہ دے لئی آموجود ہوئے راناسانگا وڈا جواں مرد تے بہادر جرنیل سی تے کئی لڑائیاں وچ جوانمردی دے جوہر دکھا چکيا سی اس دے جسم اُتے ايسے زخماں دے نشانات موجود سن راجپوتاں دی اِنّی وڈی فوج دیکھ کے بابر دے سپاہی بہت گھبرائے ۔ مگر بابر نے وڈے حوصلہ توں کم لیا تے اک جوشیلی تقریر کرکے اپنی فوج دی ہمت ودھائی تے قسم کھادی کہ اوہ آئندہ کدی شراب نہ پیئے گا ۔ اس لڑائی وچ راجپوتاں نے جان توڑ کر مقابلہ کيتا لیکن بابر دے توپ خاناں دے سامنے انہاں دی کوئی نہ چلی ۔ راجپوتی سپاہ دے پیر اکھڑ گئے تے بابر نوں فتح نصیب ہوئی ۔
فتح چندیری 1528
[سودھو]1528 وچ بابر نے چندیری دے مضبوط قلعہ اُتے حملہ کيتا اس اُتے رانا سانگا دے باقی ماندہ راجپوت سردار میدنی رائے دے نال موجود سن ۔ ایہ حالے راجپوتاں نے خوب مقابلہ کيتا لیکن شکست کھادی تے اس قلعہ اُتے بابر دا قبضہ ہوگیا اس لڑائی دے بعد راجپوتاں دی طاقت دا خاتمہ ہوگیا ۔
گھاگرا دی لڑائی 1529
[سودھو]راجپوتاں دی طرف توں جدوں بابر نوں کوئی خطرہ نہ رہیا تاں اس نے بنگال تے بہارکے افغان سرداراں نوں دریائے گھاگھرا دے کنارے اُتے 1529 وچ ہرایا ۔اور بیھار اُتے قبضہ کرلیا لیکن نصرت شاہ حاکم بنگال نے بابر دے نال دوستانہ تعلقات پیدا کر لئے تے اپنی سلطنت نوں بچالیا ۔
بابر دی وفات
[سودھو]1530 وچ بابر دا سب توں وڈا بیٹا ہمایوں سخت بیمار ہويا شاہی حکماء علاج کردے ہوئے تھک گئے کہندے نيں کہ جدوں ہمایوں دے بچنے دی امید باقی نہ رہی تاں بابر نے اپنے بیٹے ہمایوں دی چارپائی دے گرد تن دفعہ چکر لگایا تے خدا توں دعا کيتی ��ہ ہمایوں دی بیماری مینوں لگ جائے ۔ خدا دا کرنا ایسا ہويا کہ ايسے وقت توں ہمایوں تندرست ہُندا گیا تے بابر بیمار پے گیا تے ،1530 وچ مر گیا اس دی نعش اس دی وصیت دے مطابق کابل وچ لے جا کے دفن کر دتی گئی ۔
بابر دی وفات دا حال وڈا عجیب و غریب اے ۔ لکھیا اے کہ اُس دا وڈا بیٹا ہمایوں سخت بیمار سی۔اور بابر نے اک مشہور ایشیائی رسم دے موافق اُس دے لئی اپنی جان تصدق کرنی چاہی۔ چنانچہ اوہ تن بار اپنے بیمار فرزند دے پلنگ دے گرد پھرا تے صدق دل توں دعا منگی۔ کہ اس دی بیماری مینوں لگ جائے۔ اس دے بعد اُس نوں کامل یقین ہوئے گیا کہ میری دعا قبول ہوئے گئی تے اس نے بآواز بلند کہیا کہ ہمایوں دی بیماری مجھ وچ آگئی ۔ تعجب دی گل ایہ اے کہ درحقیقت ہمایوں اُس وقت توں چنگا ہُندا گیا تے بابر دا حال آناً فاناً بگڑدا گیا۔ مگر اس دی صحت وچ پہلے توں وی کچھ فتور سی۔ آخریہ ہويا کہ اپنے بچےآں تے وزیراں نوں ایہ نصیحت کردے کردے کہ تسيں ہمیشہ اتفاق تے محبت توں رہنا ۲۶ دسمبر ۱۵۳۰ء نوں رحلت کر گیا۔ اس دا جنازہ کابل وچ لے جا کے دفن کيتا گیا تے اس اُتے اک خوشنما مقبرہ بنایا گیا۔
بابر دی خصلت
[سودھو]بابر ناصرف غضب دا بہادر تے دلیر سپاہی سی بلکہ تجربہ کار جرنیل وی سی اوہ زبردست تیراک ۔ مشہور تیر انداز تے گھوڑے دی سواری دا شائق سی اوہ اِنّا طاقتور سی کہ دو آدمیاں نوں بغل وچ دبا کے آگرہ دے قلعہ دی فصیل اُتے بھج سکدا سی اس دی تمام عمر مصیبتاں تے تکلیفاں اٹھانے وچ گزری لیکن اوہ وڈا صابر مستقل مزاج تے زبردست قوت ارادی دا مالک سی ۔ ایہی وجہ سی کہ اس نے تکلیفاں دی کچھ پروا نہ دی بابر پہلے مغل بادشاہاں دی طرح بے رحم نہ سی بلکہ اوہ رحم دل تے رعایہ دا ہمدرد بادشاہ سی ۔ بابر اک چنگا مصنف تے شاعر وی سی اوہ علم ادب دا مربی تے علماء دی مجلس دا مشتاق سی استوں علاوہ تے قدرتی نظارےآں دا شوقین سی اس نے اپنی سوانح عمری خود لکھی جو تزک بابری دے ناں توں مشہور اے ۔
بابر دے ناں اُتے اک ایہ دھبا اے کہ اوہ اپنے دشمناں دے نال وڈی بے رحمی توں پیش آتا سی۔ مگر اوہ وڈا بہادر، صابر تے عالی حوصلہ سی۔ تے فن محاربہ وچ اُس نوں خوب مہارت سی۔ تاریخاں وچ اس دے کئی قصے ایداں دے لکھے نيں۔ جنہاں توں اس دی کمال ایمانداری تے معدلت گستری ثابت ہُندی اے۔ منجملہ اکے اک ایہ اے کہ اک دفعہ چین دے ملک توں اک وڈا مالدار قافلہ آتے آتے اس دے علاقے وچ پہاڑاں دی برف دے اندر غارت ہوئے گیا۔ اس اُتے بابر نے حکم دتا کہ اُ س دا سارا مال و اسباب جمع کيتا جائے تے چین وچ آدمی بھیج کر اشتہار دلوایا کہ جو کوئی اس مال دا والی وارث ہوئے ۔ آکر لے جائے۔ دو برس بعد مال و اسباب دے وارث بابر دے دربار وچ حاضر ہوئے۔ بابر نے وڈے تکلف دے نال اُنہاں دی خاطر تواضع کيتی تے اُنہاں دا سارا مال و اسباب اُنہاں دے حوالے کر دتا۔
خاندان تیموریہ دا شجرۂ نسب
[سودھو]اس وچ جو عدد خطوط وحدانی وچ لکھے نيں اوہ بادشاہان مغلیہ دے سلسلۂ تخت نشینی دے نمبر نيں۔
- امیر تیمور
- سلطان محمد مرزا
- سلطان ابو سعید مرزا
- عمر شیخ مرزا
- ظہیرا لدین بابر جو خاندان مغلیہ دا پہلا بادشاہ ہويا (۱)
- ہمایوں (۲)
- اکبر (۳)
- شاہزادہ سلیم جو پِچھے جہانگیر کہلایا (۴)
- شاہزادہ خُرم جو پِچھے شاہجہان دے ناں توں ملقب ہويا (۵)
- اورنگزیب یعنی عالمگیر اول (۶)
- شاہزادہ معظم جو پِچھے بہادر شاہ یا شاہ عالم اول دے ناں توں ملقب ہويا (۷)
- جہاندار شاہ (۸) عظیم الشان رفیع الشان محمد اختر
- عالمگیر ثانی (۱۴) فرخ سیر (۹) رفیع الدولہ رفیع الدرجات روشن اختر محمد شاہ
- عالی گوہر یعنی (۱۱) (۱۰) (۱۲)
- شاہ عالم ثانی (۱۵) احمد شاہ (۱۳)
فتح آگرہ دے بعد آپ نے اسنوں ہندوستان دا راجگڑھ قرار دتا، تے ایتھے توں ہندوستان وچ سلطنت مغلیہ دی بنیاد پڑ گئی۔ بنگال دی فتح دے بعد 6 جمادی الاولی 937 ہ / 26 دسمبر 1530ء نوں آپ انتقال کر گئے۔ فیر آپ دا بیٹا ہمایوں مسند نشین ہويا۔
فہرستِ شاہانِ مغل
[سودھو]- خاندان مغول یا سلسلہ مغل یا آل تیموری یا گورکانیان
تصویر | لقب | پیدائشی نام | پیدائش | دورِ حکومت | وفات | نوٹس |
---|---|---|---|---|---|---|
![]() |
بابر | ظہیر الدین محمد بابر ظہیر الدین محمد |
23 فروری 1483 | 30 اپریل 1526ء – 26 دسمبر 1530ء | 26 دسمبر 1530
(عمر 47) |
|
![]() |
ہمایوں | نصیر الدین محمد ہمایوں نصیر الدین محمد ہمایوں |
17 مارچ 1508 | 26 دسمبر 1530ء – 17 مئی 1540ء
22 فروری 1555ء – 27 جنوری 1556ء |
27 جنوری 1556
(عمر 47) |
|
![]() |
اکبر اعظم | جلال الدین اکبر جلال الدین محمد اکبر |
14 اکتوبر 1542 | 27 جنوری 1556 – 27 اکتوبر 1605 | 27 اکتوبر 1605ء
(63 سال) |
|
![]() |
جہانگیر | نورالدین جہانگیر نور الدین محمد سلیم |
20 ستمبر 1569 | 15 اکتوبر 1605 – 8 نومبر 1627 | 8 نومبر 1627
( 58 سال) |
|
![]() |
شاہ جہان اعظم |
شہاب الدین محمد خرم شہاب الدین محمد خرم |
5 جنوری 1592 | 8 نومبر 1627 – 2 اگست 1658 | 22 جنوری 1666
( 74 سال ) |
تاج محل بنوایا |
![]() |
عالمگیر | محی الدین محمداورنگزیب محی الدین محمداورنگزیب |
4 نومبر 1618 | 31 جولائی 1658 – 3 مارچ 1707 | 3 مارچ 1707
(88 سال) |
|
![]() |
اعظم شاہ | ابو الفیض قطب الدین محمد اعظم | 28 جون 1653 | 14 مارچ 1707 – 8 جون 1707 | 8 جون 1707
( 53 سال) |
|
![]() |
بہادر شاہ | قطب الدین محمد معظم | 14 اکتوبر 1643 | 19 جون 1707 – 27 فروری 1712
(4 سال، 253 دن) |
27 فروری 1712 (عمر 68) | |
![]() |
جہاں دار شاہ | معز الدین جہاندار شاہ بہادر | 9 مئی 1661 | 27 فروری 1712 – 11 فروری 1713
(0 سال، 350 دن) |
12 فروری 1713 (عمر 51) | |
![]() |
فرخ سیر | ابو مظفر معین الدین محمد شاہ فرخ سیرعالم اکبر ثانی والا شان پادشاہ بحر و بر | 20 اگست 1685 | 11 جنوری 1713 – 28 فروری 1719
(6 سال، 48 دن) |
29 اپریل 1719 (عمر 33) | |
![]() |
رفیع الدرجات | ابو برکات شمس الدین محمد رفیع الدرجات پادشاہ غازی شہنشاہ بحر و بر | 30 نومبر 1699 | 28 فروری – 6 جون 1719
(0 سال، 98 دن) |
9 جون 1719 (عمر 19) | |
![]() |
شاہجہان ثانی | رفیع الدین محمد رفیع الدولہ شاہجہان ثانی | جون 1696 | 6 جون 1719 – 19 ستمبر 1719
(0 سال، 105 دن) |
19 ستمبر 1719 (عمر 23) | ---- |
![]() |
محمد شاہ | روشن اختر بہادر | 17 اگست 1702 | 27 ستمبر 1719 – 26 اپریل 1748
(28 سال، 212 دن) |
26 اپریل 1748 (عمر 45) | |
![]() |
احمد شاہ بہادر | ابو ناصر مجاہد محمد احمد شاہ بہادر | 23 دسمبر 1725 | 26 اپریل 1748 – 2 جون 17 | 1 جنوری 1775 (عمر 49) | |
![]() |
عالمگیر ثانی | عزیز الدین عالمگیر ثانی | 6 جون 1699 | 2 جون 1754 – 29 نومبر 1759
(5 سال، 180 دن) |
29 نومبر 1759 (عمر 60) | |
![]() |
شاہجہان ثالث | مہی الملک الملت شاہجہان | 1711 | 10 دسمبر 1759 – 10 اکتوبر 1760 | 1772 | |
![]() |
شاہ عالم ثانی | عبداللہ جلال الدین ابو مظفر ہام الدین محمد علی گوہر شاہ عالم ثانی | 25 جون 1728 | 24 دسمبر 1759 – 19 نومبر 1806 (46 سال، 330 دن) | 19 نومبر 1806 (عمر 78) | |
![]() |
اکبر شاہ ثانی | ابو ناصر معین الدین محمد اکبر شاہ ثانی | 22 اپریل 1760 | 19 نومبر 1806 – 28 ستمبر 1837 | 28 ستمبر 1837 (عمر 77) | |
![]() |
بہادر شاہ ثانی | ابو ظفر سراج الدین محمد بہادر شاہ ظفر | 24 اکتوبر 1775 | 28 ستمبر 1837 – 14 ستمبر 1857 (19 سال، 351 دن) | 7 نومبر 1862 | انگریزوں نے مغلیہ سلطنت کو جنگ آزادی ہند 1857ء میں شکست دینے کے بعد مکمل طور پر قبضہ بھی کر لیا اور خاندان مغول کو برطرف کر دیا |
دعویدار
[سودھو]پیدائش | وفات | نام | دورِ حکومت |
---|---|---|---|
1505؟ یا 1509 | 1557 | کامران مرزا | |
16 اگست 1587 | 26 جنوری 1622 | خسرو میرزا | 1606 |
23 جنوری 1628 | داور بخش | 8 نومبر 1627ء – 23 جنوری 1628ء | |
23 جنوری 1628 | شہریار میرزا | 28 اکتوبر 1627ء– 30 جنوری 1628ء | |
1679 | 12 اپریل ،1723 | محمد شاہ نیک سیر | 1719 |
9 اگست 1703 | 31 جنوری 1746 | محمد ابراہیم | 15 اکتوبر 1720ء – 13 نومبر 1720ء |
1772 | محی الملت، شاہ جہاں تریہم | 10 دسمبر 1759 – 10 اکتوبر 1760 | |
1749ء | 1790ء | بیدار بخت محمود شاہ بہادر | 29 اگست 1788ء– 16 اکتوبر 1788ء |
1530 توں 1540 تے 1555 توں 1556
بانی سلطنت مغلیہ ظہیرالدین بابر دی وفات دے تن روز بعد اس دا سب توں وڈا بیٹا نصیرالدین ہمایوں تخت نشین ہويا۔ ہمایوں علوم و فنون توں خاص رغبت رکھدا سی، کم عمری وچ ہی اس نے ترکی عربی تے فارسی وچ کافی مہارت حاصل کر لئی، ریاضی فلسفہ، نجوم تے علم ہیت وی سیکھے۔ علم وادب توں اس دے لگیا ؤکا اندازہ اس توں کيتا جاسکدا اے کہ اس دی ذاتی لائبریری وچ کتاباں دی اک کثیر تعداد موجود سی، کئی دفعہ اوہ پورا پورا دن لائبریری وچ مطالعہ کردے گزاردا، اوہ ہندوستان توں بھج کر جدوں جلا وطن ہويا تاں اس وقت وی جو سامان اپنے نال لے کے گیا انہاں وچ چیدہ چیدہ کتاباں دی اک وڈی تعداد سی۔ ہمایوں نے دہلی وچ اک مدرسہ وی بنوایا ،کہندے نيں کہ ایہ اوہی جگہ اے جتھے اج ہمایوں دا مقبرہ اے۔
نصیرالدین ہمایوں دی عمر حالے صرف اٹھارہ سال ہی سی کہ اس نے ابراھیم لودھی دے جرنیل حمید خان نوں شکست دے کے حصار فیروزہ اُتے قبضہ کر ليا، تے صرف ویہہ سال دی عمر وچ اسنوں بدخشاں دا گورنر بنایا گیا۔ 1529 وچ ظہیرالدین بابر نے اسنوں بدخشاں توں واپس بلا لیا تے سنبھل دی جاگیر دا انتظام سنبھالنے دے لئی بھیج دتا، ایہ شدید بیمار ہويا تے واپس راجگڑھ آ گیا۔ ایتھے بابر دے انتقال اُتے اوہ تخت نشین ہوئے گیا۔
ہمایوں دی تخت نشینی
[سودھو]بابر دی وفات اُتے اس دا سب توں وڈا بیٹا ہمایوں تخت اُتے بیٹھیا ہمایوں نے اپنے باپ دی وصیت دے مطابق اپنے بھائی کامران نوں کابل اورقندھار مرزا عسکری نوں میوات تے ہندال نوں سنبھل ضلع مراد آباد دا علاقہ دتا ۔
ہمایوں دیاں مشکلاں
[سودھو]بابر نوں اپنی زندگی وچ اِنّی فرصت نہ ملی کہ سلطنت نوں مضبوط کردا مغلیہ سلطنت اس وقت بالکل ابتدائی حالت وچ سی تے کئی مخالف طاقتاں اس دا خاتمہ کر دینے اُتے تلی ہوئیاں سن اسلئی تخت نشین ہُندے ہی ابتدائی مشکلات نے ہمایوں نوں چاراں طرف توں گھیر لیا ۔ جونپور وچ محمود لودھی بہار وچ شیرخان بنگال وچ نصرت شاہ تے گجرات وچ بہادر شاہ نے بغاوت دا جھنڈا بلند کر دتا ادھر راجپوت وکھ سرکش ہوگئے اس دے علاوہ اس دے تِناں بھائی بے وفا ثابت ہوئے تے انہاں نے ہمایوں نوں تنگ کرنا شروع کر دتا ۔ چنانچہ کامران نے پنجاب اُتے قبضہ کرلیا تے اپنے علاقہ توں فوج بھرتی کرنے دی ممانعت کردتی جس توں ہمایوں دی فوجی طاقت کمزور ہوئے گی تے آخر وچ اسنوں سلطنت توں ہتھ دھونے پئے ۔
پہلے دن توں ہی اسنوں سازشاں دا سامنا کرنا پيا ۔ ہمایوں دا بھائی مرزا کامران اس وقت کابل تے قندھار دا حکمران سی بظاہر اس نے ہمایوں نوں بادشاہ بننے دی مبارک باد دینے دے لئی پنجاب دی جانبپ پیش قدمی دی لیکن مقاصد حکومت اُتے قبضہ کرنے دے ہی سن ۔ لاہور وچ بابر دے دور توں میر یونس علی اک وفادار گورنر سی جو سلطنت وچ کِسے وی خرابی دی اصلاح ہی اپنا فرض جاندا سی۔ ايسے لئے مرزا کامران نے اپنے دربار وچ چال چلی تے اپنے سرکردہ امیر کیراچہ بیگ نوں دربار وچ دکھلاوے کےلئی جھوٹھ موٹ برا بھلا کہیا تے کیراچہ بیگ بظاہر اپنے ساتھیاں سمیت فرار ہوئے گیا لاہور وچ میر یونس توں پناہ طلب کيتی، میر یونس نےاس دتی عزت افزائی دی ايسے دوران اک رات کیراچہ بیگ نے گوریلا کارروائی کیتی تے لاہور دے دروازےآں اُتے قبضہ کر ليا تے مرزا کامران دے لئی لاہور دے دروازے کھول دئیے، لاہور اُتے قبضہ ہوئے گیا۔ فیر مرزا کامران نے پورے پنجاب اُتے قبضہ کر ليا۔
ہمایوں نے کابل قندھار تے پنجاب اُتے اپنے بھائی مرزا کامران دی حکومت کیتی توثیق کر دتی تے اپنے والد دی وصیت دے مطابق مرزا ہندال نو�� الور جدوں کہ مرزا عسکری نوں سنبھل دا علاقہ دتا، لیکن فیر بھیاس دے بھائیاں نے اس دے نال بے وفائی دا کوئی موقع ہتھ توں نہ جانے دتا۔
افغاناں نوں محمود لودھی دی شکل وچ قابل سردار مل گیا، والی گجرات بہادر شاہ تے بنگال دا بادشاہ نصرت شاہ تخت اُتے قبضہ دے خواب دیکھ رہے سن تاں راجپوت وی ازسرنو قوت بن دے ابھر رہے سن ۔ دہلی وچ بیٹھیا ہمایوں چاراں طرف توں گھر چکيا سی۔
ایتھے اس نے فیصلہ کيتا کہ راجپوتاں توں اتحاد کرنے وچ ہی بہتری اے، میواڑ دے حاکم رانا سانگا دے دربار وچ دوستی دا عہد نامہ بھیجیا اوراس دتی بیوی کردا دیوی دے لئی راکھی بھیج کر اسنوں اپنی بہن بنا لیا۔ رانا سانگا انتقال کر گیا، سلطان بہادر والئی گجرات نے سلطان مظفر توں مل کے ریاست چتوڑ اُتے حملہ کر دتا تاں رانی کردا دیوی نے ہمایوں نوں خط لکھیا کہ بہن دی مدد کرے، ہمایوں بنگال دی مہم ترک کر کے راستے توں ہی میواڑ دا رخ کيتا۔ اس وقت ریاست میواڑ دا حاکم رانا بکرم جیت رانا سانگا دا بیٹا سی تے محمود خلجی کینال جنگ وچ مصروف سی ، چتوڑ وچ کوئی اہم سپہ سالار نہ سی اس لئی رانا بکرم جیت دی رانی جواہر بائی نے فوجاں دی کمان سنبھالی رانا اودھے دی عمر اس وقت صرف تن سال سی، اس صورتحال وچ ہمایوں فوج لے کے پہنچ گیا، مظفر شاہ نے ہمایوں دے آنے دی خبر سنی تاں واپس گجرات بھج گیا ہمایوں نے تعاقب کيتا تے گجرات فتح کر ليا۔ ادھر رانا بکرم جیت نے محمود خلجی نوں شکست دتی تے فیر چتوڑ پہنچ گیا، ہمایوں نے واپس چتوڑ پہنچ کے رانا بکرم جیت دی کمر توں تلوار بنھی جو پختہ دوستی دا عہد نامہ سی۔
اب کہانی دا اک دوسرا رخ شروع ہُندا اے، شیر شاہ سوری نے ظہیرالدین بابر دے زمانہ وچ فوج وچ ملازمت کيتی سی اوہ ہمایوں دی کمزوریاں توں واقف سی، اس نے ہمایوں نوں پیغام بھجوایا کہ “ماں مغلاں دا پرانا نمک خوار ہاں میرے توں شہنشاہ نوں کوئی خطرہ محسوس نئيں کرنا چاہیے بلکہ وچ توقع رکھدا ہاں کہ شہنشاہ میری سرپرستی فرماواں گے۔” تے اپنے بیٹے قطب خان دی قیادت وچ پنج سو سپاہیاں دا دستہ ہمایوں دی فوج وچ بھیج دتا۔ ایہ مصالحت زیادہ دیر نہ چلی، ہمایوں وی اپنے باپ دی طرح عیش و عشرت تے جشن منانے دا دلدادہ سی، کامیابی اُتے عظیم جشن منایا جاندا، اس ڈیڑھ سالہ جشن وچ نواں شہر “دین پناہ” دے ناں توں تعمیر کيتا، ڈیڑھ سالہ جشن بہت کچھ لے گیا۔ نتیجتاً 1537ء وچ شیرشاہ سوری نے بنگال اُتے قبضہ کر ليا۔
ہمایوں نوں اک موقع تے ملا، اس نے شیرشاہ سوری دے بیٹے جلال خان نوں شکست دے کے چنار تے غور اُتے قبضہ کر ليا، لیکن ایتھے وی اوہی جشن منائے گئے نو ماہ تک راتاں رنگین کيتیاں گئیاں۔ شیرشاہ سوری نے فیر طاقت پکڑی تے بنارس اُتے حملہ کر کے اسنوں فتح کر ليا فورا ہی چنار ، جونپور تے قنوج وی اس دے قبضہ وچ چلے گئے،جدوں کہ شہنشاہ ہند نصیرالدین ہمایوں اس وقت تک بنگال وچ پيا داد عیش دیندا رہیا جدوں تک فوج کر رسد دی شدید کمی محسوس نہ ہوئی۔
اب وقت گزر چکيا سی، ہمایوں نے اپنے بھائی مرزا ہندال نوں بہار وچ رہنے دا حکم دتا سی اوہ بہار چھڈ کے آگرہ آ گیا تے اپنی بادشاہت دا اعلان کر دتا۔ ہمایوں بنگال توں واپس روانہ ہويا تاں راستے وچ شیرشاہ سوری فوج لے کے آگیا، اپریل 1539ء وچ ہمایوں تے شیرشاہ سوری دیاں فوجاں آمنے سامنے ہوئیاں، تن ماہ تک صلح کيتی کوششاں ہُندی رہیاں بالآخر شیرشاہ سوری نے مغل فوج اُتے حملہ کر دتا ہمایوں دی فوج نوں شکست ہوئی۔ ہمایوں جان بچانے دے لئی بھجیا تے گھوڑا دریا وچ ڈال دتا عین درمیان وچ اسنوں پیر گھوڑے دی رکاب توں نکل گئے تے اوہ ڈوبنے لگیا ایتھے نظام سقہ نے اپنی مشک دے زریعےاس دتی جان بچائی تے بعد وچ اسنوں اک دن دی بادشاہت دی۔
ہمایوں آگرہ پہنچ گیا،اس دے بھائی مرزا کامران نے ویہہ ہزار سپاہ کیساتھاس دتی مدد دے لئی آنے دی پیشکش کیتی ہمایوں نوں اس اُتے اعتماد نہ سی مرزا کامران واپس لاہور چلا گیا۔ ہمایوں نے فیر چالیس ہزار فوج جمع کر کے شیرشاہ سوری توں ٹکر لئی مگر شکست کھادی ہن شیرشاہ سوری نہ رکا تے دہلی اُتے قابض ہوئے گیا تے ہمایوں نوں ہندوستان توں کڈ باہر کيتا تے بابر دی ایہ تنبیہ درست ثابت ہوئی کہ “بیٹا پٹھان توں ہوشیار رہنا”۔
شیر شاہ سوری دے بعد اس دا بیٹا سلیم شاہ سوری حاکم بنا لیکناس دتی وفات دے بعد سُوری خاندان کمزور تر ہوئے گیا تاں ہمایوں 1555ء دے آغاز اُتے چودہ سال دی جلاوطنی دے بعد دریائے سندھ نوں پار کر کے دہلی اُتے قبضہ دے لئی آگیا، پہلے لاہور فتح کيتا تے فیر دہلی تے آگرہ نوں وی فتح کر ليا۔ لیکن حکومتاس دے نصیب وچ نہ سی جنوری 1556ء وچ اسنوں تخت نشین ہوئے حالے چھ ماہ ہی ہوئے سن کہ اک دن اپنے کتب خانے وچ بیٹھیا مطالعہ کر رہیا سی کہ نماز مغرب دی آوازاس دے کاناں وچ پئی تاں اوہ تیزی توں مسجد دی طرف لپکا اسنوں ٹھوکر لگی تے سیڑھیاں توں پھسل کر لڑھکتا ہويا تھلے آ گرا ،انہاں زخماں توں چند روز بعداس دا انتقال ہوئے گیا۔
ہمایوں زندگی وچ اپنے ناں دی طرح خوش بخت نہ رہیا ،ساری عمر ٹھوکرن کھاواں ۔اپنے پرائے دی بے وفائی تے دشمناں دی ٹھوکراں توں چودہ سال دی جلاوطنی دی ٹھوکرن وی مقدر رہیاں لیکن ایہ آخری ٹھوکر جو موت دے گئی صرف ايسے نوں خوش بخت نیک بخت کہیا جاسکدا اے کہ ایہ اللہ دے حضور سجدہ دے لئی جاندے ہوئے ٹھوکر سی۔
نصیرالدین محمد ہمایوں دا مقبرہ بھارت دے شہر دہلی وچ واقع اے جو اس دی بیوی حمیدہ بانو بیگم نے 1569ء وچ ہمایوں دی وفات توں 14 برس بعد تعمیر کروایا۔ ایہ مقبرہ لال پتھر توں بنیا ہویا اے۔ اس دے احاطے وچ دوسری شخصیتاں دے وی مقبرے موجود نيں۔یونیسکو دے عالمی ثقافتی ورثے دی لسٹ وچ اس دا اندراج ہويا اے۔ اس طرح دے طرزِ تعمیر دا نمونہ ہندوستان وچ اوّلین اے۔ اس وچ ہندوستانی تے ایرانی طرزِ تعمیر دا امتزاج پایا جاندا اے ۔ایتھے مقبرۂ ہمایوں دے علاوہ دوسرے مقبرے تے مسجد وی نيں۔
ہمایوں دیاں لڑائیاں
[سودھو]بہار اُتے چڑھائی
[سودھو]ہمایون سب توں پہلے جونپور دے خلاف چڑھائی دی تے اسنوں فتح کر ليا فیر اس نے بہار دے حاکم شیر خان نوں چنار دے مقام اُتے شکست دتی لیکن ہمایوں توں اک غلطی ہوئی کہ اس نے شیرخان دی طاقت نوں پوری طرح توں نئيں مٹایا تے واپس چلا آیا جس دا نتیجہ ایہ ہويا کہ آہستہ آہستہ افغان طاقت پھڑ گئے تے اسنوں ہندوستان دا تخت چھڈنا پيا۔
ہمایوں بادشاہ اثنائے فرماں روائی وچ تخمیناً سولہ برس سلطنت توں خارج رہیا تے اس عرصے وچ سور خاندان دے پٹھان ہند وچ حکومت کردے رہے۔ بابر دی وفات دے بعد جدوں ہمایوں تخت اُتے بیٹھیا تاں اُس نے اپنی نادانی یا مروت و عالی حوصلگی توں عمدہ عمدہ علاقے جو جری سپاہیاں دی کان سن ۔ اپنے بھائیاں نوں دے دتے تے اپنے باپ دا نواں فتح کیہ ہویا ملک اپنے پاس رکھیا۔
فتح گجرات
[سودھو]ہمایوں نوں اول لڑائی بہادر شاہ والیٔ گجرات توں پیش آئی۔ اس جنگ وچ اس نے خوب ہی شجاعت و جوانمردی دی داد دی۔ کیونجے چمپانیر ورگے مضبوط قلعے اُتے جتھے بہادر شاہ دا خزانہ جمع سی کل تن سو سپاہیاں دے نال سیڑھیاں لگیا کر چڑھ گیا تے اُس نوں فتح کر ليا۔
بہادر شاہ والئے گجرات اک وڈا زبردست بادشاہ سی اس نے خاندیش برار احمد نگر تے مالوہ فتح کرکے اپنی سلطنت نوں وسیع کرلیا سی اس نے ہمایوں دے اک باغی رشتہ دار نوں پناہ دتی اس لئی 1535 وچ ہمایوں نے گجرات اُتے حملہ کردتا بہادر شاہ بھج گیا تے ہمایوں نے گجرات اُتے قبضہ کرلیا ايسے عرصہ وچ ہمایوں نے قلعہ چمپا نیر دا محاصرہ کيتا اس مضبوط قلعہ وچ گجرات دے بادشاہاں دا کدرے پشتاں توں دبا ہويا خزانہ موجود سی ہمایوں نے اس قلعہ نوں فتح کرنے وچ بہت بہادری دکھادی سپاہیاں دے نال قلعے دی دیوار وچ لوہے دی کیلاں گاڈ کر چڑھ گیا تے قلعہ نوں فتح کرلیا ۔ ایتھے توں اسنوں بہت خزانہ ملیا ہمایوں اپنے بھائی عسکری نوں گجرات دا گورنر مقرر کرآیا مگر بہادر شاہ نے جلد ہی قبضہ کرلیا تے عسکری آگرہ نوں بھج گیا ۔
ہمایوں دی شیر شاہ نال لڑائی
[سودھو]اس لڑائی دے بعد ہمایوں نے ارادہ کيتا کہ شیر شاہ سوری نوں جو چند روز توں بنگالے دا ملک دبا بیٹھیا سی۔ اوتھے توں کڈ دے۔ مگر ایہ لڑائی ہمایوں دے حق وچ وڈی زبون ہوئی۔ بادشاہ نے اول تاں شہر گور دارالخلافۂ بنگالہ اُتے تسلط کر ليا۔ لیکن پِچھے شیر شاہ نے عہد و پیمان دے باب وچ کچھ خط و کتابت کر کے جھٹ دھوکے توں اُس نوں آدبایا۔ اس وقت جے ہمایوں اپنے گھوڑے اُتے سوار ہوئے دریائے گنگ وچ نہ اتر جاندا تاں دشمن دے قبضے وچ آہی چکيا سی۔ فیر دریا وچ ڈوبتے ڈوبتے ایويں بچا کہ اک بہشتی نے جھٹ پٹ آن کر اسنوں سنبھال لیا تے صحیح سلامت دریا پار اُتار دتا۔ اوتھے توں بھج کر اوہ آگرے آیا۔ تے اُس دے بھائی جو پہلے اُس دے دشمن سن ۔ ہن مددگار تے خیر خواہ بن گئے تے سب نے متفق ہوئے کے اک وڈی فوج تیار کيتی ۔ مگر ہمایوں نوں فیر قنوج دے پاس شکست فاش ہوئی تے ہن ناچار اُس نوں ہند توں بھاگنا پيا۔ چنانچہ بہت ساریاں صعوبتاں اُٹھا کر اوہ سندھ توں ہُندا ہواایران پہنچیا۔ طہما سپ شاہ صفوی والیٔ ایران اول تاں اس دے نال کچھ اچھی طرح پیش نہ آیا ۔ کیونجے ہمایوں تے اُس دی اکثر مسلمان رعایا سُنی سی تے شاہ ایران تے اس دی رعا��ا شیعہ۔ اس لے شاہِ ایران ایہ چاہندا سی کہ ہمایوں وی شیعہ مذہب اختیار کر لے ۔ مگر انجام کار شاہ طہماسپ نے دس ہزار سوار ہمایوں دے نال کر دتے تے اس فوج توں اس نے اپنا ملک فیر فتح کر کے دہلی تے آگرے اُتے تسلط کر ليا۔
ہمایوں دی گجرات وچ مصروفیت توں فائدہ اٹھا کے شیرخان نے بنگال تے بہار اُتے قبضہ کرلیا جدوں ہمایوں نوں ایہ خبر ملی تاں بنگال دی طرف روانہ ہويا تے چنار گڑھ نوں فتح کرلیا ۔ شیرخان وڈا موقع شناس سی اس نے سب خزانہ لےکر رہتاس دے قلعہ وچ جا بیٹھیا تے اس دا لڑکا ہمایوں دا مقابلہ کردا رہیا ہمایوں نےشیر خان دے بیٹے نوں کئی تھاںواں اُتے شکست دتی تے مشرقی دے دارالخلافہ گوڑ اُتے قبضہ کرلیا ہن موسم برسات شروع ہوگیا تے ہمایوں دی فوج موسمی بخار وچ مبتلا ہوگئی ۔ ادھر شیرخان نے رسد رسانی دے تمام وسائل بند کر دتے جس توں ہمایوں نوں بہت مصیبت دا سامنا ہويا آخر تنگ آکے ہمایوں نے شیرخان توں معمولی شرائط اُتے صلح کرلئی مگر جدوں ہمایوں بکسر دے نیڑے چوسہ دے مقام اُتے سو رہے سن تاں شیر خان دے سپاہی نے اچانک مغلیہ فوج اُتے حملہ کر دتا جس توں ہمایوں جان بچا کر بھجیا تے اپنے گھوڑے نوں دریائے گنگا وچ ڈال دتا ۔ گھوڑا تاں طغیانی دی وجہ توں ڈُب گیا مگر ہمایوں نظام سقہ دی مدد توں دریائےگنگا پار ہويا جدوں آگرہ پہنچیا تاں ہمایوں نے نظام نوں ادھا دن سلطنت کرنے دی اجازت بخشی نظام نے اس عرصہ حکومت وچ چمڑے دا سکہ چلایا تے اپنے رشتہ داراں تے دوستاں نوں مالامال کر دتا ۔ اک سال بعد ہمایوں نے بھاری فوج دے نال شعر خاں اُتے حملہ کيتا مگر 1540 وچ قنوج دے مقام اُتے شکست کھادی تے جان بچاکر آگرہ دی طرف بھج آیا ۔
شیر شاہ بانیٔ خاندان سور
[سودھو]شیر شاہ قوم افغان دا اک وڈا بہادر سپاہی سی تے اپنی دانائی تے شجاعت دی بدولت رفتہ رفتہ عروج پھڑ کر بنگالے دا بادشاہ ہوئے گیا سی ۔ مگر افسوس اے کہ اُس نے اُسی زمانے وچ کئی بار دغا بازی کر کے اپنے ناں نوں بٹا لگایا۔ جدوں شیر شاہ نے۱۵۴۰ء وچ قنوج دے نیڑے ہمایوں اُتے فتح پائی تاں سارے ہندوستان دا بادشاہ ہوئے گیا تے پنج برس وچ وڈی دانشمندی تے خیر اندیشیسے سلطنت کردا رہیا۔ اس نے بنگالے توں لے کے دریائے سندھ تک اک سڑک بنوائی تے اس دی ہر اک منزل اُتے مسافراں دے آرام دے لئی سراواں بنواواں۔ تے ڈیڑھ ڈیڑھ میل دے فاصلے اُتے کھوہ کھدوائے۔ حقیقت ایہ اے کہ جے اُس دی اولاد وی شجاعت تے دانائی وچ اُس دی مانند ہُندی تاں ہمایوں نوں دلّی دا تخت فیر شاید ہی نصیب ہُندا۔ مگر سلیم شاہ ابن شیر شاہ دے بعد جو شیر شاہ دا بھتیجا محمد عادل شاہ سلیم شاہ دے صغیر سن بیٹے نوں قتل دے کے تخت نشین ہويا اوہ نالائق تے ظالم سی ۔ اس لئی اُسی دے خاندان دے لوک اس توں منحرف ہوئے گئے۔ چنانچہ ابراہیم سوری نے اُس توں دہلی تے آگرہ کھو لیا تے آپ بادشاہ بن بیٹھیا۔ فیر چند روز بعد شیر شاہ دے دوسرے بھتیجے سکندر نے تخت پرقبضہ کر ليا۔ غرض ایہی باعث سی کہ جدوں ۱۵۵۶ء وچ ہمایوں فارس دی فوج دے کر ہند وچ فیر آیا تاں اُس نے اپنے وفادار سردار بیرم خان دی مدد توں سکندر نوں بھگا دتا تے دہلی تے آگرہ دونو اُتے تسلط کر ليا۔ اس طرح سلطنت تاں ہمایوں دے ہتھ لگ گئی۔ مگر حالے خرخشہ نئيں مٹا۔ کیونجے ادھر تاں سکندر فوج لئی شمالی پہاڑاں دی تلیٹی وچ منڈلاندا پھردا سی تے اُدھر عادل شاہ دا بہادر تے ہوشیار وزیر ہیموںبنگالے دی سرحد اُتے لڑنے نوں مستعد کھڑا سی۔ غرض سلطنت دی ایہی کیفیت سی کہ ہمایوں نے چھ مہینے بعد اک مکان توں ڈگ کے وفات پائی۔
ہمایوں دی جلاوطنی
[سودھو]ہمایوں شکست کھانے دے بعد لاہور پہنچیا تاکہ اپنے بھائی کامران توں مدد حاصل کرے مگر کامران شیرخان توں ڈر کر کابل بھج گیا سی اس لئی ہمایوں مایوس ہوکے اپنی ملکہ حمیدہ بیگم تے چند وفادار سرداراں دے نال صحرائےراجپوتانہ دی طرف روانہ ہويا ۔ کئی مصیبتاں سہندا ہويا امرکوٹ پہنچیا ایتھے 14 اکتوبر 1542 نوں اس دے ہاں اکبر پیدا ہويا جو اکبر اعظم دے لقب توں ہندوستان دا بادشاہ ہويا ایتھے توں بعد وچ اوہ قندھار دی طرف آ گیا ۔ تے اپنے بھائی عسکری توں مدد دا طلبگار ہويا مگر مدد دینے دی بجائے عسکری نے اسنوں قید کرنا چاہیا اس لئی ہمایوں اکبر تے اپنی بیوی نوں اس دے رحم اُتے چھڈ کے ایران بھج گیا ایران دا بادشاہ طماسب اس دے نال وڈی مہربانی توں پیش آیا اس جگہ ہمایوں نے پندرہ سال دے نیڑے قیام کيتا ۔
ہمایوں دا دوبارہ سلطنت حاصل کرنا تے موت
[سودھو]شاہ ایران نے 14 ہزار سپاہ توں ہمایوں دی مدد کيتی اس ایرانی فوج دی مدد توں 1547ماں ہمایوں نے قندھار تے کابل فتح کرلئے کامران دیاں اکھاں نکلوا دتی تے اوہ عسکری دے نال حج نوں چلا گیا ۔ 1555 وچ ہمایوں نے ہند اُتے حملہ کيتا اس وقت شیرشاہ سوری فوت ہوچکيا سی اس دے جانشین کمزور سن اس لئی ہمایوں دے لئی راستہ صاف سی سکندر سوری نوں سرہند دے مقام اُتے شکست دے کے دہلی تے آگرہ اُتے قبضہ کرلیا لیکن اس دی قسمت وچ چھ ماہ توں زیادہ حومت کرنی نصیب نہ ہوئی ہندوستان دی حکومت دوبارہ حاصل کرنے دے بعد ہمایوں طویل عرصہ زندہ نہ رہاوہ اک شام نوں اپنے کتب خانہ دی سیڑھیاں اتر رہاتھا کہ اذان مغرب دی آواز سنی اوہ سیڑھیاں اُتے ہی رک گیا مگر بدقسمتی توں اس کی لاٹھی پھسل گئی تے اوہ سیڑھیاں توں ڈگ کے شدید زخمی ہوئے گیا تے انہاں نوں زخماں نال اس دا انتقال ہوئے گیا۔ مشہور یورپی مؤرخ لین پول دے مطابق “اس نے تما م عمر ٹھوکرن کھاواں تے بالآخر ٹھوکر کھاکر مرا“
ہمایوں دا چال چلن
[سودھو]ہمایوں خصائل پسندیدہ دا مجموعہ سی اپنے باپ بابر دی طرح وڈا عالم تے عالماں دا قدردان سی علم ریاضی تے نجوم وچ اسنوں کمال حاصل سی فارسی نظم فلاسفی وچ ماہر سی اوہ قول دا پکا سی تے دوسرےآں اُتے جلدی اعتبار کر لیندا سی فنون جنگ وچ ماہر سی مگر زبردست بادشاہ ثابت نہ ہويا اس دی وجہ ایہ سی کہ اس وچ انتظامی قابلیت دی کمی سی تے زیادہ نرم تے متلون مزاج سی ۔ اک کم ختم نہ ہُندا سی کہ دوسرا شروع کر دیندا سی اس دی نرمی دی وجہ توں اس دے بھائیاں نے اسنوں بہت تنگ کيتا تے اس دی تباہی دا باعث بنے اوہ فتوحات دے بعد لا پرواہ ہوجاندا تے بہت سا وقت جشن منانے وچ ضائع کر دیندا سی بڑھاپے وچ افیون کھانے دی عادت پڑ گئی سی مگر اپنی فیاضی تے رحمدلی وچ ہمایوں سب مغل بادشاہاں وچ ممتاز درجہ رکھدا سی
اکبر دی اوائل عمر
[سودھو]اکبر ہمایوں دی صحرا گردی دے ایام وچ امرکوٹ سندھ دے مقام اُتے حمیدہ بانو بیگم دے بطن توں 1546 وچ پیدا ہويا ۔ ہمایوں ایران جاندے ہوئے اپنے ننھے بیٹے اکبر نوں اپنے بھائی کامران دے پاس چھڈ گیا اس لئی اکبر دا بچپن دا زمانہ اپنے چچا دے پاس گزریا تے اس طرح دی خاطرخواہ تعلیم نہ ہوئی جدوں ایران توں واپسی اُتے ہمایون کابل فتح کيتا تاں اکبر اپنے والد دے پاس پہنچ گیا ۔
اکبر دی تخت نشینی
[سودھو]جب ہمایوں فوت ہويا اس وقت اکبر دی عمر 14 سال کيتی سی تے اپنے اتالیق بیرم خان دے نال پنجاب وچ سکندر سوری دا تعاقب کر رہیا سی بیرم نے موقع دی نزاکت نوں مدنظر رکھدے ہوئے کلانور واقعہ ضلع گورداسپور وچ ہی اکبر دی رسم تاج پوشی ادا کيتی تے خود اس دا سرپرست بنا ۔
5 نومبر 1556 نوں عظیم مغل بادشاہ شہنشاہ جلال الدین اکبر نے باقاعدہ اقتدارسمبھال لیا ، تریخ دے مطابق سلطنت مغلیہ دے تیسرے فرماں روا (بابر اعظم تے ہمایوں دے بعد)، ہمایوں دا بیٹا سی۔ ہمایوں نے اپنی جلاوطنی دے زمانے وچ سندھ دے تاریخی شہر دادو دے قصبے “پاٹ” دی عورت حمیدہ بانو نال شادی کيتی سی ۔ اکبر اُسی دے بطن توں 1542ء وچ عمر کوٹ دے مقام اُتے پیدا ہويا۔
مورخین لکھدے نيں کہ ہمایوں دی وفات دے وقت اکبر دی عمر تقریباً چودہ برس سی تے اوہ اس وقت اپنے اتالیق بیرم خان کےنال کوہ شوالک وچ سکندر سوری دے تعاقب وچ مصروف سی۔ باپ دی موت دی خبر اسنوں کل��نور ضلع گروداسپور (مشرقی پنجاب) وچ ملی۔ بیرم خان نے اوتھے اِٹاں دا اک چبوترا بنوا کر اکبر دی رسم تخت نشینی ادا کيتی تے خود اس دا سرپرست بنیا۔ تخت نشین ہُندے ہی چاراں طرف توں دشمن کھڑے ہوگئے ۔ ہیماں بقال نوں پانی پت دی دوسری لڑائی وچ شکست دتی۔ مشرق وچ عادل شاہ سوری نوں کھدیڑا۔ فیر اس نے اپنی سلطنت نوں وسعت دینی شروع کيتی۔
جلال الدین اکبر اپنے والد نصیرالدین ہمایوں دی وفات دے بعد 14 فروری 1556 نوں صرف تیرہ سال دی عمر وچ تخت اُتے بیٹھیا اس دا پھوپھا بیرم خان اس دا سرپرست مقرر ہويا۔ اکبر 15 اکتوبر 1542 نوں حمیدہ بانو دے ہاں عمر کوٹ سندھ وچ پیدا ہويا، حمیدہ بانو توں عشق تے شادی اک وکھ تفصیلی داستان اے، ہمایوں نے عمر کوٹ دے راجہ کینال ملکر سندھ وچ بعض علاقےآں اُتے قبضہ دی ناکام کوشش دے بعد قندھار جانے دا فیصلہ کيتا، کوئٹہ دے نزدیک مستونگ وچ اس دے بھائی مرزاعسکری نے اسنوں گرفتار کرنے دی کوشش کيتی تاں اوہ خود ایران بھج گیا، شیرخوار اکبر کواس دا چچا اپنے نال قندھار لے گیا جہاںاس دتی ابتدائی پرورش ہوئی، 1545ء دے بعد جدوں ہمایوں نے قندھار تے کابل اُتے قبضہ کيتا تاں اکبر اسنوں واپس مل گیا۔
اکبر دا دھیان پڑھائی اُتے بالکل نئيں سی اوہ اَن پڑھ رہیا حروف تہجی وی نہ سیکھ سکیا، لیکن بادشاہ بننے دے بعد اس نے دوسرےآں توں بہت کتاباں پڑھوا کر سنیاں تے تریخ، فلسفہ، سیاسیات تے مذہب دی بہت معلومات حاصل کر لین۔ ہمایوں نے 1555ء وچ اسنوں پنجاب دا گورنر نامزد کيتا تے اس دی ولی عہدی دا وی اعلان کر دتا سی۔ اکبر دیاں مشکلاں تخت نشینی کینال ہی شروع ہوئے گئياں، بیرم خان نے اپنی من مانیاں شروع کر دیؤ لیکن اوہ جلد ہی مکہ دے سفر دے دوران قتل ہوئے گیا۔ حاکم لاہور ابوالمعالی نے بغاوت کر دتی، پھڑیا گیا لیکن فرار ہوئے کے فوج جمع دی تے کشمیر اُتے حملہ کر دتا۔ راجپوت وی ازسرنو میدان وچ آ گئے، میواڑ، مروربندی، بیکانیر، جودھ پور، تے نتھبور دے قلعے راجپوتاں دی قوت دا مرکز بن گئے۔ رانا درگاوندی انہاں دتی تنظیم سازی کر رہی سی۔ کشمیر تے سندھ دے حکمران باغی ہوئے چکے سن ۔ کوہ ہمالیہ دیاں ریاستاں پہلے ہی آزاد سن، گجرات، دکن تے جیانگر دیاں ریاستاں وی خلاف سن، اکبر دا اس توں دو سال چھوٹا کمسن سوتیلا بھائی جو کابل تے قندھار دا گورنر سی اوہ وی ہندوستان دی حکومت دا خواہشمند سی۔ ایرانی تے چغتائی امراء وی پِچھے نہ رہے۔
اکبر نوں ہندوستان دا بادشاہ بننے توں پہلے بہت ساریاں تکلیفاں دا سامنا ہويا پنجاب وچ سکندر سوری نے اودھم مچا رکھیا سی ادھر ہیمو نے آگرہ تے دہلی نوں فتح کرلیا سی تے پنجاب اُتے قبضہ کرنے دی کوشش کر رہیا سی مگر اکبر نے بیرم خان دی ہدایت دے مطابق دہلی دی طرف کوچ کيتا ۔ہیمو اک وڈی فوج دے نال اکبر دے مقابلہ دے لئی دہلی توں روانہ ہويا پانی پت دے مقام اُتے دونے فوجاں دا مقابلہ ہويا وڈے گھماسان دی لڑائی ہوئی ۔ آخر اکبر دے تجربہ کار جرنیل بیرم خان نے ہیمو نوں شکست فاش دتی ہیمو زخمی ہوکے گرفتار ہويا تے اکبر دے سامنے لیایا گیا جتھے بیرم خان نے اسنوں قتل کر دتا اس لڑائی توں اکبر دا دہلی تے آگرہ اُتے قبضہ ہوگیا تے سوری خاندان دا خاتمہ ہويا اس لڑائی دے کچھ دناں بعد سکندر سوری وی مطیع ہوگیا ۔
بیرم خان
[سودھو]بیرم خان ہمایوں دا وفادار تے جانثار سپہ سالار سی اس نے ہمایوں دی تمام مصیبتاں وچ نال دتا ہمایوں دی وفات اُتے ہوئے اکبر دا اتالیق تے سرپرست مقرر ہويا ہور ایہ اس کوشش دا نتیجہ سی کہ اکبر نے پانی پت دی دوسری لڑائی وچ فتح حاصل کرکے اپنے باپ دا کھویا ہويا ملک دوبارہ حاصل کيتا ۔ بیرم خان نے اکبر دے نابالغی دی زمانے وچ پنجاب اجمیر گوالیار لکھنؤ تے جونپور نوں مغلیہ سلطنت وچ شامل کرلیا سی ۔بیرم خاں وڈا سخت مزاج تے مغرور آدمی ثابت ہويا سی تے کسی نوں خاطر وچ نہ لاندا سی اس لئی دربار وچ اس دے کئی دشمن پیدا ہوگئے بیگمات وی اس توں ناخوش سی اکبر خود وی اس اُتے کئی گلاں توں ناراض سی ۔ 1560 وچ بادشاہ بالغ ہوئے گیا تے اس نے حکومت کیتی باگ ڈور اپنے ہتھ وچ لے لاں بیرم خان نوں حج دے لئی مکہ جانے نوں کہیا اس اُتے بیرم خان نے بغاوت کردتی مگر شکست کھادی اکبر نے اسنوں معاف کر دتا تے بہت سا روپیہ دے کے مکہ جانے دی اجازت دتی لیکن اسنوں مکہ پہنچنا نصیب نہ ہويا راستے وچ گجرات وچ پاٹن دے مقام اُتے اک پٹھان نے اسنوں قتل کر ڈالیا ۔
اکبر دی فتوحات
[سودھو]تخت نشین ہونے دے بعد اکبر نے اپنی سلطنت نوں وسعت دینے دی ٹھانی چنانچہ اس نے مندرجہ ذیل فتوحات توں اک وسیع سلطنت دی بنیاد پائی ۔
1556 وچ اکبر نے پانی پت دی دوسری لڑائی دی فتح توں دہلی تے آگرہ اُتے قبضہ کرلیا ۔
بیرم خان نے 1556 توں 1560 تک پنجاب اجمیر گوالیار تے جون پور دے علاقے فتح کیتے ۔
مالووا دا حاکم باز بہادر باغی ہوئے گیا اسنوں شکست ہوئی تے 1563 وچ مالوی مغلیہ سلطنت وچ شامل ہوگیا ۔
گونڈوانا دا علاقہ موجودہ وسط ہند دا شمالی حصہ سی ایتھے اُتے بہادر راجپوت رانی درگاوندی حکمران سی اکبر دی فوجاں نے 1564 وچ اس علاقہ اُتے چڑھائی دی رانی درگاوندی نے وڈی بہادری توں مقابلہ کيتا آخر شاہی فوجاں نوں فتح نصیب ہوئی تے رانی نے رسم جوہر ادا کرکے اپنی زندگی دا خاتمہ کرلیا ۔
چتوڑ 1567 ۔ وچ اکبر نے راجپوتانہ دی مشہور ریاست میواڑ دے دارالخلافہ چتّوڑ اُتے حملہ کيتا اس جگہ راناسانگا دا بیٹا اودے سنگھ راج کردا سی ۔ رانا اودے سنگھ خود تاں ارولی پربت دی طرف بھج گیا لیکن اس دے سپہ سالار جے مل نے خوب مقابلہ کيتا چتوڑ کامحاصرہ عرصہ تک جاری رہیا اک دن اکبر نے جے مل نوں قلعہ دی فصیل اُتے کھڑا دیکھ کے نشانہ بنایا ۔ اس دے بعد راجپوت فتا دی سرگردگی وچ قلعہ دے باہر مغلاں توں لڑے ۔ مگر شکست کھادی آخر قلعہ فتح ہوگیا اودے سنگھ نے اپنے ناں اُتے اک نواں شہر اودے پور آباد کيتا تے اسنوں دارالخلافہ بنا کے راج کرنے لگیا ۔
رنتھمبور تے کالنجر 1568 وچ اکبر نے رنتھمبور تے کالنجر دے قلعےآں اُتے حملہ کيتا تے انہاں نوں فتح کرکے اپنی سلطنت وچ شامل کرلیا ۔
گجرات مظفر شاہ حاکم گجرات کمزور ہونے دی وجہ توں برائے ناں بادشاہ سی اکبر نے 1572 وچ گجرات اُتے حملہ کيتا تے اسنوں فتح کرکے اپنی سلطنت وچ شامل کرلیا ۔
بنگال 1576 وچ داود خاں صوبیدار بنگال نے اپنی خودمختاری دا اعلان کردتا اکبر نے اپنے لائق وزیر راجہ ٹوڈرمل نوں بنگال دی فتح دے لئی بھیجیا داودخان شکست کھا کر ماریا گیا تے 1576 وچ بنگلہ وبہار شاہی حکومت وچ شامل ہوئے ۔
کابل 1579 وچ اکبر دے سوتیلے بھائی حکیم مرزا حاکم قابل نے بغاوت دی تے پنجاب اُتے حملہ آور ہويا اکبر خود اس دے مقابلہ دے لئی نکلیا حکیم مرزا نوں شکست ہوئی ۔
کشمیر 1586 وچ اکبر نے راجہ بھگوان داسنوں اک وڈی فوج دے کے کشمیر فتح کرنے دے لئی روانہ کيتا اس نے یوسف شاہ والئے کشمیر نوں شکست دے کے کشمیر نوں مغلیہ سلطنت وچ شامل کيتا ۔
سندھ اڈیسہ تے قندھار اکبر نے سندھ دے پار یوسف زئی افغان دی سرکوبی دے لئی راجہ بیربل نوں روانہ کيتا راجہ بیربل اٹھ ہزار سپاہیاں دے ہمراہ ماریا گیا آخر راجہ ٹوڈرمل تے مان سنگ نے وڈی سخت جنگ کيتی بعد 1592 وچ اس علاقے نوں فتح کيتا ايسے سال اکبر نے اڑیسہ نوں فتح کيتا 1595 وچ اکبر نے قندھار دا علاقہ ایرانیاں توں فتح کرکے اپنی سلطنت وچ شامل کيتا ۔
دکن دی فتوحات
[سودھو]احمد نگر دی فتح : نظام شاہ دی وفات اُتے ملک وچ ابتری پھیل گئی اکبر نے 1595 وچ شہزادہ مراد نوں احمد نگر دی فتح دے لئی روانہ کيتا ۔ احمد نگر اُتے اس وقت علی عادل شاہ والئے بیجاپور دی بیوہ چاند بی بی حکمران سی اس نے وڈی بہادری توں شاہی فوجاں دا مقابلہ کيتا اس لئی مغلیہ فوج نوں محاصرہ اٹھا لینا پيا ۔ 1599 وچ چاند وی نوں اپنے ہی سپاہیاں نے قتل کر دتا اس لئی اکبر نے 1600 وچ احمد نگر نوں فتح کرکے اپنی سلطنت وچ شامل کرلیا 1601 وچ اکبر نے خاندیش دے مشہور قلع اسیر گڑھ نوں فتح کيتا ۔
وسعت سلطنت
[سودھو]انہاں فتوحات توں اکبر دی سلطنت دی وسعت کابل توں لے کے بنگال اڑیسہ تک تے کشمیر توں لے کے دکن وچ دریائے گوداوری تک پھیل گئی سی ۔
1556ء وچ دہلی ، آگرہ ، پنجاب فیر گوالیار ، اجمیر تے جون پور بیرم خان نے فتح کیتے۔ 1562ء وچ مالوہ، 1564ء وچ گونڈدانہ ، 1568ء وچ چتوڑ، 1569ء وچ رنتھمپور تے النجر ، 1572ء وچ گجرات ، 1576ء وچ بنگال، 1585ء وچ کابل، کشمیر تے سندھ، 1592ء وچ اڑیسہ ، 1595ء وچ قندہار دا علاقہ ، فیر احمد نگر ، اسیر گڑھ تے دکن دے دوسرے علاقے فتح ہوئے تے اکبر دی سلطنت بنگال توں افغانستان تک تے کشمیر توں دکن وچ دریائے گوداوری تک پھیل گئی۔
اکبر نے نہایت اعلٰی دماغ پایا سی۔ ابوالفضل تے فیضی جداں عالماں دی صحبت نے اس دی ذہنی صلاحیتاں نوں ہور جلا بخشی ۔ اس نے اس حقیقت دا ادراک کر ليا سی کہ اک اقلیت کسی اکثریت اُتے اس دی مرضی دے بغیر زیادہ عرصے تک حکومت نئيں کر سکدی۔ اس نے ہندوواں دی تالیف قلوب دی خاطر انہاں نوں زیادہ توں زیادہ مراعات داں تے انہاں دے نال ازدواجی رشتے قائم کیتے۔ اکبر نے اک ہندو عورت جودھا بائی توں وی شادی کيتی جو اس دے بیٹے جہانگیر دی ماں سی۔
جودھا بائی نے مردے دم تک اسلام قبول نئيں کيتا سی۔ ہور دین الہٰی دے ناں توں اک نواں مذہب وی جاری کيتا۔ جو اک انتہا پسندانہ اقدام سی تے اکبر دے ہندو رتناں دی مسلسل کوششاں دا نتیجہ سی۔ دین الہًی دی وجہ توں اکبر مسلمان امراء تے بزرگان دین دی نظراں وچ اک ناپسندیدہ شخصیت قرار پایا۔ اوہ خود انہاں پڑھ سی۔ لیکن اس نے دربار وچ ایداں دے لوک جمع کر لئی سن جو علم و فن وچ نابغہ روزگار سن ۔ انہاں دی بدولت اس نے بچاس سال وڈی شان و شوکت توں حکومت کیتی تے مرنے دے بعد اپنے جانشیناں دے لئی اک عظیم و مستحکم سلطنت چھڈ گیا۔
مغل حکمراناں دے طرز زندگی دے آثاراج وی برصغیر پاک وہند وچ ملدے نيں ، انہاں دے محلات، فوجی چھاونیاں تے خوبصورت اندازماں تاریخی عمارتاں تاں پاکستان دے حصے وچ وی آئی ہیں، لاہور دا شاہی قلعہ ، شاہی مسجد تے اس دے علاوہ ملک دے تے کئی تھاںواں اُتے انہاں دی حکومت دے اثار حالے تک باقی ہیں ، اج وی تے اج دے دن دے حوالے توں وی مغل بادشاہ اکبراسلامی تریخ وچ بہت زیادہ اہمیت رکھدی اے، مورخین دے مطابق اج دے دن 5 نومبر 1556 نوں ايسے شہنشاہ اکبر نے مغل سلطنت دا باقاعدہ کنٹرول سنبھال لیا
ایتھے توں اگے پنجاہ سال دی جدوجہد اے، جلال الدین اکبر نے بلاشبہ وڈی فتوحات توں سلطنت نوں وسیع تے مضبوط بنایا، دوسری طرف اپنی عظیم انتظامی اصلاحات، عقلمندانہ حکمت عملیاں، تے شاندار تعمیری کارنامےآں توں سلطنت مغلیہ نوں عظمت بخشی تے سنہری باب دا آغاز کيتا۔ جلال الدین اکبر نے 1571ء وچ کابل , 1586ء وچ کشمیر، 1591ء وچ سندھ، 1595ء وچ بلوچستان تے قندھار جدوں کہ 1600ء وچ احمد نگر اُتے قبضہ کر ليا اس نے سلطنت نوں بہتر انتظامات دے لئی 14 صوبےآں وچ تقسیم کيتا۔ راجہ ٹوڈرمل جو چونیاں دا اک بہت وڈا ماہر حسابیات سی اس دے ذریعے تمام ملک دے علاقےآں دی پیمائش کروائی، ایہ بعد وچ لاہور دا گورنر بنا تے 1589ء وچ وفات پا کر لاہور ہی وچ دفن ہويا۔
اُدھر رانا سانگا دے بیٹے رانا بکرم جیت توں میواڑ دی حکومت چھن گئی اوراس دے بھتیجے رانا بن بیر نے حکومت سنبھالدے ہی اس نے اپنے چچا رانا سانگا دی اولاد نوں ختم کرنے دے لئی شیر خوار اودھے سنگھ نوں مارنا چاہیا لیکن اک خادمہ پنادیوی نے اپنے بچے نوں شاہی پنگھوڑے وچ لٹا کر اودھے سنگھ نوں اپنے کمرے وچ رکھ لیا ایويں اپنے بچے دے قربانی دے کے اسنوں بچایا۔ تیرہ سال دی عمر وچ رانا اودھے منظر عام اُتے آیا تاں امراء نے رانا بن بیر نوں قتل کر کے اسنوں چیتوڑ دے تخت اُتے بیٹھایا لیکن ایہ وی نالائق حکمران ثابت ہويا۔ جلال الدین اکبر نے چیتوڑ دا محاصرہ کيتا تاں اودھے سنگھ دی اک بہادر فن حرب دی ماہر خادمہ نے قلعے دا دروازہ کھول کر اپنے دوسرے سرداراں دے ہمراہ اکبری سپاہ اُتے حملہ کر دتا، اکبر اس شدید لڑائی وچ بمشکل بچا تے اوہ محاصرہ ختم کر کے واپس جانے اُتے مجبور ہوئے گیا۔ رانا اودھے سنگھ نے خادمہ دی بہادری توں متاثر ہوئے کے اس نال شادی کر لئی لیکن درباری امراء نے اسنوں قتل کروا دتا تے ایويں اندرونی سازشاں شروع ہوئے گئياں۔ حالات دا فائدہ اٹھاندے ہوئے اکبر نے اپنے اک مفرور دشمن نوں حوالے نہ کرنے دا بہانہ پا کر اک بار فیر 1567ء وچ میواڑ اُتے حملہ کر دتا، مرداں کینال عورتاں نے وی زرہ پہن کر دستےآں دی کمان سنبھالی، محاصرہ لمبا ہوئے گیا تے سپاہیاں دی تعداد کم ہوئے گئی تاں “رسم جوہر” دے تحت ہزاراں عورتاں عزت و ناموس دی خاطر اگ وچ کود گئياں، بہادر راجپوتاں نے کیسری لباس پہن کر قلعے دے دروازے کھولے تے فیر کشت و خون دے دریا بہائے گئے تیس ہزار توں ودھ آدمی قتل ہوئے، رانا اودھے سنگھ فرار ہوئے کے کومل پیر دے پہاڑی علاقے وچ چلا گیا تے اوتھے اک شہر”اودھے پور” بسایا تے ایتھے فوت ہويا۔ اودھے سنگھ دے کئی بیٹے سن لیکن رانا پرتاب نوں امراء نے تخت نشین کر دتا، اس نے اپنے سرداراں تے فوجیاں توں قسم لی کہ جدوں تک میواڑ تے چتوڑ فتح نہ ہاں چارپائی اُتے سونا، برتن وچ کھانا ، تے داڑھی منڈوانا حرام اے، رانا پرتاب نے سلطنت اکبری دا پچیس سال مقابلہ کيتا اس دا اعلان سی کہ جو راجپوت شہنشاہ اکبر دی اطاعت کريں گا اوہ ہماریا دشمن اے اس خاندان توں ہماریا کوئی تعلق ننيں۔ عمر دے آخری حصے وچ اس نے بھنیر در، کاکردن، سلومبر، منڈل گڈھ سمیت بتیس قلعے فتح کيتے۔ رانا پرتاب سنگھ تے جلال الدین اکبر دے درمیان ہندو مت تے اسلام دی جنگ نئيں سی ایہ مغل سلطنت تے ریاست میواڑ دی جنگ سی ايسے لئے رانا پرتاب دا اک سپہ سالار حاکم خان سوری تے اکبر دی فوج دا سپہ سالار مان سنگھ سی۔
رانا پرتاب دے علاوہ بوہت سارے راجپوت اکبر نے اپنے نال ملائے تے انہاں نوں بہت وڈے عہدے تے زمہ داریاں داں اوہ انہاں دتی وفاداری تے بہادری دا معترف سی۔ رانا بہاری مل حاکم جے پور توں اکبر دی اہم ملاقات حضرت خواجہ معین الدین چشتی اجمیری دے مزار اُتے جاندے ہوئے دی تے اتحاد کیساتھاس دتی بیٹی جس دا ناں مریم زمانی رکھیا اس نال شادی کر کے رشتہ داری وی کر لئی۔اس اتحاد توں سلطنت مغلیہ نوں رانا مان سنگھ تے بعد وچ چار پشتاں تک عظیم جرنیل تے دانش مند وزراء میسر آئے۔ اکبر نے ہندو مذہب دی سرپرستی دی خود تلک لگایا تے محل وچ مندر تعمیر کروایا انہاں دتی رسومات نوں منایا گائے دے ذبح اُتے پابندی لگائی، لیکن نال ہی بری رسومات رسم ستّی تے بچپن دی شادی دا ممنوع قرار دتا ،بیوگان دی دوبارہ شادی کيتی اجازت دی۔
جلال الدین اکبر دا محدود مذہبی علم رکاوٹ بنا تے اوہ شریعت دی تشریحات تے فروعی اختلافات وچ مسلمان علماء دے اختلافات توں تنگ آ کے 1579ء وچ درباری علماء دے دستخطےآں توں اک فتویٰ “اعلان معصومیت” جاری کروایا تے اسلام دی تاویل و تشریح تے مذہبی امور دے فیصلے دے غیر معمولی اختیارات حاصل کر لئے۔ جنہاں لوکاں نے اس اقدام دی مخالفت کيتی انہاں نوں پھانسی اُتے لٹکوا دتا گیا۔ 1581ء وچ شہنشاہ اکبر نے اپنا حلقہ ادارت “توحید الہی “ دے ناں توں قائم کيتا،اس دے تحت پہلا عقیدہ خدا اک اے، دوسرا عقیدہ شہنشاہ اکبر اس دنیا وچ خدا دا نائب اے دین وچ دوسری حیثیت عقیدہ رسالت نوں ختم کر دتا گیا۔ اس دین الہی دے اہم احکامات ایہ سن، بیعت دے لئی ماتھے اُتے تلک لگیا کر اتوار دی دوپہر نوں پگڑی ہتھ وچ پکڑے بادشاہ دے دربار وچ حاضر ہونا تے اس توں پگڑی بندھوانا تے اللہ اکبر والا تمغہ پانا، سلام دا طریقہ اللہ اکبر کہنا تے جواب وچ جلا جلہ کہنا، زندگی دے دوران ہی اپنی رسم چالیسواں ادا کرنا دعوت کرنا، یوم ولادت دھوم دھام توں منانا، مردے دے دفن دے لئی پہلے اس دے گلے وچ کچا اناج تے پتھر بنھ کر اسنوں دریا وچ ڈالنا تاکہاس دے گناہ دھل جاواں لاش پھُل جانے اُتے اسنوں جلیانا یا دفن کرنا، لیکن اس طرح کہ سر مشرق تے پیر مغرب دی طرف ہاں عام حالات وچ وی ايسے طرح نیند دے لئی سویا جائے، گوشت خوری ممنوع سی، نابالغ بوڑھی تے بانجھ عورت مجامعت دے لئی ناجائز سن، شادی کيتی گھٹ توں گھٹ عمر لڑکے دی سولہ سال تے لڑکی دی چودہ سال قرار پائی، منگنی دے لئی وی بارہ سال گھٹ توں گھٹ عمر سی، آذان تے باجماعت نماز اُتے پابندی سی سجدہ صرف بادشاہ دے لئی سی، روزہ اُتے پابندی، حج غیر ضروری تے عیدین دی نمازاں ختم کر دتی گئياں مسیتاں دے دروازےآں اُتے ہندو چوکیدار متعین کر دئیے انہاں نوں مقفل کر دتا یا اصطبل بنا دتا، عید دی بجائے جشن نوروز نوں سرکاری تہوار قرار دتا گیا۔ محمد تے احمد ناواں اُتے پابندی عائد کر دتی خود وی اپنے ناں توں اسم محمد خارج کر دتا۔
ہندو مورخین اکبر دی تعریف کردے نيں تے اس دے اقدامات نوں ہندو مسلم اتحاد دی کوشش قرار دیندے نيں۔ لیکن صرف چند ہزار افراد ہی اپنی مجبوریاں تے لالچ دے باعث اس دین الہی دا حصہ بنے، حتی کہ رانا مان سنگھ نے وی اسنوں قبول نہ کيتا تے کہ “ وچ بادشاہ دا وفادار ملازم ہاں جے اوہ چاہے تاں وچ اس اُتے جان قربان کرنے نوں تیار ہون، جے اوہ حکم دے تاں وچ ہندو مت چھڈ کے اسلام قبول کرنے نوں تیار ہاں لیکن میرے نزدیک اس ملک وچ مذاہب دو ہی نيں اک ہندو مت تے اک اسلام بادشاہ دا حلقہ ادارت کوئی مذہب نہیں”۔
خواجہ باقی باللہ بیرنگ نقشبندی نے اس مذہبی پالیسی نوں بدلنے دے لئی شاہی دربار وچ اپنا اثر رسوخ پیدا کرنا شروع کر دتا تے بہت جلد شیخ فرید، قلیچ خان گورنر لاہور، عبدالرحیم خانخاناں سپہ سالار اعظم دکن انہاں دے معتقد ہوئے گئے، مجدد الف ثانی نے اپنے مرشد دے کم نوں جاری رکھیا تے جہانگیر دے دربار توں وی غیر مذہبی تمام اثرات زائل کيتے انہاں دتی محنت سی کہ بعد وچ اورنگزیب عالمگیر نے بھرے دربار وچ اکبر اُتے تبصرہ کيتا سی کہ “جد مااکفر بود” میرا دادا سب توں وڈا کافر سی۔
شہنشاہ جلال الدین اکبر نہائیت بہادر جرنیل سی، اس دا کہنا سی کہ جے سلطنت وچ توسیع دی کوشش نہ کيتی جائے تاں دشمن قبضہ کرنے دے منصوبے بنانے لگدا اے، بچپن دے انہاں پڑھ اکبر نوں علم توں رغبت ہوئی تاں اس نے فیضی توں مدد لی، پچیس ہزار توں ودھ کتاباں اُتے مشتمل لائبریری قائم کيتی۔ اکبر شاعر تے ادیباں دا قدردان سی، موسیقی توں اسنوں خاص لگاو سی فن تعمیر توں وی اسنوں خاص دلچسپی سی، سنگ سرخ تے راجپوت فن دے گہرے اثرات اکبری عہد دی تعمیرات تے عمارتاں وچ نظر آندے نيں۔ شہر لاہور دے تیرہ دروازے، ہمایوں دا مقبرہ، قلعہ آگرہ الہ آباد دا چالیس ستوناں والا محل قابل ذکر نيں۔ عمر دے آخری سال نہایت ناخوشگوار سن ،اس دتی والدہ دی وفات، شہزادہ دانیال دی موت، ابوالفضل دے قتل، تے شہزادہ سلیم (جہانگیر) دے باغیانہ رویہ نےاس دتی زندگی دے آخری ایام پریشان کن بنا دئیے، شہنشاہ ہند جلال الدین اکبر بیمار ہوئے کے اکتوبر 1605ء وچ وفات پا گیا۔
بہرحال جلال الدین نوں مغلیہ دور دا کامیاب ترین بادشاہ سمجھیا جاندا اے، اوہ تقریباً 50 سال تک تخت نشاں رہے، انہاں نے بھرپور زندگی گزاری لیکن پریشانیاں وی مسلسل انہاں دے تعاقب وچ رہیاں، جنہاں وچوں زیادہ تر نوں انہاں نے اپنی فہم و فراست توں قابو کيتا اُتے کچھ ایسی سن جو روگ دی طرح انہاں نوں چمٹاں۔ جلال الدین دی پیدائش دے وقت انہاں دے والد نصیر الدین محمد ہمایوں بادشاہ ہُندے ہوئے وی بادشاہ نہ سن نہ شہزادے ہُندے ہوئے شہزادے، کیونجے چند سال پہلے ہی شیر شاہ سوری نے ہمایوں دی حکومت اُتے قبضہ کرلیا سی تے انہاں نوں روپوش ہونا پيا سی۔
روپوشی دے دوران ہمایوں نے سندھ دے علاقے عمر کوٹ (جس دا پرانا ناں امر کوٹ سی) وچ حمیدہ بانو نامی خاتون نال شادی کيتی تے 1542 وچ جلال الدین اکبر پیدا ہوئے۔
جب 1545 وچ شیر شاہ سوری توں سلطنت واپس لینے دے بعد 1556 وچ ہمایوں دا انتقال ہويا تاں جلال الدین دی عمر 14 سال سی۔ باپ دی وفات دے بعد اوہ 14 سال دی عمر وچ بادشاہ بن گئے۔
اکبر دی نوجوانی دے زیادہ سال اتالیق بیرم خان دے زیر سایہ جنگ و جدل وچ گزرے۔ چونکہ مغل ہندوستان نال تعلق نئيں رکھدے سن تے مسلمان وی سن جدوں کہ اوتھے ہندوواں دی اکثریت سی اس لئی ہمایوں دے دور وچ مذہبی بنیاداں اُتے فسادات شروع ہوئے گئے۔ اکبر نے اقتدار سنبھالیا تاں انہاں نوں ابتدا ہی توں اس نزاکت دا احساس سی۔
بوہت سارے مورخین ایہ سمجھدے نيں کہ انہاں دی ہندو راجپوت جودھا نال شادی دے پِچھے وی ایہ نزاکت ہی کارفرما سی کیونجے اس دے بعد اکبر دے دربار وچ ہندوواں نوں وڈے وڈے عہدے دتے گیے۔ انہاں نوں کئی مراعات تے ٹیکساں وچ چھُٹ دتی گئی، جس دے بعد اوہ ہندوواں دی حمایت وی حاصل کرنے وچ کامیاب ہوگئے۔ استاد دی شاگرد دے خلاف بغاوت ہندوواں نوں اپنے حلقہ اثر وچ لیانے دے بعد اکبر نے اپنے فن حرب دے استاد بیرم خان نوں ذمہ داریاں دا بجھ اتارکر مکہ دا سفر کرنے دا کہیا تاں ایہ اس گل دا اعلان سی کہ ہن انہاں نے حکمت عملی تبدیل کر لئی اے تے ہن اوہ تلوار دے زور اُتے علاقے فتح کرنے دے بجائے لوکاں دے دل جیتنا چاہندے نيں۔
بیرم خان ہمایوں دے مصاحب سن، انہاں نے ہی انہاں نوں اکبر دا اتالیق مقررکیا سی۔ بیرم خان نے اس وقت تاں اکبر دے احکامات مان لئی اوروہ چپ چاپ چلے گئے لیکن چند روز بعد بغاوت کر دتی جس اُتے اکبر دی فوجاں نے انہاں نوں گرفتار کر ليا۔ اُتے جدوں انہاں نوں بادشاہ دے دربار وچ پیش کيتا گیا، تاں اکبر نے پرانے تعلق دی خاطر انہاں نوں معاف کردتا۔
اکبر دا ملکی نظام
[سودھو]اکبر نے اپنی سلطنت نوں انتظام دی خاطر 15 صوبےآں وچ تقسیم کر رکھیا سی ۔ کابل، لاہور، ملتان، دہلی، آگرہ،اودھ،الہ آباد، اجمیر،مالوہ،گجرات،بہار،بنگال خاندیش،برار،احمد نگر ہر اک صوبہ ضلعاں وچ تقسیم سی ۔ ضلع پرگناں وچ تے پرگنے دستور وچ تقسیم سن ہر اک صوبہ اک صوبے دار دے ماتحت سی جو یاتو بادشاہ دا کوئی رشتہ دار یا اعلیٰ رتبہ دا کوئی امیر ہُندا سی اسنوں اپنے صوبہ وچ پورے اختیارات حاصل سن اس دی مدد دے لئی اک دیوان تے اک فوجدار مقرر سی دیوان سرکاری آمدنی و خرچ دا حساب رکھدا سی تے فوجدار صوبہ دی فوج دا اعلیٰ افسر ہُندا سی ۔ پنڈ دی حفاظت دے لئی چوکیدار تے شہر و قصبےآں دی حفاظت دے لئی پولیس سی جس دا اعلیٰ افسر کوتوال ہُندا سی مقدمات دا فیصلہ کرنے دے لئی میرعدل تے قاضی مقرر سن ۔
اکبر دا فوجی نظام
[سودھو]اکبر دے پاس مستقل فوج 25000 سی جس وچ ساڈھے بارہ ہزار سوار تے باقی پیادہ توپچی سی ۔ اکبر دے زمانہ وچ مغلیہ فوج وڈی طاقتور سی فوج دے کارکن تے اعلیٰ افسر منصبدار کہلاندے سن منصب داراں دے 23 درجے سن ۔ جنہاں دا امتیاز گھوڑ سواراں دی تعداد اُتے سی جوان افسراں نوں بوقت ضرورت بادشاہ دے لئی مہیا کرنے پڑدے سن سب توں ادنیٰ منصب دار دے پاس دس سوار سن تے سب توں اعلیٰ دے پاس دس ہزار ۔ منصب داراں نوں صوبے یا جاگیر عطا ہودیاں سن جنہاں دے عوض انہاں نوں اپنے سپاہیاں نوں تنخوانيں دینی پڑدی سی چھوٹے افسراں تے سپاہیاں نوں خزانہ توں نقد تنخواہ ملدی سی ۔ کدی کدی منصب داراں نوں اپنے سواراں نوں بادشاہ دے ملاحظہ دے لئی پیش کرنا پڑدا سی اکبر نے گھوڑےآں نوں داغ لگانے دا طریقہ جاری کیہ ہویا سی ۔
اکبر دا مالی نظام
[سودھو]اکبر نے مظفرخاں تے راجہ ٹوڈرمل دے مشورہ توں بندوبست اراضی وچ وڈی مفید اصلاحات جاری کیتیاں ۔
تمام قابل کاشت زمین دی پیمائش کرائی ۔
تمام زمین نوں زرخیزی دے لحاظ توں تن درجےآں وچ تقسیم کيتا ۔
ہر اک بیگھ زمین دی پیداوار دا اندازہ لگیا کر اس اُتے اک تہائی سرکاری لگان مقرر کيتا۔
سرکاری لگان جنس دی بجائے نقد روپیہ وچ وصول کرنے دا حکم دتا ۔
بندوبست اراضی دی میاد بجائے اک سال دے دس سال مقرر دی ۔
قحط سالی وچ سرکار دی طرف توں زمینداراں نوں روپیہ بطور قرضہ دینا منظور کيتا ۔
لگان وصول کرنے والے افسراں نوں رشوت یا نذرانہ لینے دی سخت ممانعت دی ۔
اکبر دا ایہ بندوبست اراضی اس دے عہد دا سب توں شاندار کارنامہ خیال کيتا جاندا اے تے انہاں وچوں اکثر قوانین اُتے اج تک عمل ہورہیا اے ۔
سماجی اصلاحات
[سودھو]اکبر نے اپنے عہد وچ دی سماجی اصلاحات وی دی جنہاں وچوں حسب ذیل بہت مشہور نيں
اس نے بچپن دی شادی نوں ممنوع قرار دتا
اس نے رسم ستی نوں بند کرنے دی کوشش کيتی
اس نے ہندو بیواواں نوں دوبارہ شادی کرنے دی اجازت دی
اس نے یاترا ٹیکس تے جزیہ منسوخ کر دتے تے ریا نوں مذہبی آزادی دے دی
اس نے خاص خاص دناں اُتے جانوراں دا قتل کرنا ممنوع قرار دتا
اکبر دی حکمت عملی
[سودھو]اکبر اک اعلیٰ پایا دا حکمران سی اس نے اپنی حکمت عملی توں تمام لوکاں نوں خوش رکھیا اس نے اپنے عہد حکومت وچ ہر شخص نوں مذہبی آزادی دے رکھی سی تے اوہ تمام آدمیاں نوں اک نظر توں دیکھدا سی اس دے کاروبار وچ دے دتے تے راجپوتاں دے نال ایسا چنگا سلوک کيتا کہ جس توں اوہ اس دے دوست بن گئے ۔اکبر نے راجپوت خانداناں وچ کئی شادیاں دی چنانچہ اس نے راجہ بہاری مل والئےجئے پور دی لڑکی نال شادی کيتی تے اس دے لڑکے بھگوان داسنوں شاہی ملازمت وچ لے لیا اکبر نے سلیم دی شادی پہلے بھگوان داس دی لڑکی تے بعد وچ اودح سنگھ والئی جودھپور دی دختر جودھابائی نال کیندی اس طرح توں اس نے راجپوتاں توں رشتے ناطے پیدا کرکے انہاں نوں اپنا سچا خیرخواہ بنا لیا ۔ اس نے لائق تے قابل راجپوتاں نوں اپنے دربار وچ اعلیٰ عہدےآں اُتے لگایا ۔ ایسی پالیسی دا نتیجہ ایہ ہويا کہ تمام ہندو اکبر دے جانثاری آیا بن گئے تے ہر اک ہندو دے دل وچ اکبر دے لئی عزت ہوئے گی جس توں مغلیہ سلطنت دی جڑاں ہند دی سرزمین وچ مضبوط ہوگیاں ۔
پڑھیا لکھیا ’ان پڑھ‘
[سودھو]اکبر تعلیم یافتہ نئيں سن ۔ شروع دے چند سال سندھ وچ والد دے سائے دے بغیر گزارے، ايسے طرح ہمایوں نے جدوں دوبارہ تخت حاصل کيتا تاں دشمناں دی بہتات سی اس لئی اوہ کسی اُتے اعتبار کرنے نوں تیار نہ سن تے بیٹے نوں لوکاں توں دور رکھیا، والد دی وفات نے اکبر نوں بچپن توں سیدھا ادھیڑ عمری وچ دھکیل دتا تے انہاں نوں تعلیم حاصل کرنے دا موقع ہی نئيں ملا۔
اس دا احساس اکبر کواچھی طرح سی تے نہ پڑھ سکنے دی کمی پروہ اکثر کڑھدے رہندے سن ۔
اپنی اس کمی دا حل انہاں نے ایہ کڈیا کہ کتاباں سننے دا سلسلہ شروع کردتا، اوہ ادب و سبھیاچار دے دلدادہ سن، دربار وچ سکالرز، شاعر تے فلسفی بلند آواز وچ مذاہب، تریخ اورسیاست دیاں کتاباں پڑھ کر سنایا کردے، انہاں دے دور وچ سنسکرت دے مضامین دا فارسی وچ ترجمہ ہويا تے ابوالفضل نامی رتن نے ’اکبرنامہ‘ لکھیا۔ انہاں نے جیروم زیویر نامی مشنری توں عہدنامہ جدید تے انجیل دے وی تراجم کروائے۔ اوہ بلا دے ذہین سن، صرف اک بار سننے اُتے دفتر دے دفتر یاد کر لیندے۔ انہاں نے جزیہ دے نظام نوں انتہائی آسان تے ایسا متاثرکن بنایا کہ ہر کسی نے قبول کيتا، انہاں دے دور وچ زمین دا درست سروے کروایا گیا تاکہ لوکاں پرٹیکس دا بجھ کم توں کم پڑھے، اایہی وجہ اے کہ اوہ بہت مقبول ہوئے۔
اکبر نوں خطرات توں کھیلنے دا شوق سی، شیراں دا شکار تے سرکش ہاتھیاں اُتے سواری انہاں دا خصوصی مشغلہ سی۔ دشمناں دے بارے وچ انہاں دا مزاج سیمابی سی، کدی سخت سزا دیندے تے کدی معاف کر دیندے۔
اس مذہب وچ شامل ہونے دے لئی بیعت لی جاندی، ایہ وی کہیا جاندا اے کہ اکبر نے اس دے ذریعے مذہب دی بنیاد اُتے پیدا ہونے والے مسائل توں بچنے دی کوشش کيتی سی۔
اکبر دا تھنک ٹینک
[سودھو]اکبر خود تاں پڑھے لکھے نئيں سن لیکن اہل علم و دانش دے بہت قدر دان سن انہاں نے ایداں دے ہی افراد اُتے مشتمل تھنک ٹینک بنایا سی جسنوں ’نو رتن‘ یعنی نو موندی کہیا جاندا سی۔ یہ لوک اکبر دے خصوصی مشیر سن ۔ ایہ تمام جہاندیدہ لوک سن، انہاں وچ ہندو وی سن تے مسلمان وی، انہاں دے مشوراں دی بدولت اکبر طویل ترین حکمرانی کر پائے تے سطنت نوں بے بہا وسعت ملی۔ ان وچ راجہ بیربل، ابوالفیض فیضی، ابوالفضل، تان سین، عبدالرحیم، راجہ مان سنگھ، ملیا دوپیازہ، راجہ ٹوڈرمل تے مرزا عزیز کوکلتاش شامل سن ۔ جلال الدین اپنا زیادہ وقت انہاں دے درمیان گزاردے، علمی گفتگو دے علاوہ شعروشاعری، ہنسی مذاق، لطیفہ بازی وی ہُندی، ایتھے تک کہ بادشاہ نوں جُگتاں وی ماری جاندیاں خصوصاً راجہ بیربل اورملا دوپیازہ کچھ زیادہ ہی بے تکلف سن لیکن بادشاہ نے کدی برا نئيں منایا تے مسکراندے رہندے۔
شہزادےآں دے غم تے وفات
[سودھو]اک اچھی زندگی تے طویل ترین بادشاہت گزارنے والے بادشاہ دے آخری ایام کوئی زیادہ خوش کُن نئيں سن ۔
جتھے نورتناں دی پے درپے اموات نے غمزدہ کيتا، اوتھے دو جوان بیٹےآں دا غم وی کلیجہ چاٹتا رہیا کیونجے شہزادہ مراد تے شہزادہ دانیال بری صحبت دا شکار ہوئے تے انہاں دی اکھاں دے سامنے کثرت شراب نوشی دی وجہ توں نوجوانی ہی وچ جان توں گئے جس نے انہاں نوں نڈھال کر دتا۔ انہاں نے شہزادہ سلیم (جو مستقبل وچ جہانگیر بادشاہ کہلوائے) اُتے خاص نظر رکھی تے انہاں نوں بری سرگرمیاں توں روکنے دی بہت کوششاں کيتیاں جو اس حد تک تاں کامیاب رہیاں کہ اوہ زندہ رہے اُتے انہاں دی سرکشی تے کشیدہ تعلقات نے انہاں نوں پریشان کیتے رکھیا۔
مورخین دا کہنا اے کہ گل باقاعدہ بغاوت تک وی گئی تے اکبر بادشاہ نے انہاں نوں عاق کرنے دی دھمکی وی دتی سی۔ انہاں تمام حالات نے اپنے وقت دے اک کامیاب تے مقبول بادشاہ کوبستر توں لگیا دتا۔
27 اکتوبر 1605 نوں 63 سال دی عمر وچ جلال الدین اکبر دے جلال نوں زوال آ گیا تے اوہ وفات پا گئے۔
اکبر دے مذہبی خیالات
[سودھو]اکبر اک آزاد خیال شخص سی تے اس وچ مذہبی رواداری حددرجہ کيتی سی اوہ مذہب دے ناں اُتے کسی نوں دکھ نئيں دیندا سی اس دے مشہور مشیر فیضی تے ابوالفضل جداں آزاد خیال عالماں دی تعلیم نے اکبر اُتے وڈا اثر کيتا سی ہور اس دی ہندو رانیاں نے وی اس دے خیالات وچ خاص تبدیلی پیدا کر دتی سی اس نے انہاں رانیاں نوں پوجا کرنے دے لئی محلات وچ مندر بنوا دتے سن ۔اکبر دا خیال سی کہ ہر مذہب وچ نیکی تے سچائ موجود اے چنانچہ اس نے سلطنت وچ ہر شخص نوں مذہبی آزادی دے رکھی سی اکبر آخری عمر وچ ہندوواں دی طرح پوشاک پہندا تے ڈاڑھی منڈواندا سی ہور اس نے گوشت کھانا وی کم کر دتا سی ۔
اکبر دا دین الہٰی
[سودھو]جلال الدین اکبر نے 1581 وچ دین الہٰی دے ناں توں اک نواں دین متعارف کروایا جو اک لحاظ توں ہندو، مسلم، مسیحی، سکھ تے ہور دا مجموعہ سا ہی سی۔ اس دے لئی عبادت خانے دے ناں توں اک خصوصی عبادت گاہ وی بنائی گئی، جتھے مختلف مذاہب دے لوک مل کے آزادانہ عبادت کردے۔ اوتھے ہندو، مسلم، مسیحی۔ سکھ تاں آندے ہی، ملحداں تے دہریاں دے لئی وی آزادی سی، اوہ اوتھے آ کے بحث کردے، سوالات اٹھاندے جنہاں دے جواب لبھن دی کوشش کيتی جاندی۔
اس مذہب وچ شامل ہونے دے لئی بیعت لی جاندی، ایہ وی کہیا جاندا اے کہ اکبر نے اس دے ذریعے مذہب دی بنیاد اُتے پیدا ہونے والے مسائل توں بچنے دی کوشش کيتی سی۔
اکبر نوں شروع توں ہی تحقیق دا وڈا شوق سی اوہ مذہب دی اَنھّا دھند پیروی نئيں کردا سی تے کسی مذہبی مسئلہ نوں بغیر جانچ پڑتال دے قبول نئيں کردا سی ہندو رانیاں نال شادی کرنے تے شیخ مبارک تے اس دے دو بیٹےآں دے صوفیانہ خیالات توں اکبر دے دل اُتے گہرا اثر پيا اس نے 1505 وچ فتح پور سیکری وچ اک عبادت خانہ بنوایا جتھے تمام مذاہب دے علماء جمع ہُندے سن ۔ تے اپنے اپنے مذاہب دی سچائی دے متعلق بحث کردے سن بادشاہ انہاں مباحثاں نوں سن کر اس نتیجے اُتے پہنچیا کہ ہر مذہب وچ کچھ نہ کچھ سچائی ضرور موجود اے چنانچہ 1582 وچ اس نے اپنے وزیر ابوالفضل دے مشورہ توں اک نواں مذہب دین الہی دے ناں توں چلایا اس وچ تمام مذاہب دی اچھی اچھی گلاں جمع کر دیؤ اس دے وڈے وڈے اصول ایہ سن خدا اک اے اس دی پوجا کرنا انسان دا فرض اے اکبر اس دا خلیفہ اے اکبر ہر صبح مجموعہ عام وچ سورج دی پوجا کردا سی اس سورج اگ ستارےآں تے چاند نوں خدا دی طاقت دا نشان مندا سی اس دے پیرو اکبر دے سامنے سجدہ کرنا ضروری خیال کردے سن اگرچہ ایہ نواں مذہب اکبر جداں عظیم شہنشاہ دا جاری کیہ ہویا سی مگر صرف 18 خوشامدی درباریاں تک ہی محدود رہیا تے عام لوکاں وچ نہ پھیلا بلکہ اس دے مردے ہی ختم ہوگیا ۔
اکبر دی مختصر سوانح عمری
[سودھو]اکبر دی اوائل عمر
[سودھو]اکبر بادشاہان مغلیہ وچوں تیسرا بادشاہ سی۔ اس دے عہد وچ سارے شمالی ہند تے ہور دکن دے اک حصے وچ سلطنت مغلیہ دا تسلط ہوئے گیا سی۔ اکبر ۱۵۴۲ء وچ سندھ دے ریگستان وچ امر کوٹ دے مقام اُتے اُس وقت پیدا ہواتھا جدوں اُس دا باپ ہمایوں شیر شاہ دے ہتھ توں بھاگتا پھردا سی تے حالے بچہ ہی سا سی کہ ۱۵۴۳ء وچ اپنے چچا مرزا کامران والیٔ قندھار دے ہتھ آگیا تے ۱۵۵۵ء تک اُس دی حفاظت وچ رہیا۔ اس وقت اکبر اپنی انّا جی جی انگہ تے اُس دے خاوند انگہ خاں دے سپرد سی۔ وڈا ہوئے کے اوہ انہاں دونے دے نال ہمیشہ وڈی محبت کرتارہیا۔ اکبر دی تخت نشینی توں چند سال بعد اک امیر مسمیٰ ادہم خاں نے انگہ خاں نوں محل شاہی وچ خنجر توں مار ڈالیا۔ اکبر اُس وقت محل وچ پيا سوندا سی۔مگر شورو غل توں اُس دی آنکھ کھل گئی تے اوہ فوراً باہر نکل آیا۔ ادہم خاں اُس دے نال وی گستاخی توں پیش آنا چاہندا سی مگر اُس نے ودھ کے ادہم خاں دے چہرے اُتے اک ایسا مُکا لگایا کہ اوہ چکر کھا کر گر پڑااوراُسی وقت لوکاں نے اُس دی مشکاں کس لاں۔ فیر حکم ہويا کہ اُس نوں قلعے دے کنگرے اُتے توں سرنگاں گرا دتیاں اکبر نے اپنے کوکہ مرزا عزیز نوں کلتاش نوں اعلیٰ درجے اُتے سرفراز فرمایا تے خان اعظم اُس نوں خطاب دتا۔ ایہ شخص اکبر تے جہانگیر دے عہد وچ فوج دا اک وڈا سپہ سالار رہیا۔ مگر چونکہ بیباک بہت ساریاں۔ اس لئی اکبر اس توں اکثر ناراض ہوئے جایا کردا سی۔ لیکن کدی سزا نہ دیندا سی۔ بلکہ ایہ کہہ کے در گزر کردا سی کہ کیہ کراں میرے تے عزیز دے درمیان اک دود دا دریا واقع اے جس توں گزرنا مینوں محال اے۔
ہمایوں دی وفات دے وقت اکبر تیرہ برس تے چار مہینے دا سی۔ اُس وقت اُس نوں تے اُس دے اتالیق بیرم خان نوں عادل شاہ تے سکندر سوری دی افواج افغانی توں مقابلہ پیش آیا۔
بیرم خاں
[سودھو]بیرم خان قوم دا ترک تے مذہب دا شیعہ سی تے تریخ ہند وچ وڈا مشہور و معروف ہويا اے۔ جدوں ہمایوں اپنی سلطنت توں خارج ہوئے کے آوارہ دشت اوبار سی۔ اُس وقت بیرم خاں نے وڈی وفاداری توں اُس دا نال دتا تے جدوں اوہ ہمایوں دے نال ایران پہنچیا تاں شاہ ایران نے اُس نوں خطاب خانی عطا کيتا۔ اُس دے رفیقاں وچوں اک شخص ابوالقاسم نامی حاکم گوالیار دی وفاداری تے جاں نثاری دا اک قصہ مشہور اے۔ کہندے نيں کہ جدوں بیرم خان شیر شاہ توں بچنے نوں گجرات دی طرف بھجیا جاندا سی اُس وقت اوہ رستے وچ دشمناں دے ہتھ پڑگیا۔ ابوالقاسم نال سیا ور اوہ وڈا شکیل تے وجیہ جوان سی۔ دشمن سمجھے کہ بیرم خاں ایہی اے۔ مگر بیرم خان نے جھٹ آگے ودھ کے کہیا کہ نئيں بیرم وچ ہاں ۔اس اُتے ابوالقاسم بولا کہ ایہ غلط کہندا اے ۔ بیرم میرا ہی ناں اے تے ایہ میرا اک خدمتگار اے، مگر چونکہ وڈا دل چلا تے وفا دار اے ۔ اس لئی میرے واسطے جان دینے نوں تیار اے۔ غرض اس حیلے توں اُس نے اپنے مربی نوں بچا لیا۔اور آپ اس دے عوض جان دے دی۔ اس طرح بیرم چھُٹ کر بادشاہ گجرات دے پاس پہنچااور فیر اوتھے توں ایران چلا گیا۔
بیرم خان فن سپاہگری وچ خوب ماہر تے وڈا صاحب لیاقت سی تے ایہ کہنا بیجا نئيں اے کہ ہمایوںکو ہندوستان دی سلطنت ايسے جوانمرد دی بدولت فیر نصیب ہوئی۔ بیرم خان نے افغانی حاکماں دی سپاہکو اول مرتبہ ماچھی واڑہ اُتے وڈی زک دی۔ فیر ہمایوں نے اپنے مرنے توں کچھ پہلے اسنوں اکبر دا اتالیق مقرر کر کے دوناں نوں سکندر سوری دے مقابلے اُتے بھیجیا۔ جدوں ہمایوں مر گیا تے اکبر تخت نشین ہويا تاں بیرم ��وں خان بابا خطاب مال تے بادشاہ نابالغ دی طرف توں نائب السلطنت ہويا ۔ فیر جس وقت اول ہیماں توں تے بعدماں سکندر سوری توں مقابلہ آکر پيا ۔ اُس وقت وی بیرم خان فوج شاہی دا سپہ سالار سی۔
ہیماں بے دھڑک دلّی دی طرف ودھیا تے اکبر دی فوج دا جو دستہ تردی بیگ دے ماتحت سی۔ اُس نوں شکست دتی۔ اس اُتے بیرم خان نے تردی بیگ نوں اس قصور اُتے مروا ڈالیا کہ اُس نے بے سوچے سمجھے کیوں ہیماں اُتے حملہ کيتا۔ اس سیاست توں سارے عمائد چغتائی جو تردی بیگ دے اسيں قوم و ہم مذہب سن ۔ بیرم خان دے دشمن ہوئے گئے۔ کیونجے اوہ قوم ��ا تر تے مذہب دا شیعہ سیاور تردی بیگ چغتائی تے سنی سی۔ اس دے بعد بیرم فوراً کمر بنھ کر ہیماں توں لڑنے نوں تیار ہوئے گیا۔
چنانچہ ۵ نومبر ۱۵۵۶ء نوں پانی پت اُتے بیرم دی فوج دے ہر اول نے خان زماں دے ماتحت عادل شاہ دی فوج توں جس دا حاکم ہیماں سی۔ بری بہادری دے نال لڑ کر ہیماں نوں شکست دتی۔ اس لڑائی وچ ہیماں اسیر ہوئے گیا تے بیرم نے اسنوں اپنے ہتھ توں قتل کيتا۔ ایہ پانی پت دی دوسری لڑائی کہلاندی اے تے اس توں سلطنت مغلیہ استقلال دے نال ہند وچ قائم ہوئے گئی۔ کیونجے چند روز بعد سکندر سوری نے خود اکبر دی اطاعت قبول کر لئی تے اُس دی جاں بخشی ہوئی۔
بیرم خان دی معزولی
[سودھو]بیرم خاں دے دلیرانہ انتظام تے لیاقت نبرد آزمائی دے باعث سلطنت دا کم بہت اچھی طرح انجام پاندا رہیا۔ مگر اُس نے منصب اتالیقی دی حیثیت توں سختی تے نخوت نوں کم فرمایا۔ اس لئی سارے اُمرا اس توں برگشتہ ہوئے گئے تے انہاں نے اکبر نوں جس دی عمر اُس وقت اٹھارہ برس دی سی۔ ایہ سمجھایا کہ آپ خود عنان السلطنت اپنے ہتھ وچ لاں۔ غرض جدوں بیرم نے دیکھیا کہ ہن حکومت ہتھ توں چلی تاں اُس نے بغاوت دا جھنڈا کھڑا کيتا۔ مگر زک پائی تے بادشاہ دے پائاں اُتے آکر گر پيا۔ اس اُتے بادشاہ وڈی مروت تے مہربانی توں اس دے نال پیش آیا۔اُس نے بعد بیرم دنیا توں کنارہ کے دے حج دے لئی مکے نوں روانہ ہويا۔ مگر گجرات وچ اک شخص نے اُس نوں مار ڈالیا۔
بیرم خاں دے بعد بادشاہ نوں سلطنت دا انتظام اپنے آپ کرنا پيا۔ تے ہن اوہ نہایت دلیری ، دانشمندی تے لیاقت دے نال اپنی سلطنت دے استحکام دی طرف متوجہ ہويا تے اپنی زندگی وچ سارے ہندوستان تے کشمیر تے قندھار اوردکن دے اک حصے اُتے وی قرار واقعی تسلط بٹھا لیا تے نہایت دبدبے تے جلال دے نال سلطنت دی ۔
اکبر دی فتوحات
[سودھو]اول تاں اکبر نوں اپنے ہی امیراں دی بغاوت دفع کرنی پئی۔ جنہاں دا سرغنہ اوہی خان زمان سی۔ جس نے پانی پت دی لڑائی فتح دی سی۔ جدوں ایہ بغاوت رفع ہوئے گئی تواُس نے چتوڑ، گجرات، بہار، بنگالہ ، اڑیسہ، کشمیر ، سندھ ، قندھار، احمد نگر،خاندیس تے برار دے اک حصے نوں اک اک کر کے فتح کيتا۔ اکبر ہمیشہ اس مصلحت اُتے کار بند رہیا کہ جدوں کوئی دشمن مغلوب ہُندا تاں اُس دے نال عنایت و مروت توں پیش آتا۔ بلکہ چنگا سلوک کردا ۔ چنانچہ جو راجہ تے بادشاہ لڑائی وچ مغلوب ہوئے جاندے سن ۔ اُنہاں نوں اوہ عموماً اپنے دربار دے امیراں تے فوج دے افسراں وچ داخل کر ليا کردا سی۔ اس طرح ہند دے بوہت سارے راجا تے بادشاہ تے خاص کر جے پور تے جودھ پور دے راجپوت اس دے وڈے احسان مند تے جاں نثار بن گئے۔ انہاں سب وڈی وڈی فتوحات دا مفصل بیان حد توں زیادہ طویل اے۔ اس لئی صرف تن واقعات خلاصے دے طورپر لکھے جاندے نيں۔
- اول: راجپوتاں دے نال اکبر دا سلوک
- دوم: اکبر دا بنگالے نوں فتح کرنا۔
- سوم: ریاست احمد نگر دی مشہور و معروف بیگم چاندبی بی توں اکبر دی لڑائیاں
راجپوتاں دے نال اکبر دا سلوک
[سودھو]اس وقت امبیریعنی جے پور دا فرماں روا راجہ بہاری مل سی۔ جس نوں اکبر نے انجام کار مغلوب کيتا تے فیر اُس دی بیٹی نال شادی کيتی۔ اس دے بعد اکبر دے وڈے بیٹے شاہزادہ سلیم (جہانگیر )کی شادی ايسے خاندان دی اک ہور لڑکی توں ہوئی۔ غرض راجپوتاں وچ اول ايسے راجہ نے مغلاں توں ایسی رشتہ داری دا سلسلہ قائم کيتا۔ راجہ بہاری مل دا بیٹا راجہ بھگوانداس اس عہد دے اہل دربار وچ اک نہایت ممتاز امیر سی۔ کیونجے اکبر نے اسنوں امیرا لامراء دا خطاب عطا کيتا تے پنجاب دا حاکم مقرر کر دتا سی تے اُس دا بیٹا راجہ مان سنگھ جو بادشاہ دے ہاں نہایت عمدہ سپہ سالاراں وچوں سی۔ منصب ہفت ہزاری اُتے سرفراز سی۔ ایہ منصب اکبر دی سلطنت وچ امرا دے لئی سب توں اعلیٰ سی۔ اس لئی فوج دے جس قدر مسلمان سردار سن اوہ سب راجہ مان سنگھ دے ماتحت سن ۔ اس راجہ توں پنجاب اورکابل وچ اچھی اچھی خدمتاں ظہور وچ آئاں تے جدوں اوہ بنگالے دی خدمت اُتے مامور ہويا۔ تاں اُس نے اوتھے دا قرار واقعی انتظام تے اوتھے دے افغان سرداراں دی بغاوت دا بخوبی انسداد کيتا۔
رانائے چتوڑ جو ہن رانا ئے اودے پور کہلاندا اے ۔ اودے سنگھ پسر رانا سانگا سی۔ اس ے چتوڑ اُتے اکبر دی وڈی سخت تے خونریز لڑائی ہوئی۔ جس وچ اکبر فتحیاب ہويا۔ اس دے بعد اودے سنگھ دے بیٹے رانا پرتاب سنگھ نے اپنی سلطنت دے اک حصے اُتے ۱۵۸۰ء وچ فیر قبضہ کر ليا تے شہر اودے پور دی بنا پائی۔
جودھ پور یا مارواڑ دا رانا مالدیو سی۔ اُس دی پوتی توں اکبر دے اپنے بیٹے جہانگیر ولیعہد سلطنت دی شادی کيتی تے ایہ ملکہ جودھ بائی دے ناں توں مشہور ہوئی۔ شاہزادہ خرم جو پِچھے شاہجہان دے ناں توں بادشاہ دہلی ہويا اوہ ايسے دے بطن توں سی۔ جہانگیر دی ماں وی راجپوت سی۔ راجہ جے پور تے رانائے جودھ پور نے تاں بادشاہ دے نال رشتہ ناطہ کيتا۔ مگر رانائے اودے پور نے ایسی قرابت توں انکار کيتا۔ بلکہ جنہاں راجپوتاں نے ایسی رشتہ داری منظور دی سی۔ اُنہاں نوں مطعون کيتا۔
تسخیر بنگالہ
[سودھو]جدوں اکبر گجرات نوں فتح کر چکيا تاں بہار، بنگالہ تے اوڑینال کیندی تسخیر دی طرف متوجہ ہويا۔ منعم خان جو بیرم خان دی جگہ خانخاناں مقرر ہويا سی تے اکبر دی طرف توں جونپور دا حاکم سی۔ اُس نے بنگالے دے افغان حاکم سلیمان کرارانی توں جبراً اطاعت دا اقرار کرا لیا سی۔ مگر سلیمان دا بیٹا دائود خان منحرف ہوئے گیا۔ اس اُتے اکبر بذات خود فوج لے کے ۱۵۷۴ء وچ اوتھے پہنچیا تے حاجی پور تے پٹنہ فتح کر ليا ۔ فیر اُس نے منعم خان نوں بہار دی حکومت اُتے مامور کرکے حکم دتا کہ جدوں تک بنگالہ فتح نہ ہوئے جائے ، دائود خان دا پِچھا نہ چھڈے ۔راجہ ٹوڈر مل جو صیغۂ مال دا وڈا نامی گرامی حاکم سی۔ اُس اُتے اس مہم دا وڈا دارو مدار سی۔ آخر ایہ ہويا کہ دائود خان نے اوڑیتوں ميں مقام جلیسر دے نیڑے مغل ماڑی اُتے شکست کھا کر اکبر دی اطاعت قبول کيتی تے اس اُتے کٹک دا علاقہ اُسی نوں عطا ہوئے گیا۔
تھوڑے دن بعد دائود خان نے فیر بغاوت دا جھنڈا کھڑا کيتا تے بنگالے نوں تاخت و تاراج کر نا شروع کر دتا۔ منعم خان گور دی آب وہويا دے ناموافق ہونے توں بیمار ہوئے کے مر گیا سی۔ تے اس دی جگہ خان جتھے مقررہويا سی اُس نے تے ٹوڈر مل نے جو اس کم وچ خان جتھے دا نائب سی۔ دائود نوں آک محل اُتے ۱۵۷۶ء وچ شکست دتی تے ایتھے دائود ماریا گیا۔ اس دے بعد خان جتھے نے دائود دی رہی سہی جمیعت نوں ہگلی دے نیڑے ست گائاں اُتے اک ہور شکست دتی تے اپنے مرنے توں پہلے رفتہ رفتہ سالے بنگالے نوں تسخیر کرلیا۔ بنگالے تے بہار دے وڈے وڈے جاگیردارانِ قوم مغل جنہاں نوں صوبجات مفتوحہ وچ سرکار توں زمیناں عطاہوئیاں سن انہاں نے خان جتھے دی وفات دے تھوڑے عرصے بعد اک وڈا بے ڈھب فساد برپا کيتا۔
جاگیرداراں دے اس فساد دی آگ حالے بجھنے نہ پائی سی کہ پٹھاناں نے اوڑیتوں ميں فیر سر اٹھایا تے بنگالے دا اک حصہ تاخت و تاراج کر ڈالیا۔ آخر جدوں راجہ مان سنگھ انہاں صوبےآں دا حاکم مقرر ہويا تاں اُس نے اس حصے نوں فتح کر کے اک عرصے بعد اوتھے قرار واقعی عمل بٹھایا۔
چاند بی بی سلطانۂ احمد نگر
[سودھو]ریاست احمد نگر وچ ہندو تے حبشی امرا دے باہم جھگڑے قضئے پڑ رہے سن ۔ اس لئی اکبر نے ۱۵۹۵ء وچ اپنے دوسرے بیٹے مراد تے مرزا خان بسر بیرم خان نوں روانہ کيتا کہ ایداں دے وقت وچ احمد نگر اُتے تسلط کر لین۔ اُس وقت ایتھے دا بادشاہ بہاد رنظام شاہ تاں نا بالغ سی تے ریاست دا انتظام اُس دی پھُپھی چاند بی بی دے ہتھ وچ سی۔ اس نے اول تاں اپنے ��سر شاہِ بیجا پور توں صلح کيتی تے حبشی امیراں نوں گانٹھا۔ فیر شاہزادہ مراد جو محاصرے اُتے ذور ڈالدا جاندا سی۔ اُس دے ہتھ توں احمد نگر نوں ایسی دانائی تے بہادری توں بچایا کہ سب دنگ رہ گئے۔ اک دفعہ محاصرین نے فصیل شہر وچ شگاف کر ليا تے نیڑے سی کہ محصورین حواس باختہ ہوئے کے شہر نوں حوالے کے دیؤ ۔مگر اِنّے ہی وچ سلطانہ سر توں پائاں تک زرہ بکتر توں آراستہ ہوئے چہرے اُتے نقاب ڈال تلوار ہتھ وچ لے اُس شگاف اُتے آموجود ہوئی تے اس بہادری توں لڑی کہ رات ہُندے ہُندے فوج مغلیہ نوں ہٹا دتا فیر راتوں رات شگاف فصیل نوں بھر کر بالکل تیار کر دتا۔سلطانہ رات بھر اوتھے توں نہ ہلی سی تے صبح نوں فیر دشمن دے مقابلے اُتے مستعدکھڑی سی۔ مگر مرادنے محاصرے توں ہتھ اٹھایا تے باہ���م صلح ہوئے گئی۔ اس دے بعد ۱۵۹۹ء وچ اکبر بذات خود برہانپور آیا۔ دولت آباد تاں اس توں پہلے ہی فتح ہوئے چکيا سی۔ ہن اکبر نے اپنے تیسرے بیٹھے شاہزادہ دانیال نوں مع میرزا خان دے احمد نگر دا فیر محاصرہ کرنے نوں بھیجیا۔ چاند بی بی اس توں پہلے اپنے نابالغ بھتیجے دے مخالفاں دے ہتھ توں قتل ہوئے چکی سی۔ اس لئی ہن دی دفعہ بادشاہی فوج فتحیاب ہوئی۔ شہر فتح ہوئے گیا۔ اوتھے دے نمکحرام لوک بوہت سارے قتل ہوئے تے بادشاہ نابالغ قید ہوئے گیا۔
اکبر دی وفات
[سودھو]جدوں اکبر اُتے ضعف طاری ہونے لگیا تے اک مہلک بیماری اسنوں عارض ہوئے گئی تاں تخت نشینی دے لئی سلطنت وچ وڈی نزاع پیدا ہوئی ۔ بعض دی تاں ایہ رائے سی کہ شاہزادہ سلیم یعنی جہانگیرمالک تخت و تاج ہوئے تے بعض کہندے سن کہ نئيں بادشاہ دا پوتا خسرو تخت نشاں ہوئے۔ جدوں لوکاں وچ ایہ حیص بیص تے قیل و قال ہوئے رہی سی تاں بادشاہ نے خود امراء و اراکین سلطنت دے روبرو اپنی بولی توں فرمایا کہ میرے بعد تخت دا وارث شاہزادہ سلیم دے سوا تے کوئی ننيں۔ تے اس دے تھوڑے عرصے بعد جاںبحق ہويا۔ اکبر مردے مردے اپنی اولاد تے وزرا ء و اراکین سلطنت نوں ایہ نصیحت کردا رہیا کہ سب باہم اتفاق رکھن تے بادشاہ آئندہ دے وفادار و نمک حلال رہن۔
اکبر دیاں خصلتاں
[سودھو]اکبر قوی ہیکل تے وجیہ شخص سی۔ لذائذ نفسانی دی طرف توں اپنی طبیعت نوں بہت رکدا سی۔ ریاضت جسمانی تے شکار دا بہت شوق رکھدا سی تے اکثر اک دین وچ تیس چالیس میل تک پیادہ پا چلا جاندا سی۔ معاملات تے مقدمانت دے انفصال دے لئی اوقات تے قاعدے بنھ رکھے سن تے انہاں دے بموجب عمل کردا سی۔ بولی سنسکرت سمجھ سکدا سی تے ہر قسم دے علم دا قدر دان سی۔ چنانچہ بہت ساریاں عمدہ عمدہ علمی تصنیفات دا اُس نے خود اہتمام کيتا۔ اپنے خاندان تے دوستاں توں اسنوں وڈی محبت سی تے اوہ وڈا رحم دل تے کریم النفس بادشاہ سی۔
اکبر دا عقیدہ
[سودھو]اس نے مذہب اسلام دا اک نواں فرقہ کھڑا کيتا۔ یعنی اک نواں عقیدہ کڈ کے اُس دا ناں دینِ الٰہی رکھیا تے اپنے تئاں اُس دا ہادی ٹھیرایا۔ چونکہ اس نويں مذہب دے معتقد تخلئے وچ اس دے روبرو سجدہ کردے سن ۔ اس لئی بوہت سارے پکے مسلمان اس توں ناراض سن تے کہندے سن کہ اس نے اوہ دعویٰ کيتا اے جو ذات باری دے سوا کسی نوں شایاں نئيں۔اُس دی نسبت لوکاں دا ایہ وی گمان سی کہ اوہ آفتاب دی پرستش کردا اے۔ ایہ گل صحیح ہوئے یا نہ ہوئے مگر اس وچ کلام نئيں کہ پارسیاں دے عقیدے دی طرف اُس دی طبیعت دا وڈا میلان سی تے ایہ لوک آفتاب نوں خدا دا مظہر مندے نيں۔ اکبر دے مذہب وچ اک ایہ وڈی خصوصیت سی کہ اُس نوں کسی دی مذہبی رائے یا عقیدے توں کچھ اُتے خاش نہ سی۔ ہر شخص نوں اختیار سی کہ جس مذہب دا چااے۔ معتقد تے پیرو ہوئے۔
اکبر دا انتظام سلطنت
[سودھو]اکبرنے نہ صرف کل ہندوستان نوں وندھیاچل دے شمال تک فتح ہی کيتا بلکہ ملک دے تمام حصےآں نوں اک سلطنت وچ جمع کر دتا تے اس دے کئی صوبے بنا دتے ۔ ہر صوبے اُتے اک نائب السلطنت مقرر سی۔ جسنوں پورے پورے اختیارات حاصل سن تے ایہ اختیارات تن قسم دے ہُندے سن ۔ فوجی ، دیوانی تے مالی ۔ بغاوتاں نوں رفع کرنے دے لئی لشکر وی نواں انتظام کيتا۔ سپاہیاں نوں جاگیر دی بجائے ماہوار تنخواہ ملنی شروع ہوئی۔ جتھے ایہ ترکیب کار گر نہ ہوئے سکدی اوتھے جاگیرداراں نوں دربار دہلی دے ماتحت رکھیا ۔ صوبے دے حاکماں دی آزادی دے کم کرنے دے لئی اُنہاں نوں وی دربار دے ماتحت رکھیا۔ مسلمان صوبہ داراں کاحق ایسا ہی خیال ہُندا سی ۔ جداں ہندوئاں کا۔ دیوانی انتظام دے لئی عدالتاں دے حاکم مقرر ہوئے تے اوہ وڈے وڈے شہراں دے قاضیاں توں مدد لیندے سن ۔ شہراں دا پولیس تاں کوتوال دے ماتحت سی۔ مگر کل ہندوستان وچ کوئی باقاعدہ پولیس انگریزاں دی سلطنت دے قائم ہونے تک مقرر نئيں ہويا۔ہر اک گائاں وچ اک چوکیدار ہُندا سی۔ زمینداراں تے مالی افسراں دی اپنی اپنی پولیس ہُندی سی۔ مگر ایہ کدی کدی دغا بازی کر کے لوکاں نوں پرت وی لیا کردے سن ۔
اکبر دا مالی انتظام
[سودھو]اکبر دا مالی انتظام ہندوئاں دے طریق انتظام اُتے مبنی سی۔ تے اوہی آج تک جاری اے۔ پہلے کھیتاں دی پیمائش کيتی جاندی۔ ہر ایکڑ زمین دی پیداوار دا تخمینہ ہُندا تے کل پیدا وار دا اک تہائی حصہ سرکار وچ بطور معاملہ لیا جاندا۔ معاملہ نقدی وچ وصول ہُندا سی۔ اول اول ایہ بندوبست ہر سال ہُندا رہیا۔ بعدازاں کساناں نوں پیمائش وغیرہ دی تکلیفاں توں بچانے دے لئی معاملہ دس سال دے لئی مقرر کيتا گیا۔ اکبر دے افسر پیداوار دا تیسرا حصہ وصول کيتا کردے سن تے کُل معاملہ آج کل دی مقدار توں کدرے زیادہ ہُندا سی۔ تقریباً انگریزی معاملے توں تن گنیاوصول ہُندا سی۔ہر صوبے نوں اپنی آمدنی وچوں اک سرکاری فوج دا خرچ وی ادا کرنا ہُندا سی۔ اس دے علاوہ کئی تے ٹیکس وغیرہ وی دینے پڑدے سن ۔
اکبر دے انتظام دی کیفیت
[سودھو]اکبر اپنی ساری رعایا نوں اک نظر دیکھدا سی۔ خواہ ہندو ہوئے ۔ خواہ مسلمان ۔ اُس دے نزدیک کچھ فرق نہ سی۔ اس طرح اُس نے اپنی سلطنت دے دو متضاد اجزا نوں باہم ترکیب دے کے اک معجون معتدل بنا لیا سی۔ جو راجہ یا بادشاہ یا سپہ سالار کيتا ہندو کيتا مسلمان شکست کھا کر بادشاہ دی اطاعت و وفاداری منظور کردا سی۔ اوہ مورد عنایات و مراہم سلطانی ہوکے یا تاں دربار شاہی وچ جگہ پاندا یا کسی صوبے دا حاکم مقرر کر دتا جاندا سی۔ اکبر نے اپنے جلوس دے ستويں برس جزیہ موقوف کر دتا۔ ایہ محصول جو غیر مذہب دے لوکاں توں فی کس لیا جاندا سی۔ بعض بادشاہان افغانیہ دے عہد وچ بہت سختی توں وصول کيتا جاندا سی۔اکبر نے اس محصول دے سوا تیرتھ یاترا کرنے والوںسے جو محصول لئی جاندے سن اوہ وی سب معاف کر دتے۔ اس زمانے توں لے کے اورنگزیب دے عہد تک جزیہ فیر نئيں لیا گیا۔ مگر ہاں اورنگزیب نے اسنوں دوبارہ جاری کر دتا۔
اکبر نے مالی انتظام وچ وڈی وڈی اصلاحاں کیتیاں۔چنانچہ زر مالگزاری تحصیل کرنے دا خرچ گھٹا دتا ۔سرکاری حاکم ، اہلکار جو رعیت توں ناجائز طور اُتے جبراً روپیہ لیا کردے سن ۔ اُس دا انسداد کيتا تے محصول سب اُتے برابر برابر اندازے دے نال لگایا۔ ایہ تمام اصلاحاں بادشاہ نے راجہ ٹوڈر مل دی حسن لیاقت دے ذریعے توں کاں۔مگر کہندے نيں کہ راجہ ٹوڈر مل نے انتظام سررشتۂ مال وچ جو وڈی دانائی ظاہر کیتی اوہ اکثر شیر شاہ دے آئین اُتے عمل کرنے دا ثمرہ سی۔ اکبر نے اپنی سلطنت نوں اٹھارہ صوبےآں اُتے تقسیم کر کے ہر صوبے دا اک صوبہ دار یا نائب السلطنت مقرر کيتا سی تے انہاں صوبےآں دی کیفیت تے سلطنت دے ہر صیغے دا حال تے یر اک سررشتے دی حقیقت ابوالفضل دی آئین اکبر ی وچ مشرح و مفصل درج اے۔ ایہ عالی دماغ شخص تے اس دا بھائی فیضی جو وڈا عالم و شاعر سی۔ اکبر دے وڈے رفیقاں تے مشیراں وچ سن ۔ مسلماناں وچ فیضی سب توں اول شخص سی۔ جس نے بولی سنسکرت سیکھ کر ہندوئاں دیاں کتاباں دا مطالعہ کيتا۔ ابوالفضل بادشاہ دا وزیر اعظم وی سی تے سپہ سالار وی ۔ ۱۶۰۳ء وچ ایہ نامور شخص شہزادہ سلیم دے اشارے توں قتل ہويا۔
اکبر نے سررشتۂ فوجی وچ وی وڈی وڈی اصلاحاں کاں۔ جنہاں وچوں ایہ اک نہایت عمدہ سی کہ سپاہ دی تنخواہ وچ نقد روپیہ دتا جاندا سی۔ جاگیر یا زمین نئيں ملدی تھی۔
اکبر دے نورتن
[سودھو]اکبر دا دربار وڈا شاندار سی اس دے دربار وچ نواش دا خاص طور اُتے قابل ذکر سن انہاں نوں نورتنا کہیا جاندا سی
ابوالفضل
[سودھو]ابوالفضل شیخ مبارک دا بیٹا تے فیضی دا بھائی سی اوہ عالم تے کمال درجہ دا ذہین سی اکبر دا مشہور وزیراعظم سی امور سلطنت اس دے مشورہ توں سرانجام پاندے سن عالم ہونے دے علاوہ بہادر سپاہی وی سی تے دنیا دے تمام مذاہب دا اسکالر سی دین الہی جاری کرنے وچ و اکبر دا خاص صلح کار سی اس نے اکبرنامہ تے آئین اکبری دو مشہور کتاباں لکھياں جنہاں وچ اکبر دے عہد دے واقعات درج نيں ۔ 1603 وچ شہزادہ سلیم دے ایما اُتے راجہ نرسنگھ دیو نے بندیل کھنڈ وچ اسنوں قتل کروایا اکبر نوں اس دی موت اُتے صدمہ پہنچیا ۔
فیضی
[سودھو]شیخ مبارک دا لڑکا ابوالفضل دا وڈا بھائی سی علم و حکمت شاعری تے علم ادب وچ وڈا لائق سی سنسکرت تے فارسی بولی دا وڈا اسکالر سی اس نے بھگوت گیتا رامائن تے مہابھارت دا سنسکرت توں فارسی بولی وچ ترجمہ کيتا سی ۔ اکبر نے اسنوں ملک الشاعر دا خطاب دے رکھیا سی اوہ اکبر دے بیٹےآں دا استاد سی دین الہی جاری کرنے وچ اوہ وی اکبر کاخاصہ کار سی اس دے کتب خانہ وچ 4 ہزار توں ودھ قلمی نسخے موجود سن ۔
راجہ ٹوڈرمل
[سودھو]راجہ ٹوڈرمل پنجاب دا اک کھتری سی اوہ پہلے شیرشاہ سوری دا وزیر مال سی فیر اکبر نے اسنوں وزیرمال مقررکیا اکبر دے زمانہ دا بندوبست اراضی تے مال گزاری ايسے دے ہی اعلیٰ دماغ دا نتیجہ سی استوں علاوہ اعلیٰ پایا دا جرنیل سی چنانچہ اس نے بنگال نوں فتح کرکے اکبر دی سلطنت وچ شامل کيتا ۔
بیربل
[سودھو]بیربل کالپی دا اک برہمن سی ایہ وڈا ذہین ہنس مکھ تے لطیفہ گو سی اپنی لطافت تے حاضر جوابی دے لئی مشہور سی اس دیاں کہانیاں ولطائف ہن وی وڈے شوق توں پڑھے جاندے نيں اس نے سندھ وچ یوسف زئی پٹھاناں توں لڑدا ہويا ماریا گیا اس دا اصلی ناں مہیش داس سی ۔
=عبدالرحیم خانخاناں
[سودھو]وہ بیرم خان دا بیٹا تے بہادر جرنل سی اس نے کئی لڑائیاں وچ اپنی بہادری دے جوہر دکھا کر ناں پیدا کيتا تے وڈا عالم سی اس نے تزک بابری دا ترکی بولی توں فارسی بولی وچ ترجمہ کيتا ۔
مان سنگھ
[سودھو]مان سنگھ جےپور دے راجہ بھگوان داس دا متبنی سی ۔وہ اکبر دا جرنیل سی اس نے اکبر دے عہد وچ کئی صوبے فتح کرکے سلطنت مغلیہ وچ شامل کیتے تے بنگال دا صوبہ دار وی سی ۔
ملا دوپیازا
[سودھو]بیربل دی طرح ایہ وی حاضرجوابی وچ وڈا مشہور سی اکبر دے خاص مصاحباں وچ اس دا شمار ہُندا سی ۔
حکیم ابوالفتح
[سودھو]ایہ اعلیٰ پایا دا حکیم سی وڈا ذہین تے معاملہ فہم سی دین الہی دے جاری کرنے وچ اکبر دا معاون سی ۔
عزیز مرزا کوکلتاس
[سودھو]یہ اکبر دی دایہ دا لڑکا سی اکبر نوں اس توں وڈی محبت سی اس توں جدوں کوئی قصور سرزد ہُندا تاں اکبر ایہ کہہ کے معاف کر دیندا کہ میرے تے عزیز دے درمیان دُدھ دا دریا وگدا اے جسنوں ميں عبور نئيں کر سکدا اکبر نے اسنوں خان اعظم دا خطاب دتا سی ۔
اس دے علاوہ اکبر دے زمانے وچ کئی تے مشہور آدمی ہوئے گزرے نيں انہاں وچ ہندی دا مشہور شاعر تلسی دس بہت مشہور سی جو کہ ہندی رامائن دا مصنف سی آگرہ دا نابینا شاعر سورداس وی بہت مشہور سی ہندی بولی وچ لکھی ہوئی مشہور کتاب سور سجے ايسے دی تصنیف اے تان سین مشہورعالم گویا تے خواجہ عبدالصمد شیراز دا مشہور مصور بی اس دے دربار دی زینت سن ۔
اکبر دا چال چلن
[سودھو]اکبر دا قد میانہ اورنگ گندمی سی اکھاں سیاہ داڑھی منڈی ہوئی جسم فربہ سینہ کشادہ تے ہتھ و بازو لمبے سن ناک دے سجے طرف اک مسہ سی جو وڈا خوبصورت تے اقبال مندی دا نشان سمجھیا جاندا سی آوازبلند طرز گفتگو شیريں دلکش سی ۔ اس دے چہرے توں جلال ٹپکتا سی اوہ ہر قسم دی کھیلاں خصوصا چوگان دا وڈا شوقین سی اعلیٰ درجے دا شہسوار تے تیر انداز ہونے دے علاوہ تیراندازی تیغ زنی تے اس دے علاوہ ہر طرح دے مردانہ فن وچ اسنوں کمال حاصل سی ۔13 اکتوبر 1605 (63 سال دی عمر وچ اکبر فوت ہوگیا ۔
نورالدین جہانگیر اپنے والد جلال الدین اکبر دی وفات دے بعد24اکتوبر 1605ء نوں تخت نشین ہويا۔ شہنشاہ اکبر بے اولاد سی ابوالفضل دے مشورے توں اک بزرگ شیخ سلیم چشتی توں دعا دی گزارش کیتی تاں انہاں نے دعا دتی کہ اللہ تواڈی آرزو پوری کرے توانوں تن بیٹےآں توں نوازے۔ 30اگست 1569ء وچ جےپور دی راجپوت راجکماری جودھا بائی عرف مریم زمانی دے ہاں اس دی پیدائش ہوئی بزرگ دے ناں اُتے ہی سلیم ناں رکھیا گیا، اکبر انال پیار توں شیخوبابا کہیا کردا سی، اکبر نے خوشی وچ خزانےآں دے منہ کھول دئیے، قیدی رہیا کيتے تے خواجہ معین الدین چشتی اجمیری دے مزار اُتے پیدل حاضری توں اپنی منت پوری کيتی۔اس دے بعد دو تے بیٹے مراد تے دانیال پیدا ہوئے۔
جہانگیر دی تخت نشینی
[سودھو]اکبر دے تن بیٹے سن ،سلیم، مراد تے دانیال ،مراد تے دانیال تاں اس دی زندگی وچ ہی مر چکے سن ہن صرف سلیم باقی سی جو اکبر دی وفات دے بعد جہانگیر دے لقب توں تخت نشین ہويا ۔ اصلاحات جہانگیر چھوٹی عمر وچ اک سرکش نوجوان سی اوہ تیز مزاج تے بے رحم سی لیکن اس نے تخت اُتے بیٹھے نيں اپنی تمام عادات بدل پائی تے رعایا دی بہتری دے لئی کئی مفید اصلاحات جاری کيتیاں ۔
اس نے محاصل چونگی دے نقص دور کردیے تے کئی ناجائز محصولات ہٹادئیے
اس نے مجرماں دے ناک تے کان کٹنے دی وحشیانہ سزاواں منسوخ کردتی
اس نے رعایا دے لئی شراب دا پینا تے ہور نشیلی اشیاء دا استعمال حکماً بند کر دتا
اس نے فوجی سپاہیاں دا عام لوکاں دی طرح گلی کوچےآں وچ رہنا بند کر دتا
اس نے لوکاں دی سہولیت دے لئی شفاخانے کھولے،جنہاں دا خرچہ سرکاری خزانےآں توں ادا کيتا جاندا سی اس نے فریادیاں دی سہولیت دے لئی اپنے محل دی دیوار توں زنجیر لٹکا داں جس دے کھینچنے توں شاہی کمرے وچ سونے دی گھنٹیاں بجنے لگتی سی اسنوں فریادی بوقت ضرورت کھچ سکدا سی تے بادشاہ فورا اس فریادی نوں بلیا کے فریاد سندا تے دادرسی کردا سی
شہنشاہ اکبر نوں اپنے ان پڑھ ہونے دے نقصانات دا اندازہ سی ايسے لئے بیٹےآں دی تعلیم دا عمدہ بندوبست کيتا، قابل ترین استاداں نے عربی فارسی ترکی ہندی سنسکرت ریاضی جغرافیہ موسیقی تے تریخ دی تعلیم دی۔ شہزادہ سلیم ذہین سی جلد ہی امور سلطنت وچ وی دلچسپی لینے لگا، نو سال دی عمر وچ دس ہزار پیادہ فوج دا منصب دار بنا تے الہ آباد دی جاگیر دا مالک بنیا۔ جلال الدین اکبر دے تِناں بیٹے سلیم ، مراد تے دانیال تِناں کثرت توں شراب نوشی کردے سن، اکبر انہاں نوں اس عادت توں نہ روک سکیا تے عین شباب وچ شہزادہ مراد تے شہزادہ دانیال کثرت شراب نوشی توں جان توں گئے لیکن شہزادہ سلیم نے فیر وی اپنی عادت نہ بدلی اوردو دفعہ کشید دی ہوئی شراب دے اک دن وچ 20 پیالے پی جاندا،اس دتی ایہ حالت ہوئے گئی کہ آخری عمر وچ خود شراب دا پیالہ منہ تک نہ لے جا سکدا سی۔ شہزادہ سلیم رنگین مزاج سی عیش و عشرت تے رنگرلیاں منانے دا عادی سی، اس نے متعدد نکاح وی کيتے، کئی خفیہ تے کئی منظر عام اُتے آئے،اس دتی پہلی شادی سولہ سال دی عمر وچ راجہ بھگوان داس والئ امبر دی بیٹی مان بائی عرف شاہ بیگم توں ہندو تے مسلم دونے طریقےآں سےہوئی، 17 سال دی عمر وچ دوسری شادی راجہ اودھے سنگھ دی بیٹی توں ہوئی، تیسری شادی ایرانی رئیس خواجہ حسین دی بیٹی توں ہوئی، چوتھی شادی راجہ گیسو داس دی بیٹی توں ہوئی، پنجويں شادی اپنے استاد قائم خان عرب دی بیٹی نال کیتی،اس دی چھیويں شادی تخت نشینی دے بعد مہرالنساء بیگم (نورجہاں) نال ہوئی۔
شہزادہ سلیم نوں اپنے باپ اکبر توں ایہ شکایت سی کہ اسنوں ولی عہد دے شایان شان عزت نئيں دتی گئی، اسنوں خدشہ سی کہ شہنشاہ اکبر اس دی بجائے اپنے پوتے یعنی سلیم دے بیٹے خسرو نوں ولی عہد بنانا چاہندا اے ۔اس دے باغیانہ رویاں توں تنگ آ کے شہنشاہ اکبر نے اسنوں گرفتار کرنے دے لئی ابوالفضل نوں بھیجیا جسنوں شہزادہ سلیم (جہانگیر) نے قتل کر دتا نتیجتاً اکبر نے اپنے پوتے خسرو نوں جانشین مقرر کر دتا لیکن فیر شہزادہ سلیم نے سوتیلی ماں سلیمہ بانو بیگم دی کوششاں توں اپنی دادی دے ہمراہ شہنشاہ اکبر دی خدمت وچ حاضر ہوئے کے معافی منگی تے صلح کيتی، لیکن تعلقات اچھے نہ ہوئے سکے۔ شہزادہ خسرو اپنے دادا اکبر دے مذہب دا حامی سی ایہی وجہ اس دے شہنشاہ بننے وچ رکاوٹ بنی تے حضرت مجدد الف ثانی دے مرید امراء جنہاں وچ شیخ فرید، عبدالرحیم خانخاناں، سید صدر جمال، تے نہایت خان نے شہزادہ سلیم توں عہد لیا کہ جے اوہ تخت نشین ہوئے گا تاں اسلامی قوانین دی مکمل پاسداری کريں گا تے اپنے سیاسی مخالفین نوں معاف کريں گا، اس عہد دے بعد شیخ فرید نے شہنشاہ اکبر توں صلح کروا کےاس دتی دستار بندی تے خاندانی تلوار دے کے باقاعدہ جانشین مقرر کروایا۔
اکبر دی وفات دے بعد اوہ نورالدین جہانگیر بادشاہ غازی دے لقب توں تخت نشین ہويا تے کئی روز تک جشن منایا، قیدیاں نوں رہیا کيتا، اپنے ناں دا سکہ جاری کيتا، مخالفین توں نرمی برتی، ابوالفضل دے بیٹے نوں دوہزاری منصب اُتے ترقی دتی، جشن نو روزہ وی اٹھارہ دن تک عیش وعشرت توں منایا گیا تے بادشاہ نے رنگ رلیاں مناواں۔ لیکن سلطنت وچ جو فوری اصلاحات نافذ کيتیاں اوہ کچھ ایويں سن۔
چونگی تے ہور علاقائی جاگیردارانہ محاصل منسوخ کر دئیے۔ سڑکاں مسیتاں کنويں تے سراواں تعمیر کروانے دا حکم دتا۔ شراب تے تمام نشہ آور اشیاء دی فروخت تے استعمال اُتے پابندی لگیا دتی ( ایہ پابندی عوام دے لئی تھی) وراثت دے قوانین اُتے سختی توں عمل دا حکم دتا۔ سرکاری شفا خانے ہر شہر وچ بنانے تے مفت علاج دا حکم دتا۔ جمعرات ہفتہ تے اتور نوں جانوراں دے ذبیحہ اُتے پابندی لگیا دی۔ مجرماں دے ناک کان کٹنے دی سزاواں منسوخ کر دتیاں۔ بعد وچ لاہور تا آگرہ سڑک دے دونے جانب سایہ دار درخت لگائے گئے، ہر کوس دے فاصلہ اُتے اک کوس مینار تے اک کنواں تعمیر کروایا۔ اک زنجیر عدل دریائے جمنا دے کنارے توں قلعہ آگرہ دے شاہی محل تک بندھوا دتی تاکہ کوئی وی اسنوں کھچ کر بادشاہ نوں اطلاع دے سکے، ایہ تیس گز لمبی چار من وزنی خالص سونے توں بنی زنجیر سی جس کینال 60 گھنٹیاں شاہی محل وچ سن۔ بادشاہ خود اس فریادی دی فریاد سندا۔
شہنشاہ اکبر نے تمام شمالی ہندوستان جنوبی ہندوستان دا اک حصہ ، کابل تے قندھار اُتے قبضہ مضبوط کر رکھیا سی، راجپوتاں دی حمایت حاصل کر کے داخلی مسائل نوں کم کر دتا سی ایويں جہانگیر نوں کسی وڈے بحران دا سامنا نہ سی، لیکن اسنوں تخت نشین ہوئے چھ ماہ وی نہ گزرے سن کہاس دے بیٹے خسرو نے بغاوت کردتی، لاہور اُتے قبضہ کرنے دی ناکامی دے بعد جالندھر دے نیڑے بھیرودال اُتے جنگ وچ خسرو دی شکست اوراک وڈی خونریزی کینال اس بغاوت دا اختتام ہويا۔ جہانگیر نے شہزادہ خسرو نوں گرفتار کر کے اک ہندو سردار انی رائے دی نگرانی وچ دے دتا، جسنوں بعد وچ شہزادہ خرم (شاہجہان) نے قتل کردتا۔
شہزادہ سلیم (جہانگیر) تے نورجہاں دی شادی اک وکھ داستان اے مختصر ایہ کہ شاہ ایران دے اک گورنر خواجہ شریف دا بیٹا غیاث الدین اپنے بیوی بچےآں کینال جلاوطن ہوئے کے دربدر ہُندا ہويا دربار اکبر تک پہنچ گیا،اس دتی بیوی شاہی محلات وچ داخل ہوئے گئی تے بیٹی مہرالنساء جو جاذب نظر حسین تعلیم یافتہ فنکارانہ ذوق کینال ذہانت جرات تے تنظیمی صلاحیت توں مالا مال سی اوہ وی محلات وچ مقبول ہوئے گئی۔ ایتھے شہزادہ سلیم سےاس دا تعارف ہويا جدوں اس نے پھُل توڑنے دے لئی اپنے دو کبوتر مہرالنساء نوں پکڑائے اک کبوتر اڑ جانے اُتے سلیم نے پُچھیا ایہ کِداں اڑ گیا تاں مہرالنساء نے معصومیت توں دوسرا وی ہتھوں توں چھڈ دتا تے کہیا کہ ایويں اڑ گیا اس بے ساختہ پن اُتے شہزادہ سلیم فدا ہوئے گیا۔
مرزا غیاث نے شہنشاہ اکبر دے دباو اُتے اپنی بیٹی دی شادی ایرانی مہاجر علی قلی خان توں کر دتی جو مغل فوج وچ کماندار سی جسنوں اکبر نے بردوان دا صوبہ دار بنا کے بنگال بھیج دتا تے ایويں مہرالنساء تے شہزادہ سلیم جدا ہوئے گئے، لیکن ایہ محبت چنگڈی بنی رہی تے بادشاہ بندے ہی اس نے علی قلی نوں راستہ توں ہٹانے دے لئی سازش توں اس دا مقابلہ شیر توں کروایا لیکن اوہ شیر نوں مار دے شیرافگن دا خطاب وی لے گیا ہن شہنشاہ جہانگیر نے اپنے خاص آدمی قطب الدین نوں بنگال دا گورنر بنا کے بھیجیا تے علی قلی اُتے غداری دا الزام لگیا کر اسنوں قتل کر دتا،اس دے خاندان نوں نظر بند کر کے آگرہ بھیج دتا۔ شہنشاہ جہانگیر نے شادی دا پیغام بجھوایا لیکن مہرالنساء نے انکار کر دتا آخر چار سال دی محنت تے چالاں دے بعد اوہ اپنی ماں دے زریعے مہرالنساء نوں منانے وچ کامیاب ہويا۔ مئی 1611ء وچ انہاں دتی شادی ہوئے گئی شہنشاہ جہانگیر نے اسنوں پہلے نور محل تے فیر نورجہاں دا خطاب دتا۔
نورجہاں نے بادشاہ دی دیوانگی دا بھرپور فائدہ اٹھایااس دے باپ مرزا غیاث نوں اعتمادالدولہ تے بھائی ابوالحسن نوں آصف جاہ دا خطاب ملا، 1622ء تک اوہ اپنے والد دے زیر اثر رہی تے ریاست دے امور وچ بہت وڈے مسائل نہ ہوئے لیکناس دے بعد نورجہاں نے سیاسی اختیارات اُتے مکمل قبضہ کرنے دی کوشش کيتی تے اپنے بھائی آصف جاہ توں وی تصادم دا راستہ اختیار کيتا۔ آصف خان دی بیٹی دی شادی شہنشاہ جہانگیر دے بیٹے شاہجہان توں ہوئی جدوں کہ نورجہاں دی بیٹی (جو شیرافگن علی قلی توں تھی) لاڈلی بیگم دی شادی شہنشاہ جہانگیر دے چھوٹے بیٹے شہریار توں ہوئی، نورجہاں اپنے داماد نوں شہنشاہ بنوانا چاہندی سی جدوں کہ آصف خان اپنے داماد شاہجہان نوں تخت اُتے دیکھنا چاہندا سی اس چپقلش نے چند سالاں وچ مغلیہ سلطنت دے جاہ و جلال دیاں بنیاداں ہلیا کے رکھ داں،اس توں پیشتر شہزادہ خسرو دے قتل وچ وی نورجہاں دا اہم کردار سی، ايسے طرح مہابت خان تے شہزادہ خرم دی بغاوتاں وی نورجہاں دی سازشاں دا نتیجہ سن۔ شاہی دربار وچ خوف و ہراس پھیل گیا جو شخص ذرا نمایاں ہويا یا شہنشاہ دے سامنے حالات دی درست آگاہی پیش کرنے دی کوشش کيتی اوہ نورجہاں دی سازش دا نشانہ بنا، حتی کہ حضرت مجدد الف ثانی وی اس دے عناد توں نہ بچ سکے، سلطنت تباہی دے کنارے آ پہنچی۔
جہانگیر دے دور دے آخری سالاں وچ نورجہاں نے شاہجہان نوں حکم جاری کروا دتا کہ اوہ قندھار چلا جائے اوہ صورتحال توں اگاہ سی کہ اسنوں راجگڑھ توں دور بھیجنے دا مقصد تخت اُتے قبضہ اے اس لئی اس نے قندھار جانے توں انکار کر دتا۔ 1623ء وچ شاہجہان تے شاہی فوج وچ تصادم ہويا اوراس دا اہم حامی راجپوت راجہ بکرم اجیت ماریا گیا۔ شاہجہان نوں دکن فرار ہونا پيا ، نہایت مشکل وقت گزار دے بالآخر بنگال تے بہار اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوگیا، اودھ پور تے الہ آباد اُتے حملہ کيتا تے شکست کھادی، شاہجہان نوں کامیابی دی کوئی صورت نظر نہ آئی تاں اس نے اپنے باپ شہنشاہ جہانگیر توں معافی منگ لی،اس دتی خوش قسمتی سی کہ مہابت خان دی قوت ودھدی جارہی سی جسنوں روکنے دے لئی نورجہاں نے بھیاس دتی حمایت دی تے اسنوں معاف کردتا گیا۔
مہابت خان شہزادہ پرویز دا حامی سی نور جتھے نے اسنوں راستہ توں ہٹانے دے لئی حکم جاری کروایا کہ اوہ برہان پور وچ شہزادہ پرویز نوں چھڈ کے راجگڑھ آ جائے، ایتھے آ کے مہابت خان اُتے بنگال توں حاصل کردہ مال غنیمت وچ بددیاندی تے غبن دے الزامات لگیا دئیے گئےاس دے داماد کینال وی نورجہاں نے توہین آمیز سلوک کيتا، مہابت خان نے دلبرداشتہ ہوئے کے پنج ہزار راجپوت سواراں کینال شہنشاہ جہانگیر اُتے حملہ کر دتا جو اس وقت کابل جارہیا سی، شاہی خیمے نوں گھیر کر جہانگیر نوں قید کر ليا گیا۔ نورجہاں نے اوتھے فوج کینال آ کے جنگ کيتی کوشش کيتی لیکن دریائے جہلم دے کنارے فوج پھنس گئی کیونجے راجپوت سپاہی انہاں اُتے تیر برسا کر دریا پار کرنے توں روک دیندے شاہی فوج بھج کھڑی ہوئی۔ اوہ ٹھٹھہ دی طرف ودھے تاں شاہجہان نے انہاں دا خزانہ پرت لیا مہابت خان دے لئی بغیر وسائل لڑنا مشکل سی اس لئی اوہ دکن دی طرف چلا گیا ایويں شہنشاہ جہانگیر کواس دتی قید توں رہائی ملی، دکن جا کے مہابت خان نے شہنشاہ جہانگیر توں صلح دا معاہدہ کر ليا۔
نورجہاں شہنشاہ جہانگیر دی وفات دے اٹھارہ برس بعد تک شاہی قلعہ لاہور وچ قیام پزیررہی، شاہجہان نے سالانہ دو لکھ روپے وظیفہ مقرر کيتا۔اس دے معمولات وچ روزانہ شوہر دی قبر اُتے فاتحہ خوانی دے لئی جانا تے غریب یتیم لڑکیوں دی تعلیم تے شادی دا اہتمام کرنا شامل سی۔ نورجہاں نے اپنی زندگی وچ اپنے اخراجات توں لاہور وچ اپنے بھائی دے مقبرے دے نیڑے مقبرہ تعمیر کروایا تے اوتھے دفن ہوئی۔ نورجہاں نے گلاب دا عطر، پان وچ چونے دا استعمال، چاندنی دا فرش، نويں دلفریب فیشن، لباس دے نويں ڈیزائن، ریشم سوندی کپڑےآں تے زیورات دے نويں نمونے تخلیق کيتے تے دربار شاہی نوں آراستہ کر کےاس دتی شان تے دلکشی وچ اضافہ کيتا۔
جہانگیر دے دور دے دسويں سال پنجاب وچ اک نہایت مہلک وبا پھیلی تے لاہور بھیاس دتی زد وچ آیا، سارا علاقہ اجڑ گیا ہزاراں پنڈ برباد ہوگئے، ایہ بیماری تقریباً دو سال تک رہی، اسنوں کوئی خاص قسم دا زہر کہیا گیا جس دی وجہ توں فضا وچ بیماری پھیل گئی۔ شہنشاہ نور الدین جہانگیر اپنے باپ اکبر دے دین الہی اُتے تاں نہ سی لیکن اوہ کیہ مذہب رکھدا سی اس اُتے کثیر آراء نيں۔ اس نے حضرت مجدد الف ثانی دی مخالفت اُتے انہاں ناں قید وی کيتا۔ حضرت میاں میر جو لاہور دے صوفی بزرگ سن انہاں دتی عقیدت تے انہاں دے علم و فضل دی وجہ توں شہنشاہ جہانگیر انہاں نال ملاقات کرنے دا بہت خواہشمند سی تے عمر دے آخری وقت خود لاہور نہ جا سکنے دی وجہ توں میاں میر نوں اپنی حکومت دے چودھواں سال آگرہ تشریف لیانے دے دعوت دتی، دوراندیش بزرگ نے دعوت قبول کيتی تے بادشاہ نوں پندونصائح کيتے، بادشاہ نے تعظیم دی تے تحائف وچ ہرن دی کھل جائے نماز پیش کيتی۔ مارچ 1628ء وچ ڈگدی ہوئی صحت دے پیش نظر طبیباں نے صحت افزا مقام کشمیر جانے دا مشورہ دتا، اوتھے بادشاہ دی دمہ دی بیماری شدید ہوئے گئی، کمزوری اس قدر ہوئے گئی کہ اٹھا کے پالدی ميں بٹھایا جاندا، انگوراں دی شراب دے چند قطراں دے سوا کچھ کھا پی نہ سکدا سی۔ اس مایوس کن صورت حال وچ اوہ واپس آگرہ دے لئی روانہ ہويا، راجوری دے مقام اُتے صحت سخت خراب ہوئے گئی، کئی روز زندگی تے موت دی کشمکش دے بعد 28اکتوبر 1628ء نوں شہنشاہ جہانگیر دی وفات ہوئے گئی، تے انہاں دتی خواہش دے مطابق دریائے راوی دے کنارے نورجہاں دے باغ وچ انہاں نوں دفن کيتا گیا۔
اکبر دا بیٹا تے پوتا تے پڑپوتا جو اُس دے پِچھے اک دوسرے دے بعد ہندوستان دے شہنشاہ ہوئے۔ ایداں دے دولتمند تے زبردست بادشاہ گزرے نيں کہ اک دن ایہ اقبال مند اک مشہور و معروف ملکہ ہند بنے گی تے اوہ اس دی بدولت عمر بھر عیش کرن گے۔ جدوں نور جتھے دے ماں باپ اُس نوں اس طرح جنگل وچ چھڈ کے آگے چلے تاں پِچھے اک قافلہ اُس جگہ پہنچیا تے اس معصوم ننھی سی جان نوں ایويں جنگل وچ پيا دیکھ کے اک سوداگر نوں اُس اُتے ترس آیا ۔ اُس نے اُس نوں اپنی بیٹی دی طرح پالنا چاہیا۔ تے اُس دی ماں ہی دا کچھ مہینا کر کے اُس دی پرورش دے لئی مقرر کر دتا۔ غرض اس طرح نور جتھے تے اُس دے ماں باپ ہند وچ پہنچے تے اس سوداگر دے ذریعے توں مرزا غیاث دی رسائی اکبر دے دربار تک ہوئے گئی۔اس دے بعد تھوڑے ہی عرصے وچ نور جتھے دے باپ تے بھائی نے دربار شاہی وچ بہت کچھ رسوخ حاصل کر ليا تے اس دی ماں بے تکلف محل شاہی وچ آنے جانے لگی۔ اوتھے شاہزادہ سلیم جو پِچھے جہانگیر دے لقب توں بادشاہ ہويا۔ نورجہاں دے حسن و جمال نوں دیکھ کے اس اُتے فریفتہ ہوئے گیا ۔ اکبر نوں ایہ گل نا گوار گزری تے اس نے مرزا غیاث نوں سمجھیا کر نور جتھے دی شادی اک ایرانی نوجوان شیرافگن ناں دے نال کرا دتی تے اسنوں شاہزادے دی نظر توں دور کرکھنے دے لئی شیر افگن نوں بردوان دا حاکم مقرر کر دتا۔
جدوں جہانگیر بادشاہ ہوئے ا تاں اس نے قطب الدین صوبۂ بنگالہ نوں لکھیا کہ اوہ شیر افگن نوں سمجھیا کر نور جتھے نوں طلاق دلوا دے۔ مگر شیر افگن نے ایہ گل منظور نہ کیتی تے آخر قطب الدین تے شیر افگن خاں وچ لڑائی دی نوبت پہنچی تے اس وچ دونے مقتول ہوئے۔ اس دے بعد نورجہاں دلّی بلائی گئی تے ایتھے پہنچ کے محلِ شاہی وچ داخل ہوئی۔ لیکن بادشاہ نوں اپنے خاوند دا قاتل جان کے عرصے تک اُس دی صورت توں بیزار رہی۔ مگر کچھ مُدت بعد جہانگیر نے اُس نوں پرچا لیا تے ہن اوہ بادشاہ دے نکاح وچ آکر ملکۂ ہند بنی۔ اس کانام بادشاہ دے ناں دے نال سدے ميں داخل ہويا۔اس دے اختیار و اقتدار دی کچھ حد نہ رہی۔ اُس دا باپ وزیر اعظم مقرر ہويا۔ تے اُس دا بھائی آصف خان وی اک منصب اعلیٰ اُتے سرفراز ہويا۔ مگر انہاں دونے نے اپنے اختیارات توں کچھ نقصان نہ پہنچایا۔ بلکہ اُنہاں نوں بہت اچھی طرح بردا تے جہانگیر اگرچہ مے خوری تے عیش و عشرت وچ غرق رہندا سی۔ مگر انہاں دونے دی خیر اندیشی اوردانشمندی نے امور سلطنت وچ کچھ خلل نہ پڑنے دتا۔
جہانگیر دے دور دے اہم واقعات درج ذیل نيں
خسرو دی بغاوت
[سودھو]جہانگیر دے وڈے بیٹے خسرو نے اس دی تخت نشینی دے چند ماہ بعد بغاوت کردتی تے لاہور اُتے قابض ہوگیا جانگیر نے اس دا تعاقب کيتا تے خسرو کابل دی طرف بھج گیا مگر دریائے چناب نوں عبور کردے ہوئے پھڑیا گیا جہانگیر نے اس دے ساتھیاں نوں وڈی سختی توں مروا ڈالیا تے خسرو نوں قید کر دتا ۔ گورو ارجن دیو جی نوں وی اس شہزادے دی مدد کرنے وچ اپنی جان قربان کرنی پئی،آخر شہزادہ خرم نے اسنوں 1622 وچ مروا ڈالیا
شہزادہ خرم دی بغاوت
[سودھو]نورجہان دی اک لڑکی شیرافگن توں تھی،جو شہریار توں بیاہی ہوئی سی نور جتھے جہانگیر دے بعد اپنے داماد شہریار نوں تخت نشین کرانا چاہندی تھی،اس لئی اس نے جہانگیر نوں مجبور کيتا کہ شہزادہ خرم نوں قندھار فتح کرنے دے لئی روانہ کرے کیونجے شاہ ایران نے قندھار اُتے قبضہ کرلیا سی مگر شہزادہ خرم نورجہاں دی اس چال نوں سمجھ گیا تے مہم اُتے جانے توں انکار کر دتا تے بغاوت کردتی جہانگیر اس دے تعاقب وچ پہلے بنگال تے فیر اوتھے توں دکن دی طرف گیا ۔ آخر جدوں خرم نوں کامیابی دی کوئی امید باقی نہ رہی تاں اس نے بادشاہ توں معافی منگ لی ۔
مہابت خان دی بغاوت
[سودھو]مہابت خان کابل دا رہنے والا سی تے جہانگیر دا سب توں وڈا جرنیل سی شہزادہ خرم دی بغاوت نوں ايسے نے دبایا سی مہابت خان دی بہادری ناموری تے ودھدی ہوئی طاقت نوں دیکھ کے نور جتھے اس توں حسد رکھنے لگاں چنانچہ اسنوں اک معاملہ دی جوابدہی دے لئی دربار وچ طلب کيتا مگر مہابت خان بلا دا موقع شناس سی،او اس بلاوجہ طلبی دے مقصد نوں تاڑ گیا تے 5000 منچلے جان نثار راجپوت سوار ہمراہ لے کے بادشاہ دی خدمت وچ حاضر ہويا بادشاہ اس وقت کابل دی طرف جا رہیا سی مہابت خان نے آکے جو بادشاہ دریا جھلم نوں عبور کر رہیا سی قید کر ليا مگر نورجہاں نے وڈی حکمت عملی توں جہانگیر نوں قید توں چھڑا لیا تے مہابت خان بھج کر دکن دی طرف چلا گیا ۔
جہانگیر دے عہد دیاں لڑائیاں
[سودھو]جنگ میواڑ
[سودھو]رانا پرتاب دے بعد اس دا بیٹا امرسنگھ اودھےپور دی گدی اُتے بیٹھیا اس نے جہانگیر دی اطاعت قبول کرنے توں انکارکردتا جہانگیر نے کئی دفعہ فوجیاں بھیج کر اسنوں مغلوب کرنے دی کوشش کيتی مگر اسنوں کامیابی نہ ہوئی آخر 1614 وچ شہزاد خرم نے اسنوں مغلوب کيتا،جہانگیر اس فتح توں بہت خوش ہويا تے خرم نوں اس کارنامہ دے سلسلہ وچ شاہجہان دا لقب تے 30000 دا منصب عطا کيتا ۔
کانگڑا دی فتح
[سودھو]اس دے عہد وچ کانگڑا دا مشہورقلعہ 1620 وچ فتح ہويا،جسنوں اکبر جداں طاقتور بادشاہ وی فتح کرنے وچ ناکام رہیا سی،جہانگیر نوں اس فتح اُتے بہت ناز سی ۔
ریاست احمدنگر دی فتح
[سودھو]1610 وچ شاہ احمد نگر نے اپنے قابل وزیر ملک عنبر دی مدد توں مغلیہ فوج نوں کئی اک شکستاں داں آخر 1611 سن عیسوی وچ جہانگیر نے شاہجہان نوں اس مقابلے دے لئی روانہ کيتا ۔ 1620 سن عیسوی وچ شاہجہان نے ملک عنبر نوں شکست فاش دے کے احمدنگر نوں فتح کرلیا لیکن دکن وچ بغاوت دا حقیقی خاتمہ 1629 وچ ہويا جدوں ملک ممبر نے وفات پائی ۔
قندھار دا کھویا جانا
[سودھو]1623 وچ شاہ ایران نے قندھار دوبارہ فتح کرلیا تے ایہ علاقہ ہمیشہ دے لئی سلطنت دہلی توں وکھ ہوگیا ۔
سر طامس رو
[سودھو]سر طامس رو جیمس اول شاہ انگلستان دا سفیر سی ۔ 1615 وچ بادشاہ جہانگیر دے دربار وچ آیا ۔ اس دی غرض بادشاہ جہانگیر توں ہند وچ انگریزاں دے لئی تجارتی حقوق حاصل کرنا سی اس نے اپنی دانائی توں انگریزاں دے لئی سورت کمبایت تے احمدآباد وچ تجارتی کوٹھیاں بنانے دی اجازت حاصل کرلئی ۔ سرطامس رو تن سال وچ یعنی 1615 توں 1618 تک جہانگیر دے دربار وچ رہیا ۔ اوہ لکھدا اے کہ جہانگیر دا دربار وڈی شان و شوکت والا سی بادشاہ عیش پسند سی اکثر رشید جانوراں دی لڑائیاں دیکھیا کردا سی سلطنت دا کم نورجہاں دے ہتھ وچ سی جو خوش قسمتی توں نظام حکومت وچ ماہر سی ۔ ملک وچ دولت بہت سی درباری بولی فارسی سی مگر عام ہندوستانی بولدے سن رشوت دا وڈا زور سی سڑکاں غیر محفوظ سی کیونجے راستہ وچ ڈاکو مسافراں نوں پرت لیندے سن ۔
نورجہان
[سودھو]نورجہان دا اصلی ناں مہرالنساء سی اوہ مرزا غیاث نامی اک امیر دی لڑکيتی سی اس دا باپ گردش ایام توں لاچار ہوئے کے روزگار دی تلاش وچ قندھار دے نیڑے اس دا قافلہ لٹ گیا ۔ تے ايسے مصیبت دے ایام وچ مہرالنساء پیدا ہوئی جو بعد وچ ملکہ ہندوستان بنی لڑکی دی پرورش دا کوئی ذریعہ نہ دیکھ کے اس معصوم بچے نوں اک چوڑی سل اُتے لٹادتا ایہ ننھی توں جان جنگل وچ پئی رو رہی سی مگر اس دی قسمت سرہانے کھڑی ہنس رہی سی تے کہہ رہی کہ اے بچہ رو مت جس محل وچ تونے ملکہ بن دے بیٹھنا اے اوہ وی تیار نئيں ہويا خدا دی قدرت ویکھو پِچھے توں اک ہور قافلہ آ رہیا سی ۔ اس قافلہ دے سردار نے لڑکی نوں اٹھا لیا تے جدوں اسنوں اصل حالات دا علم ہويا تاں اس نے لڑکی نوں مرزا غیاث دے سپرد کر دتا تے پرورش دا خرچ اپنا ذمے لے لیا جدوں ایہ قافلہ ہندوستان آیا ۔ تاں مرزا غیاث دی اس سوداگر دے ذریعہ دربار وچ رسائی ��وئی تے اکبر نے اسنوں دربار وچ وڈے عہدے اُتے مامور کر دتا ۔ مرزا غیاث اپنی حسن لیاقت توں اعلیٰ عہدے اُتے ممتاز ہوئے گیا ہن اس دی لڑکی مہرانسا تے اس دی ماں دونے شاہی محلات وچ آیا جایا کردیاں سن اک دن شہزادہ سلیم نے اسنوں شاہی باغ وچ دیکھ پایا تے اس دی خوبصورتی اُتے فریفتہ ہوئے گیا جدوں اکبر تک ایہ خبر پہنچی تاں اس نے مہرانساء دی شادی اک افغان سردار شیرافکن توں کردتی تے اسنوں بنگال دا صوبے دار بنایا جدوں سلیم بادشاہ ہويا تے شیرافگن لڑائی وچ ماریا گیا تاں مہرانساء آگرے وچ آگئی تے ١٦١١ وچ اس نے بادشاہ جہانگیر نال شادی کرلئی اس دا ناں مہرالنساء دی بجائے نورجہاں ہويا ۔ نورجہاں حسین ہونے دے علاوہ وڈی عقلمند تے اعلیٰ حوصلہ عورت سی ملکہ بندے ہی جہانگیر نے اپنی سلطنت دا کاروبار اس دے ہتھ وچ دے دتا اس دا باپ مرزا غیاث وزیراعظم مقرر ہويا تے اس دا بھائی آصف جا فوج وچ اک اعلیٰ رتبہ اُتے مقرر ہويا،جہانگیر دی موت دے بعد شاہجہان نے ہر طرح توں اس دا ادب کيتا باقی ماندہ زندگی دے لئی اک معقول وظیفہ مقرر کر دتا اس نے ١٦۴۴ وچ وفات پائی تے شاہدرہ وچ جہانگیر دے مقبرہ دے نیڑے دفن کيتی گئی اس دی قبر اُتے ایہ شعر لکھیا ہويا اے
برمزار ماغریبان نی چراغی نی گلی
نی پرپروانہ سوزد نی صادی بلبلی
جہانگیر دی وفات
[سودھو]مہابت خان دی قید توں رہائی پانے دے بعد جہانگیر زیادہ عرصہ زندہ نہ رہیا گرمیاں دے موسم وچ اس نے کشمیر وچ قیام کيتا کچھ عرصہ اوتھے مقیم رہنے دے بعدل28 اکتوبر 1627ء وچ کشمیر توں واپس آندے وقت راستے ہی وچ بھمبر دے مقام اُتے انتقال کيتا۔ اس دی میت نوں لاہور لیایا گیا جتھے دریائے راوی دے کنارے باغ دلکشا لاہور موجودہ شاہدرہ وچ دفن ہويا۔ ایہ مقام ہن مقبرہ جہانگیر دے ناں توں مشہور اے ۔
سر طامس رو
[سودھو]۱۶۱۵ء وچ سر طامس رو جیمس اول شاہِ انگلستان دی طر ف توں سفیر ہوئے کے وڈی شان و شوکت دے نال جہانگیر دے دربار وچ آیا۔ بادشاہ نے اُس دی وڈی خاطر تواضع کيتی تے درباریاں وچ اُس نوں سب توں ممتاز جگہ عنایت کيتی۔ اس سفیر دی سعی توں انگریزاں دی تجارت ہند وچ چمک گئی تے اُس وقت توں اہل یورپ دی بستیاں ہند وچ آناً فاناً رونق پکڑدتیاں گئیاں۔ آئندہ ذکر کيتا جائے گا کہ اہل پرتگال ایتھے پہلے ہی توں جم گئے سن ۔
شہاب الدین شاہجہان (شہزادہ خرم) اپنے والد نورالدین جہانگیر دی وفات دے بعد 6 فروری 1629ء نوں تخت نشین ہويا۔ شاہجہان لاہور وچ راجپوت مہارانی مانمتی المعروف بلقیس مکانی دے بطن توں پیدا ہويا،اس دتی بہترین تعلیم و تربیت کيتی گئی تے شاہجہان لقب کینال پندرہ سال دی عمر وچ پنج ہزار سوار دا منصب دتا گیا۔
اسکی شخصیت دی اہم گل ایہ سی کہ اسنوں شراب توں کوئی رغبت نہ سی ،اس دی زندگی دا جنسی پہلو وی مضبوط سی۔ ویہہ سال دی عمر وچ اس دتی شادی نورجہاں دے بھائی آصف خاں دی بیٹی توں ہوئی، اُنہاں دونے بہن بھائیاں دی سرپرستی توں اسنوں میواڑ تے دکن کہ مہمات دا کمانڈر مقرر کيتا گیا۔ لیکن فیر نورجہاں نے اپنے پہلے خاوند توں اپنی بیٹی دی شادی شہزادہ شہریار توں کر دتی تے اسنوں تخت نشین کرنے دے لئی پوری قوت لگیا دی، شہنشاہ جہانگیر دی وفات دے وقت شہریار لاہور وچ سی اس نے نورجہاں دی پشت پناہی توں بادشاہت دا اعلان کر دتا ،اوتھے خزانےآں تے وسائل اُتے قبضہ کر ليا۔ ادھر آصف خاں نے شاہجہان دے لاہور پہنچنے تک وقت حاصل کرنے دے لئی چال چلی تے خسرو دے بیٹے شہزادہ بخش عرف بولا دی بادشاہت دا اعلان کر دتا، اوہ بھمبر توں سلامی لیندا ہويا روانہ ہويا تے شاہی فوج توں م��ابلہ وچ گرفتار ہوئے کے اَنھّا کر دتا گیا۔ شاہجہان نے لاہور پہنچ کے بادشاہت دا اعلان کر دتا تے شہریار، دلاور بخشاس دے بھائی گرشاپ تے دانیال دے بیٹےآں تیمور تے ہوشنگ سمیت جنہاں نے شہریار دی حمایت کی، تمام نوں موت دے گھاٹ اتار دتا گیا۔ یمن الدولہ آصف خاں نوں قیمتی تحائف خلعت کینال اہم ترین مرتبہ حاصل ہوئے گیا۔
شاہجہان نے اپنا دربار لاہور منعقد کيتا تے تمام خلاف شرح احکام منسوخ کر دئیے، اس وقت رائج شمسی کیلنڈر جسنوں لوک بدعت خیال کردے سن اسنوں بدل کے ہجری کیلنڈر رائج کيتا تے سرکاری دستاویزات اُتے ہجری تریخ لکھی جانے لگی۔ بادشاہ نوں سجدہ کرنے دی رسم نوں خلاف اسلام قرار دے کے منسوخ کر دتا گیا۔ شاہجہان نے 1627ء وچ ججھر سنگھ بندھیلہ تے 1628ء وچ خان جتھے لودھی دی بغاوت دا خاتمہ کيتا۔ 1631ء وچ پرتگیزیاں دے خلاف جنگ کيتی، 1633ء وچ احمد نگر فتح کيتا تے دکن توں باغیاں دا خاتمہ کيتا۔ قدیم راجپوتاں دے شاہی خاندان توں مرہٹہ سردار شاہ جی بھونسلہ نے بیجاپور دی حمایت توں اعلان جنگ کر دتا، طویل جنگ دے بعد بیجاپور دے سلطان توں معاہدہ ہويا کہ اوہ شاہ جی بھونسلہ تے ہور مرہٹاں دی امداد نہ کريں گا۔ ایتھے اورنگزیب نوں اٹھارہ سال دی عمر وچ دکن وچ نائب السلطنت مقرر کيتا۔
شاہجہان دا دور شان و شوکت تے خوشحالی دا دور سی، ایہ امن تے سکون دا دور سی، رستےآں اُتے حفاظت دا بہترین انتظام ہونے دی وجہ توں سفر بغیر چوری و ڈاکہ دے نہایت آسان سی۔ لاہور دی آب و تاب ہی جدا سی، اس دور وچ لاہور وچ شالامار باغ تعمیر ہويا، جہانگیر دا مقبرہ، آصف خاں دا مقبرہ، نیو لکھیا پیولین، دیوان خاص دیوان عام شاہی قلعہ لاہور وچ شیش محل دی تعمیر ممتاز محل دے لئی کروائی لیکن اسنوں دیکھنا ممتاز محل دی قسمت وچ نہ سی، اوہ رنگ آباد وچ وفات پا گئی تاں اس تعلیم یافتہ حسین و جمیل خاتون ارجمند بانو نورمحل دی محبت وچ اس دتی قبر اُتے عظیم یادگار تے عالمی عجوبہ تاج محل آگرہ بنوایا۔
اسکے دور دی یادگار عمارتاں وچ موندی مسجد آگرہ، لال قلعہ دہلی، قلعہ آگرہ، جامع مسجد دہلی، شاہجہانی باغات، ٹھٹھہ دی عظیم جامع مسجد جس وچ بغیر لاوڈ سپیکر دی آواز ہر جگہ پہنچنے دا انتظام اے ۔اس دے علاوہ بہت وڈی تعداد وچ قلعے، مسیتاں، سراواں، تے مفت علاج دے لئی ہسپتال تعمیر کروائے۔ شاہجہان فن تعمیر دی سائنس توں کماحقہ واقف سی، اوہ تعمیرات دا ہر نقشہ بغور دیکھدا، ماہرین فن توں بغیر تنقید و مباحثہ تعمیر دا حکم نہ دیندا سی۔ سفید سنگ مرمر، لال پتھر دا بہت استعمال ہويا سجاوٹ اُتے خصوصی توجہ دتی گئی اس دے لئی رنگ دار ٹائیلاں تے سونے چاندی ہیرے موتیاں دا استعمال وی کيتا گیا۔ عمارتاں نوں وسیع تے مضبوط بنایا گیا۔ تخت طاؤساس دتی شان و شوکت آب وتاب دا عظیم نشان سی۔
شاہجہان نے تیس سال دا اک شاندار دور گزاریا لیکناس دا اختتام اِنّا ہی افسوسناک سی، شاہجہان دے چار بیٹے سن داراشکوہ، شجاع، اورنگزیب، مراد۔ داراشکوہ جسنوں جانشین مقرر کيتا گیا اوہ تصوف دی طرف مائل سیمضبوط کردار دا سی، اوسط درجے دا جرنیل تے کمزور حاکم سی۔ دوسرا بیٹا شجاع نہایت بہادر تے ذہین سی لیکن عیش وعشرت دا دلدادہ تے شراب نوش سی۔ تیسرا بیٹا اورنگزیب لائق بہادر تے قائدانہ صلاحیتاں توں مالا مال سی، صوم و صلوۂ دا پابند تے سادہ زندگی گزاردا سی۔ چوتھا بیٹا مراد نااہل حاکم تے کمزور جرنیل سی جو اپنے راز نئيں رکھ سکدا سی، عیش وعشرت دا دلدادہ سی۔
شاہجہان نوں تصوف توں گہری دلچسپی سی۔ حضرت میاں میر دے وڈے معتقد سن ۔ اک دفعہ فرزندِ داراشکوہ سخت بیمار ہويا۔چار ماہ طبیب علاج کردے رہے اُتے صحت یاب نہ ہونے اُتے فکر مند شاہجہان، بیٹے نوں لے کے میاں میر دے حضور پیش ہوئے تے بیٹے دی تندرستی دے لئی دعا کيتی عرض پیش کيتی میاں میر نے مٹی دا پیالہ، جس وچ خود پانی پیتا کردے سن، پانی توں بھر کر اس اُتے دعا پڑھی ایہ پانی پینے توں داراشکوہ صحت یاب ہوئے گیا۔
جب شاہجہان 1657ء وچ معدے دی خرابی توں شدید بیمار ہوئے کے بستر توں جا لگا، سلطنت وچ وفات دی افواہ وی پھیل گئی اس مایوس کن صورتحال وچ شاہجہان نے داراشکوہ نوں ولی عہد مقرر کر کے وصیت وی لکھوا دی، دوسرے شہزادےآں نوں خبر پہنچی تاں سب نے تخت نشینی دے لئی دوڑ دُھپ شروع کردتی۔ مراد نے گجرات وچ بادشاہت دا اعلان کر کے داراشکوہ دی حمایتی اپنی بہن دی جاگیر سورت دی بندرگاہ اُتے حملہ کردتا۔ اورنگزیب نے مراد نوں اپنے نال ملایا کہ اکیلے توانوں کچھ نئيں ملے گا، سلطنت حاصل کر کے شمالی علاقے مراد تے جنوبی علاقے اورنگزیب نوں ملنے دا معاہدہ طے ہويا۔ ادھر شجاع نے بنگال وچ بادشاہت دا اعلان کر دتا تے بہار اُتے قابض ہوئے گیا۔ داراشکوہ نے اپنے بیٹے سلیمان شکوہ نوں راجہ جے سنگھ دی فوجی امداد کینال بھیجیا، شجاع نوں شکست ہوئی تے اوہ بنگال واپس چلا گیا۔ دوسری طرف اورنگزیب تے مراد نوں روکنے دے لئی داراشکوہ نے سردار جسونت سنگھ تے قاسم خان نوں مقابلے دے لئی بھیجیا، دھرمٹ دے مقام اُتے اپریل 1658ء وچ دونے فوجاں دا تصادم ہويا مراد تے اورنگزیب نوں فتح ہوئی۔ داراشکوہ نے اپنے بیٹے سلیمان شکوہ نوں بہار توں کمک کینال بلايا مگر اوہ بروقت نہ پہنچ سکیا۔ شاہجہان اس وقت آگرہ توں دہلی روانہ ہوئے چکيا سی جدوں اسنوں دھرمٹ جنگ کيتی خبر ملی، ایہی اوہ وقت سی جدوں شاہجہان اپنے بیٹےآں وچ صلح کروا دیندا تاں تریخ کچھ تے ہُندی لیکن ایسا نہ ہويا۔ ساموگڑھ دے مقام اُتے فیصلہ کن جنگ ہوئی، داراشکوہ نوں شکست ہوگئی لیکن اوہ فرار ہوگیا۔ اورنگزیب نے شہزادہ محمد نوں بھیج کر دہلی قلعہ اُتے قبضہ کر ليا تے شاہجہان نوں حرم وچ نظربند کر دتا، اس نے داراشکوہ نوں خط لکھیا تے اسنوں امداد دی یقین دہانی کروائی اس خط دی خبر اورنگزیب نوں مل گئی تے نظربندی قید وچ تبدیل ہوگئی۔
اورنگزیب ہن کھیل مکمل کرنا چاہندا سی اس نے مراد دی اک ضیافت دی تے اسنوں شراب پلیا کے گ��فتار کر ليا تے گولیار دے قلعے وچ قید رکھیا اسنوں جتھے آراء بیگم دے دیوان “میر علی” دے قتل دے الزام وچ سزائے موت دتی گئی۔ داراشکوہ نے اورنگزیب دی تاجپوشی دے بعد فیر مقابلہ کرنے دی کوشش کيتی لیکن ناکام ہوئے کے ملک جیون دے پاس پناہ گزيں ہويا جس نے انعام دے لالچ وچ اسنوں اورنگزیب دے حوالے کے دتا۔ اسنوں دہلی دی گلیاں وچ پھرا کر رسوا کيتا گیا تے فیر علماء توں فتوی حاصل کر کے اورنگزیب نے قتل کروا دتا۔اس دے بیٹے نوں وی گرفتار کر کے گوالیار قلعے وچ قید رکھیا تے ایتھے اسنوں قتل کردتا گیا۔ جنوری 1659ء نوں شجاع دی فوجاں نوں شکست دے کے اورنگزیب نے شجاع دا وی خاتمہ کر دتا تے سلطنت مغلیہ دا تنہا حکمران بن گیا۔
شاہجہان قید ہونے دے اٹھ سال بعد تک زندہ رہیا اسنوں شاہی قلعہ آگرہ وچ نظربند رکھیا۔ ایہ قید تنہائی اس نے صلوۃ و تسبیح تے ذکر و فکر وچ گزارے۔ شاہجہان نے اورنگزیب نوں ہمیشہ غاصب کہیا جو بغیر حق دے تخت اُتے قابض ہويا۔ اک مرتبہ اورنگزیب نے دوران قید اپنے باپ سےاس دتی خواہش پوچھی تاں شاہجہان نے کہیا چند بچے روزانہ اس دے پاس بھیج دئیے جاواں جنہاں نوں اوہ قرآن پاک دی تعلیم دے کے اپنا دل بہلا سکے، اورنگزیب نے جواب دتا “حالے تک حکمرانی دا خمار دماغ توں نئيں گیا، رعایا اُتے حکمرانی نئيں کرسکدا تاں بچےآں اُتے علم دے بہانے حکمرانی دا ارادہ رکھدا اے ”۔ یوںاس دتی ایہ خواہش وی رد کر دتی۔ جنوری 1666ء وچ شاہجہان فیر بیمار ہوااس دے بارے وچ مختلف آراء نيں کہیا جاندا اے کہ اسنوں زہر دے کے ماریا گیا۔ بالآخر 22فروری 1666ء نوں 74سال دی عمر وچ شاہجہان دا انتقال ہوگیا۔ ایہ شاہجہان دی بہترین حکمرانی دا ثبوت سی کہ انہاں دتی وفات اُتے سلطنت دے ہر گھر کوچہ و بازار توں لوک غمزدہ باہر آئے، انتہائی سادگی توں انہاں دتی وصیت دے مطابق تاج محل وچ دفن کيتا گیا۔
شاہزادہ خُرم تے مہابت خان دیاں سرکشیاں
[سودھو]جہانگیر دا سب توں چھوٹا بیٹا شہریارسی۔ اُس توں نور جتھے دی بیٹی جو شیر افگن توں سی۔ بیاہی گئی سی۔ اس لئی نور جتھے ایہ چاہندی سی کہ جہانگیر دے بعد شہریار تخت نشین ہوئے۔ چنانچہ اس مطلب دے حاصل کرنے دے لئی اس نے چپکے چپکے جوڑ توڑ کرنے شروع کیتے ۔ا س اُتے شاہزادہ خُرم یعنی شاہجہاںجو شہر یار توں وڈا سی تے کئی موقعاں اُتے لڑائیاں وچ بڑانام پا چکيا سی۔ اُس نے برہم ہوئے کے سرکشی اختیار کيتی تے اپنی قوت تے جوانمردی توں بنگالے اُتے قبضہ کر کے اُس اُتے دو برس تک حکمراں رہیا ۔ مگر اس دے بعد اُس نے بادشاہ دی اطاعت قبول کر لئی۔
مہابت خاں جو اک وڈا مشہور و معروف سردار سی ۔ کابل دی حکومت اُتے متعین سی ۔مگر نور جتھے نے اُس نوں اوتھے توں اس اُمید اُتے دلّی بلا لیا سی کہ شاہجہان دے خلاف جو منصوبے اوہ بنھ رہی سی۔ اُنہاں وچ اُس دی مدد کر۔ اول اول تاں مہابت خان نور جتھے دا مدد گار رہیا تے دکن وچ جو معرکے اُس نے کیتے۔ اُنہاں دے باعث اوہ سلطنت وچ اس قدر معزز و ممتاز ہوئے گیاکہ جے کوئی سردار رتبے وچ اس توں وڈا سی تاں نور جتھے دا بھائی آصف خان سی۔ مگر بعد وچ مہابت خان شاہزادہ پرویز دا خیرخواہ تے طرفدار ہوئے گیا۔ تے چونکہ نور جتھے نوں پرویز توں وی اُسی قدر عداوت سی جس قدر کہ شاہجہان توں سی اس لئی نور جتھے دی مہابت خان توں سخت دشمنی ہوئے گئی۔
اُس وقت جدوں کہ بادشاہ اپنی سپاہ لئی کابل دی طرف جارہاسی۔ مہابت خان دے ناں حکم جاری ہويا کہ حضور وچ حاضر ہوئے۔ مہابت خان نے اس حکم دی تعمیل تاں دی مگر تنہا نہ آیا۔ پنج ہزار راجپوت سوار جاں نثار اپنے نال لیایا۔ جدوں بادشاہ دے لشکر وچ آیا تاں اُس دے ناں ایہ حکم پہنچیا کہ اوہ بازیاب ملازمت شاہی نئيں ہوئے سکدا۔ پس اُس نوں یقین ہوئے گیا کہ دشمناں نے میری تخریب و توہین اُتے کمر بنھ لی اے۔ اس لئی اُں دے منصوبےآں نوں رد کرنے دے لئی اس نے اک ایسی بیجا حرکت دی جس دی کوئی نظیر موجود نئيں ۔یعنی بادشاہ دا لشکر جو دریائے جہلم توں اُتر رہیا سی۔ جدوں سب عبور کر چکيا تے بادشاہ تنہا اُترنے نوں ہويا ۔ اُس وقت مہابت خاں نے کچھ جواناں نوں بھیج کر پُلکا ناکا روک لیا تے باقی فوج توں بادشاہ نوں اپنے قبضے وچ کر ليا۔ ہن تاں نور جتھے وڈی تلملائی تے بادشاہ دے چھڑانے دے لئی ہتھ پیر مارے۔ مگر جدوں کوئی تدبیر پیش نہ گئی تاں آپ وی بادشاہ دے پاس چلی آئی ۔ مہابت خان اسنوں قتل کرنا چاہندا سی مگر اُس دی زندگی سی اس لئی اُس نوں کچھ گزند نہ پہنچی۔ غرض ہن مہابت خان دا کوئی مزاحم نہ رہیا تے اک سال تک برابر اس دا غلبہ تے اقتدار قائم رہیا ۔آخر نور جتھے اک ایسی چال چلی کہ بادشاہ نوں مہابت خان دے قبضے توں صاف کڈ لیا تے مہابت خان نوں بھجدے ہی بنی۔ چنانچہ اوہ دکن دی طرف بھج گیا تے اوتھے شاہجہان نال جا ملیا۔
اس دے کچھ مدت بعد جدوں شاہجہان اپنے باپ دی جگہ تخت اُتے بیٹھیا تواُس نے نور جتھے نوں امورِ سلطنت توں بالکل علیحدہ کر دتا۔ مگر اپنی عالی حوصلگی توں اُس دے لئی وڈی جاگیر مقرر فرمائی۔ شاہجہان نے نور جتھے دے نال تاں ایسی فراخ حوصلگی نوں کم فرمایا۔ مگر اپنے بھائی شہریار نوں تے بابر دی اولاد وچوں جس قدر مرد سن ۔ اُنہاں سب نوں مروا ڈالیا تے ایہ اس دے ناں اُتے اک وڈا دھبا رہیا۔
شاہجہان دا عہد سلطنت
[سودھو]شاہجہان دے عہد سلطنت دا پہلا وڈا واقعہ خان جتھے لودھی صوبہ دار دکن دی سرکشی اے۔ ابتدا وچ اوہ ایہ چاہندا سیکہ خود مختار بن جائے۔ مگر فیر تھوڑے دناں بعد بادشاہ دا مطیع ہوئے گیا تے دکن توں مالوے نوں متقل کيتا گیا۔ اس دے بعد خان جتھے نوں ایہ شبہ ہويا کہ بادشاہ نوں مجھ اُتے اعتماد نئيں اے۔ اس وجہ توں اسن نے خاص آگرے وچ علانیہ بغاوت دا جھنڈا کھڑا کيتا ۔اُس وقت چنبل ندی دے کنارے فوج شاہی توں اس دا مقابلہ ہويا تے اس نے شکست کھادی ایتھے اُس دا بیٹا تے بوہت سارے ہمراہی مارے گئے۔ مگر اس نے اپنا گھوڑا ندی وچ ڈال دتا تے اُس توں عبور کر کے صاف نکل گیا۔ فیر ایتھے توں اوہ احمد نگر پہنچیا تے بادشاہ احمد نگر نال رابطہ قائم کر کے دن وچ ہنگامۂ جنگو جدال گرم کيتا۔ مگر آخر کار بندیل کھنڈ وچ کالنجر دے نیڑے شکست کھا کر ماریا گیا۔
دکن دی مہمات
[سودھو]اس دے بعد شاہ احمد نگر تے شاہ بیجاپور توں بادشاہ دی لڑائیاںرنيں۔ تے اوہ اک عرصے تک دکن ہی دی مہماں وچ مصروف رہیا۔ تے تاں خود بادشاہ تے اس دے سردار انہاں لڑائیاں وچ سرگرم رہے۔ فیر بادشاہ دے بیٹے تے خاص کر اورنگزیب جو تیسرا بیٹا سی۔ برسرِ کارزار رہیا۔
شاہجہان دی عمارتاں تے شان و شوکت
[سودھو]شاہجہان دا ناں خاص کر اس لئی صفحۂ روزگار اُتے یاد گار رہے گا کہ اُس نے وڈے وڈے عالیشان مکان بنوائے تے فائدہ عام دے لئی بہت ساریاں عمارتاں تعمیر کراواں تے اُس دا دربار اک عجیب شان و شوکت دا سی۔ اُس نے ساڈھے چھ کروڑ روپے لگیا کر اک تخت طائوس بنوایا سی۔ جس اُتے بہت بیش قیمت جواہرات نصب سن ۔ آگرے دا روضۂ تاج گنج یعنی اُس دی بیگم ممتازمحل کامقبرہ جو سارا سفید سنگ مر مر دا بنیا ہویا رنگ برنگ دے بیش قیمت پتھراں دے بیل بوٹاں توں مزین اے ایہ وی ايسے نے بنوایا سی۔ اس عمارت توں ودھ کے دنیا وچ کوئی عمارت شاندار نئيں اے تخت طائوس دے علاوہ شاہجہان خزانے وچ چوبیس کروڑ روپے تے بہت سا مال و اسباب چھڈ کے مرا۔
شاہجہان دی سلطنت
[سودھو]بہر حال شاہجہان نیک تے عادل بادشاہ سی تے انتظام سلطنت وچ کدی غفلت نہ کردا سیاس وجہ توں تے ہور وڈے وڈے عقلمند تے تجربہ کار اہلکار مقرر کرنے توں اُس دی سلطنت وچ ہمیشہ امن و امان تے ملک وچ بہبودی تے رونق رہی۔
1666 توں 1707 تک
اورنگزیب عالمگیر جولائی 1658ء وچ دہلی اُتے قابض ہويا جدوں کہ تاجپوشی دی رسومات جون 1659ء وچ منعقد کيتیاں گئیاں۔ اورنگزیب عالمگیر دی پیدائش پراس دے دادا شہنشاہ جہانگیر نے جشن منعقد کيتااس دا ناں وی رکھیا۔ 1626 وچ شاہجہان نے اپنے باپ دے خلاف بغاوت کی، بعد وچ جدوں صلح ہوئے گئی تواس دے دو بیٹے داراشکوہ تے اورنگزیب انہاں دے دادا شہنشاہ جہانگیر دے پاس یرغمال بنا کے بھیج دئیے گئے۔
ایتھے انہاں دی تعلیم وچ تسلسل نہ رہیا، اُتے اورنگزیب نے اپنے فطری میلان دے باعث مولانا عبداللہ سلطان پوری تے میر ہاشم گیلانی توں درس فضیلت حاصل کيتا ،��غل بادشاہاں وچ اورنگزیب عالمگیر پہلے بادشاہ نيں، جنہاں نے قرآن شریف حفظ کيتا تے فارسی مضمون نویسی وچ ناں پیدا کيتا۔ اس دے علاوہ گھڑ سواری، تیراندازی تے فنون سپہ گری وچ وی کمال حاصل کيتا ، فیر بارہ سال تک حرمین شریفین وچ دینی و دنیاوی علوم حاصل کیتے، اوہ اسلامی فقہ دا ماہر سی، اس نے فقہ دی تمام کتاباں توں انتخاب کر کے اک ممتاز علماء دے ذریعے جامع کتاب “فتاویٰ عالمگیری“ مرتب کروائی۔
تعلیم دے لئی اوہ دل کھول کر خرچ کردا سی صوبائی گورنراں نوں سخت احکامات سن کہ مدرسے دارالعلوم تے مدرسین دی ضروریات پوری دی جاواں۔ اورنگزیب عالمگیر فن خود موسیقی دا وی ماہر سی لیکن اس نے اپنے عہد وچ اس شیعہ نوں بند کردتا, درباری گویاں نے مصنوعی جنازہ کڈیا تاں عالمگیر نے کہیا ،اسنوں ذرا گہرا دفن کرنا تاکہ فیر نہ اٹھیا سکے۔ مختلف سطح دے طالب علماں نوں روزانہ وظیفہ دتا جاندا ،بے شمار سکول مکتب تے مدرسے بنوائے جس توں چھوٹے چھوٹے قصبے وی علمی مرکز بن گئے۔
شاہجہان نے تعظیمی سجدہ تاں ختم کيتا لیکن انداز باقی سی عالمگیر نے اسنوں مکمل ختم کردتا۔ اس نے پھانسی دی سزا ختم کی، زراعت دے فروغ دے لئی کنويں کھدوائے پل تے سڑکاں بنواواں۔ قوال، نجومی، شاعرموقوف کر دتے گئے۔ سکےآں اُتے کلمہ لکھنے دا دستور وی ختم ہويا۔ کھانے دی جنساں اُتے ہرقسم دے محصول ہٹا دیے۔
اوہ ماہر خطاط سی متعدد قرآن پاک دے نسخے تحریر کیتے، جنہاں نوں مکہ تے مدینہ بجھوایا،اس دے ہتھ توں لکھے ہوئے ،اک قرآن پاک دے نسخہ دا عکس بادشاہی مسجد لاہور وچ نوادرات کینال محفوظ اے۔ اپنے گزر واوقات دے لئی اوہ ٹوپیاں سیندا تے خطاطی کردا،اس دتی وصیت ایويں سی “چار روپے دو آنے جو بیگم محل دے ہاں ٹوپیاں سی کر اکٹھے کیتے اس بے چارے دے کفن ہر خرچ کرن، تے تن سو پنج روپے جو کتابت قرآن توں حاصل ہوئے اوہ وفات دے روز فقیراں وچ ونڈ دتے”۔
عالمگیر نے 1666ء وچ راجا جے سنگھ تے دلیر خان نوں شیوا جی دے خلاف جنگ اُتے بھیجیا۔ انھاں نے بوہت سارے قلعے فتح کر لئی جدوں کہ شیواجی تے اس دا بیٹا آگرے وچ نظربند ہوئے۔ شیواجی فرار ہوئے کے فیر مہاراشٹر پہنچ گیا تے دوبارہ قتل و غارت گری شروع کيتی۔ 1680ء وچ شیواجی مرگیا تاں اس دا بیٹا سنبھا جی جانشین ہويا اس نے وی قتل و غارت جاری رکھی۔ عالمگیر خود دکن پہنچیا اس لڑائی وچ سنبھا جی گرفتار ہوئے کے ماریا گیا۔
اورنگزیب عالمگیر دی زندگی دا دوسرا پہلو بالکل مختلف اے، اوہ سلطنت مغلیہ دا سب توں متنازعہ بادشاہ اے ،اس دتی سخت گیری مذہبی تے مسلکی تعصب تے جلد بازی یقیناً بہت ساریاں غلطیاں دا باعث ہوئے گی لیکن ایہی اوہ دور سی جدوں فرنگی لٹیرے سمندراں وچ سرگرم سن ،اور اوہ ہندوستان وچ وی لڑاؤ تے کم کڈھو جو بعد وچ لڑاؤ تے راج کرو ،کی پالیسی لے کے گھسنے دی کوششاں وچ سن، انہاں انگریز تریخ داناں نے وی تریخ لکھنے وچ تعصب بردا۔ اس دور دی تریخ دو انتہاواں اُتے نظر آندی اے۔ یقیناً حقیقت انہاں دے درمیان وچ ہوئے گی۔ لیکن اس توں کوئی انکار ممکن نئيں کہ اوررنگزیب عالمگیر نے اپنے تن بھائیاں داراشکوہ، شجاع تے مراد نوں قتل کيتا اپنے باپ شہنشاہ شاہجہان نوں معزول کر کے قید کيتا، اوہ مذہبی تے مسلکی تعصب دی انتہا اُتے سی، دکن وچ بیجاپور تے گولکنڈہ دی شعیہ حکومتاں نوں مٹانے دے لئی سخت اقدامات کیتے، ایہ لڑائی پچیس سال تک چلدی رہی۔
پنجاب وچ ظہیر الدین بابر دے عہد وچ بابا گرونانک دی اک جماعت ہندوواں وچ توحید دی تعلیم کردی سی ایہ سکھ جماعت ہندوواں وچ کافی مقبول ہوئی، لاہور دے حاکم تے ہور کئی امراء نے اورنگزیب نوں انہاں دے خلاف اُکسایا تاں اس نے سکھاں دے گُرو تیغ بہادر صاحب نوں دہلی بلوا دے قتل کروا دتا، سکھاں وچ غم و غصہ پھیل گیا انہاں نے تیغ بہادر دے بیٹے گرو گوبند نوں اپنا گرو بنایا۔ اس توں پہلے شہنشاہ جہانگیر نے وی انہاں دے گرو ارجن دیو نوں قتل کروایا سی۔
ہن گرو گوبند نے اپنے والد تے ہور سکھاں دے خون دا بدلہ لینے دا ارادہ کر ليا تے جو جماعت فقیری لباس پہن کر امن تے بھلائی و توحید دی تعلیم دیندی سی انہاں نے اپنی جماعت دا ناں خالصہ (شیر) رکھیا، کڑا ، کچھ(نکر)، کیش(بال)، کنگھا تے کرپان(چھوٹی تلوار) لے کے مزاحمتی رخ اختیار کر ليا۔ دکن دی ناکام مسانوں چھڈ کے غصہ تے چڑچڑاپن دا شکار اورنگزیب پنجاب آیا تے دیہات وچ سکھاں دا قتل عام شروع کر دتا اوہ آبادی چھڈ کے پہاڑاں اُتے چلے گئے تے مجبور ہوئے کے پرت مار نوں پیشہ بنا لیا۔ لیکن فیر وی اوہ سلطنت وچ امن و سکون دے لئی ہر طرح دے اقدامات کردے رہے، گروگوبند جی نے اورنگزیب دی بہادری پراس دتی مدحت وی لکھی تے کہیا کہ جے شہنشاہ سانوں بلائے تاں اسيں جاواں گے۔
سکھ تحریک نوں ہمیشہ مسلماناں دا بہت زیادہ تعاون حاصل رہیا اے۔ بابا فرید دی بانی دا گرو گرنتھ صاحب وچ درج کيتا جانا حضرت میاں میر صاحب دا گرو ارجن جی دا نال دینا تے گرو گوبند سنگھ جی دے لئی مسلماناں دا قربانیاں کرنا ايسے گل دا ثبوت اے۔
اس دے بعد اورنگزیب نوں خیال آیا کہ جے اوہ شری کشن دے پیدائشی مقام “متھرا” شری رام چندر دے جائے پیدائش “اجودھیا” تے ہندوواں دی مشہور زیارت گاہ “بنارس” وچ مندراں نوں توڑ کر مسجداں بنوائے تاں اسنوں وڈا ثواب ہوئے گا، اس نے انہاں تِناں تھاںواں اُتے مندر توڑ کر مسیتاں بنواواں، ہندوواں دی دل شکنی ہوئی تے ہندو راجپوت سلطنت مغلیہ دے خلاف اٹھیا کھڑے ہوئے۔ متھرا توں جاٹ تے دکن وچ مرہٹہ جاگ اُٹھے۔ حکومت نے مختلف علاقےآں وچ راجپوتاں اُتے جزیہ وی عائد کر دتا راجپوت جو شہنشاہ اکبر دے دور توں مغل حکومت دے نال سن بدظن ہوئے گئے۔
اورنگزیب دی متشدد پالیسیاں توں مسلمان وی خوش نہ سن، خاندانی مسائل وی ودھنے لگے اسنوں اپنے بیٹےآں توں وی خوف آندا سی تے شہزادے اس توں ڈردے سن ۔ کدی اوہ معمولی گل اُتے سخت سزاواں دیندا کدی کسی علاقہ وچ جبرا مذہب تبدیلی دا حکم جاری کر دیندا۔ اس نے لکھاں سپاہیاں اُتے مشتمل لشکر کینال مارواڑ اُتے حملہ کيتا تمام شہر مسمار دے دئیے راجپوتاں دا قتل عام کيتا تمام مندر گرا دئیے مذہب دی تبدیلی لازم قرار دتی تے ہندوواں نوں گرفتار کر کے انہاں دے منہ وچ گائے دا کچا گوشت زبردستی ٹھونسا گیا ایہ گائے دے گوشت دی لڑائی اج تک چل رہی اے۔
جودھ پور دا حاکم راجہ جسونت سنگھ ہمیشہ توں شاہجہان دا وفادار سیاس دتی جگہ راجہ جے سنگھ نوں مامور کيتا، اورنگزیب نے جسونت سنگھ نوں شاہجہان دی مدد توں روکنے دی غرض توں اسنوں افغاناں توں لڑائی دے لئی کابل بھیج دتا،اس دے بیٹے پرتھی سنگھ نوں دربار بلايا تے اوراس دے دونے ہتھ پھڑ کر غصہ توں پُچھیا ہن دسو تسيں کيتا کر سکدے ہو؟ اوہ عقلمند باپ دا بیٹا سی جواب دتا “میرے دونے ہتھ بادشاہ دے ہتھ وچ نيں ایسا جی چاہندا اے کہ ساری دنیا فتح کروں” اورنگزیب نے بظاہر اسنوں انعام دتا تے خلعت پہنائی ایہ زہر آلود سی اس توں اوہ تڑپ تڑپ کر مر گیا۔
راجہ جسونت سنگھ نوں بیٹے دے قتل دی خبر ملی تاں اس نے بیوی بچےآں نوں کابل بلوا لیا جتھے ناموافق موسم توں دو بیٹے بیمار ہوئے کے مر گئے ايسے غم توں اوہ چل بسا۔اس دتی رانی لڑکیوں تے بچ جانے والے کمسن بیٹے اجیت کینال واپس آ گئی، اورنگزیب نے اسنوں حوالے نہ کرنے دے جرم وچ پورے علاقے اُتے دھاوا بول دتا، اجیت نوں اوہ اک مسلمان دے ذریعے بچانے وچ کامیاب ہوئے گئے تے راجپوت سردار درگاداس دے نال نکل گیا، بعد وچ اورنگزیب دا بیٹا وی بغاوت کر کے بھجیا تاں اس نے اپنی بیوی بچےآں سمیت ايسے دے ہاس پناہ لی انہاں نوں درگاداس دے پاس چھڈ کے ایران فرار ہوئے گیا اوتھے فوت ہويا۔
اس دی بیٹی اورنگزیب دی پوتی راجہ درگاداس دے محل وچ ہی جوان ہوئی، اس دے بارے وچ مشہور ہوئے گیا کہ اجیت سنگھ نے اس نال شادی کر لئی اے، شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر نے خوشامدانہ خط لکھیا کہ میری پوتی واپس کر دو ،اسکے بدلے صلح تے بہت وڈے منصب کيتی پیشکش کیتی، راجہ اجیت نے بغیر کسی شرط دے تحائف کینال شہزادی نوں دہلی بھیج دتا تے جواب بھیجیا کہ لڑائی دا فیصلہ صرف تلواراں ہی کرن گی، چنانچہ منڈل دے شاہی دستے نوں شکست دے کے اس علاقہ اُتے قبضہ کيتا۔
1687ء وچ راجہ اجیت نے اجمیر تک دا علاقہ فتح کر ليا تے 1693ء تک مارواڑ دا علاقہ وی شاہی فوج توں کھو لیا۔ ایداں دے ہی حالات وچ 3مارچ 1707ء نوں شہنشاہ اورنگزیب عالمگیر دا انتقال گلبرگ وچ ہويا تے انہاں نوں دولت آباد دے نیڑے خلدآباد وچ دفن کيتا گیا تے وصیت دے مطابق قبر سادہ رکھی گئی۔ اورنگ زیب عالمگیر نے ہندوستان اُتے سب توں زیادہ عرصے تک اڑتالیس سال حکومت کیتی، سلطنت مغلیہ دا زوال اس دور توں شروع ہوئے گیا ،مذہبی تعصب نے سلطنت دا نظام درہم برہم کر دتا، ملک دے ہر علاقہ وچ بغاوت سی ،ایتھے تک کہ شاہی خاندان وی باغی ہو گیا، صرف دہلی اُتے قبضہ دی کسر باقی سی، وگرنہ اورنگزیب عالمگیر دی بادشاہت صرف فوج تک سی سلطنت اس دے اختیار توں نکل چکی سی۔
اورنگزیب دی حکومت
[سودھو]دورِ حکومت: ( 1658ء تا 1707ء) مغلیہ خاندان دا شہنشاہ، ناں :محی الدین، اورنگزیب لقب، انہاں دے والد شاہجہان نے انھاں عالمگیر دا خطاب دتا۔ 3 نومبر ،1618ء نوں مالوہ دی سرحد اُتے پیدا ہوئے۔ انہاں دی والدہ ارجمند بانو بیگم سن۔ جو ممتاز محل دے ناں توں مشہور سن۔ اورنگ زیب دی عمر دو سال کيتی سی کہ شاہجہان نے اپنے باپ جہانگیر دے خلاف بغاوت کردتی۔ تے بیوی بچےآں نوں لے کے چار سال تک بنگال تے تلنگانہ وچ پھردا رہیا۔ آخر جہانگیر دے کہنے اُتے اپنے بیٹےآں داراشکوہ تے اورنگ زیب عالمگیر نوں دربار وچ بھیج کر معافی منگ لئی۔ جہانگیرنے دونے بچےآں نوں ملکہ نورجہاں دی نگرانی وچ بھیج دتا۔
اورنگزیب نوں سید محمد، میر ہاشم تے ملیا صالح جداں عالم دی شاگردی دا موقع ملا۔ مغل بادشاہاں وچ اورنگزیب عالم گیر پہلے بادشاہ نيں جنھاں نے قرآن شریف حفظ کيتا تے فارسی مضمون نویسی وچ ناں پیدا کيتا۔ اس دے علاوہ گھڑ سواری، تیراندازی تے فنون سپہ گری وچ وی کمال حاصل کيتا۔ ستاراں برس دی عمر وچ 1636ء دکن دا صوبیدار مقرر ہوئے۔ اس دوران وچ اس نے کئی بغاوتاں نوں فرو کيتا۔ تے چند نويں علاقے فتح کی��ے۔ بلخ دے ازبکاں دی سرکوبی جس جوانمردی نال کیندی اس دی مثال تریخ عالم وچ مشکل توں ملے گی۔
اسلامی علوم دے علاوہ اورنگزیب نے ترکی ادب دی تعلیم وی حاصل کيتی تے خطاطی وچ مہارت حاصل کيتی۔ دوسرے مغل بادشاہاں دی طرح اورنگزیب وی بچپن توں ہی ہندوی وچ فراٹے دے نال گفتگو کردے سن ۔
کم عمری توں ہی شاہجہان دے چار بیٹےآں وچ مغل تخت حاصل کرنے دا مقابلہ سی۔ مغل وسط ایشیا دے ايسے اصول اُتے یقین رکھدے سن جس وچ تمام بھائیاں دا حکومت اُتے برابر دا حق سی۔ شاہجہان اپنے سب توں وڈے بیٹے دارا شکوہ نوں اپنا جانشین بنانا چاہندا سی، لیکن اورنگزیب دا خیال سی کہ اوہ مغل سلطنت دا سب توں زیادہ قابل وار وارث اے۔
آڈری ٹریسچکی نے اک واقعے دا ذکر کيتا اے کہ دارا شکوہ دی شادی دے بعد شاہجہان نے دو ہاتھی سدھاکر تے صورت سندر دے درمیان اک مقابلہ کروایا۔ ایہ مغلاں دے لئی تفریح دا پسندیدہ ذریعہ سی۔
اچانک سدھاکر گھوڑے اُتے سوار اورنگزیب دی طرف غصہ توں ودھیا اورنگزیب نے پھردی توں سدھاکر دی پیشانی اُتے نیزے توں وار کيتا جس دے نتیجے وچ اوہ ہور بفیر گیا۔ اس نے گھوڑے نوں اِنّے زور توں ماریا کہ اورنگزیب زمین اُتے آ گرا۔ عینی شاہدین وچ انہاں دے بھائی شجاع تے راجہ جے سنگھ شامل سن جنھاں نے اورنگزیب نوں بچانے دی کوشش کيتی لیکن بالآخر دوسرے ہاتھی شیام سندر نے سدھاکر دی توجہ اوتھے توں اپنی جانب کھچ لی۔
شاہجہان دے درباری شاعر ابو طالب نے اس واقعے دا ذکر کيتا اے۔ شاہجہان دی بیماری دے دوران وچ داراشکوہ نے تمام انتظام حکومت اپنے ہتھوں وچ لے لیا۔ داراشکوہ دی اس جلدبازی توں شاہجہان دی موت دی افوانيں پھیلنے لگاں تے ملک وچ ابتری پھیل گئی۔ شاہ شجاع نے بنگال وچ اپنی بادشاہت قائم کرلئی تے آگرہ اُتے فوج کشی دے ارادے توں روانہ ہويا۔ بنارس دے نیڑے دارا تے شجاع دی فوجاں وچ جنگ ہوئی جس وچ دارا نوں فتح تے شجاع نوں شکست ہوئی۔ اورنگزیب نے مراد توں مل کے داراشکوہ دے مقابلے دی ٹھانی۔ اجین دے نیڑے دونے فوجاں دا آمنا سامنا ہويا۔ اورنگزیب عالمگیر نوں فتح ہوئی۔ ساموگڑھ دے نیڑے فیر لڑائی ہوئی جس وچ اورنگزیب نوں دوبارہ کامیابی ہوئی۔
اورنگزیب ابوالمظفر محی الدین دے لقب توں تخت اُتے بیٹھیا اس نے ہندوواں تے مسلماناں دی فضول رسماں ختم کيتیاں تے فحاشی دا انسداد کيتا تے خوبصورت مقبراں دی تعمیر و آرائش ممنوع قرار دی۔ قوال، نجومی، شاعر موقوف کر دتے گئے۔ شراب، افیون تے بھنگ بند کردتی۔ درشن جھروکیا دی رسم ختم دی تے بادشاہ نوں سلام کرنے دا اسلامی طریقہ رائج کيتا۔ سجدہ کرنا تے ہتھ اٹھانا موقوف ہويا۔ سکےآں اُتے کلمہ لکھنے دا دستور وی ختم ہويا۔ کھانے دی جنساں اُتے ہرقسم دے محصول ہٹادیے۔ 1665ء وچ آسام، کوچ بہار تے چٹاگانگ فتح کیتے تے پرتگیزی تے فرنگی بحری قزاقاں دا خاتمہ کيتا۔ 1666ء وچ سرحد دے شاعر خوشحال خان خٹک دی شورش تے متھرا تے علیگڑھ دے نواح وچ جاٹاں دی غارت گری ختم کيتی۔ ہور ست نامیاں دی بغاوت فرو کيتی۔ سکھاں دے دسويں تے آخری گرو گوبند سنگھ نے انند پور دے آس پاس غارت گری شروع دی تے مغل فوج توں شکست کھا کر فیروزپور دے نیڑے غیر آباد مقام اُتے جا بیٹھے۔ جتھے بعد وچ مکتسیر آباد ہويا۔ عالمگیر نے انھاں اپنے پاس دکن بلايا ایہ حالے راستے وچ سن کہ خود عالمگیر فوت ہو گیا۔
عالمگیر نے 1666ء وچ راجا جے سنگھ تے دلیر خان نوں شیوا جی دے خلاف بھیجیا۔ انھاں نے بوہت سارے قلعے فتح کر لے۔ شیواجی تے اس دا بیٹا آگرے وچ نظربند ہوئے۔ شیواجی فرار ہوئے کے فیر مہاراشٹر پہنچ گیا۔ تے دوبارہ قتل و غارت گری شروع کيتی۔ 1680ء وچ شیواجی مرگیا تاں اس دا بیٹا سنبھا جی جانشین ہويا ایہ وی قتل و غارت گری وچ مصروف ہويا۔ عالمگیر خود دکن پہنچیا۔ سنبھا جی گرفتار ہوئے کے ماریا گیا۔ اس دا بیٹا ساہو دہلی وچ نظربند ہويا۔ دکن دا مطالعہ کرکے عالمگیر اس نتیجے پرپہنچیا کہ بیجاپور تے گولکنڈہ دیاں ریاستاں توں مرہٹاں نوں مدد ملدی اے اس نے 1686ء وچ بیجاپور تے 1687ء وچ گولگنڈا دیاں ریاستاں ختم کر دتیاں۔ اس دے بعد مرہٹاں دے تعاقب وچ ہندوستان دے انتہائی جنوبی حصے وی فتح کر لئی۔ مغلیہ سلطنت پورے ہندوستان وچ پھیل گئی۔
اورنگزیب نے 49 سال تک 15 کروڑ افراد اُتے حکومت کيتی۔ انہاں دے دور وچ مغل سلطنت اِنّی وسیع ہوئی کہ پہلی بار انھاں نے تقریبا پورے برصغیر نوں اپنی سلطنت دا حصہ بنا لیا۔ ٹرسچكی لکھدی نيں کہ اورنگ زیب نوں اک کچی قبر وچ مہاراشٹر دے خلدآباد وچ دفن کيتا گیا جدوں کہ اس دے برعکس ہماياں دے لئی دہلی وچ لال پتھر دا مقبرہ بنوایا گیا تے شاہجہان نوں عالیشان تاج محل وچ دفنایا گیا۔
ان دے مطابق؛ 'یہ اک غلط فہمی اے کہ اورنگزیب نے ہزاراں ہندو منادر توڑے۔ انہاں دے حکم توں براہ راست چند منادر ہی توڑے گئے۔ انہاں دے دور حکومت وچ ایسا کچھ نئيں ہويا جسنوں ہندوواں دا قتل عام کہیا جا سکے۔ دراصل، اورنگزیب نے اپنی حکومت وچ بوہت سارے اہم عہدےآں اُتے ہندوواں نوں تعینات کيتا۔اورنگزیب نوں ادب توں بہت لگاؤ سی۔
عالمگیر احمد نگر وچ بیمار ہويا تے 3 مارچ، 1707ء نوں نوے برس دی عمر وچ فوت ہويا۔ وصیت دے مطابق اسنوں خلد آباد وچ فن کيتا گیا۔ خلدآباد توں نیڑے اک مقام اے جس دا ناں اورنگ آباد اے، اورنگ آباد وچ اورنگ زیب دی مختلف یادگاراں اج وی محفوظ نيں۔ وڈا متقی، پرہیز گار ،مدبر تے اعلیٰ درجے دا منتظم سی۔ خزانے توں ذاتی خرچ دے لئی اک پائی وی نہ لئی۔ قرآن مجید لکھ کے ٹوپیاں سی کر گزاریا کردا سی۔ سلجھا ہويا ادیب سی۔ اُس دے خطوط رقعات عالمگیر دے ناں توں مرتب ہوئے۔ اس دے حکم اُتے نظام سلطنت چلانے دے لئی اک مجموعہ فتاوی تصنیف کيتا گیا جسنوں تریخ وچ فتاوی عالمگیری کہیا گیا۔ فتاویٰ عالمگیری فقہ اسلامی وچ اک ممتاز مقام رکھدی اے۔ بعض علما نے سلطان اورنگزیب نوں اپنے دور دا مجدد وی قرار دتا۔ پنج بیٹے (بہادر شاہ،سلطان محمد اکبر،محمد اعظم شاہ، کم بخش،محمد سلطان)اور پنج بیٹیاں (زیب النساء،زینت النساء،مہرالنساء،بدرالنساء،زبدۃالنساء)چھڈن۔ مشہور شاعر زیب النساء مخفی انہاں دی دختر سن۔ بیٹا بہادر شاہ اول باپ دی سلطنت دا وارث ہويا۔
شاہجہان دے چار بیٹے سن ۔ اک تاں اورنگزیب جو اُس دے بعد تخت اُتے بیٹھیا تے تن تے ۔ یعنی دارا شکوہ تے شجاع جو اورنگزیب توں وڈے سن تے مراد جو سب توں چھوٹا سی۔ اک دفعہ دا ذکر اے کہ شاہجہان بیمار ہويا تے دارا شکوہ جو بادشاہ دے پاس آگرے وچ موجود سی ۔اُس نے اس حال دے چھپانے وچ بہت کچھ سعی دی مگر ایہ خبر سب بھائیاں نوں پہنچ گئی تے فوراً ہر اک نے تخت اُتے ہتھ مارنے دے لئی کمر بنھی۔ مگر آخر کار ۱۶۵۸ء وچ اورنگ زیب نے نہایت دھوکے بازی تے بے رحمی توں اپنے تِناں بھائیاں تے انہاں دی اولاد نوں اک اک کر کے شکست دے کے مارڈالیا یا بھگا دتا تے آپ تخت اُتے بیٹھ گیا تے اپنے بُڈھے باپ نوں اُس دے مردے دم یعنی ۱۶۶۶ء تک قید رکھیا۔
میر جملہ
[سودھو]میر جملہ اک بڑاسپہ سالار سی تے اورنگزیب نوں بھائیاں اُتے فتحیابی اُسی دی حسن سعی توں نصیب ہوئی سی۔ اُس دے صلے وچ اورنگزیب اُس نوں مرزا شجاع دی جگہ جس نوں میر جملہ نے اراکان دی طرف بھگا دتا سی۔ بنگالے دا حاکم مقرر کر دتا۔ آخر شجاع تے اُس دا گھرانا سب تباہ ہوئے کے اراکان وچ ہلاک ہوگئے تے میر جملہ نے وی اک وڈی مہم دے بعد جس وچ اس نے کوچ بہار تے آسام نوں پایمال کيتا سی ۔ ڈھادے ميں وفات پائی۔
اورنگزیب دے محاربات
[سودھو]اورنگزیب یا تاں سیوا جی مرہٹے توں لڑدا رہیا یا بیجا پور تے گولکنڈے دی سلطنتاں دی تسخیر کرنے وچ مصروف رہیا۔ غرض اس طرح اوہ ساری عمر دکن ہی وچ لڑدا بھڑدا پھرا۔ راجپوتاں نے وی بعض اوقات وڈی بے ڈھب سرکشیاں کاں۔ کیونجے اورنگزیب اُنہاں اُتے تے ہور اپنی ساری ہندو رعایا اُتے مذہبی تعصب توں وڈی سختی کردا سی۔
راجپوتاں دی سرکشی دے زمانے وچ اک بار ایسا ہويا کہ اورنگزیب دا چاہیندا بیٹا شاہزادہ اکبر وی اس توں منحرف ہوئے کے دشمناں توں جا ملیا تے اس نے تخت اُتے قبضہ کرنا چاہیا۔ اورنگزیب اگرچہ بہت ضعیف سی ۔ مگر فیر وی غالب آیااور تمام سرکشی فرو ہوئے گئی۔ شاہزادہ اکبر آخر کار ایران نوں چلا گیا تے اوتھے اس نے وفات پائی۔ اُس وقت انگریزاں تے فرانسیسیوںکی بستیاں ہند وچ جلدی جلدی رونق پکڑدی جادیاں سن۔ اس دا ذکر باب پنجم دی پہلی فصل وچ مفصل کيتا جائے گا۔
اکبر تے اورنگزیب دی خصلتاں دا مقابلہ
[سودھو]اورنگزیب دے زمانے وچ سلطنت مغلیہ دی وسعت تے شان وشوکت غایت درجے اُتے پہنچ گئی سی۔ مگر اورنگزیب دی وفات دے نیڑے اُس وچ زوال آنے لگیا سی۔ چونکہ اورنگزیب انہاں امور وچ جو سلطنت توں واسطہ نئيں رکھدے سن ۔وڈا پاک صاف تے متقی و پرہیزگار تے وڈا پکا مسلمان سی۔ اس لئی مسلماناں دی تاریخاں وچ اسنوں بادشاہان مغلیہ وچ سب توں عمدہ لکھیا اے۔ ایتھے تک کہ اکبر اُتے وی اسنوں ترجیح دتی اے۔ مگر اصل ایہ اے کہ اورنگزیب عام لیاقت تے ہمت و چالادی ميں اکبر دے برابر تے داد گستری تے جفا کشی وچ وی اُس دی مانند سی۔ لیکن تے سب خصلتاں وچ بالکل اکبر دے خلاف سی۔ مصلحت ملکی دے اعتبار توں دونے وڈے کامل سن ۔ مگر اورنگزیب حکمت یا فریب توں اپنا مطلب نکالدا تے ہمیشہ ٹیڑھی تدبیراں نوں پسند کردا سی۔ اکبر وڈا عالی حوصلہ تے فراخ دل تے صلح کل سی۔ سب دے نال فیاضی توں برتتا تے مغلوب دشمن اُتے خصوصاً رحم کيتا کردا سی۔ مگر اورنگزیب وڈا متعصب سی۔ غیر مذہب دے لوکاں نوں اذیت پہنچاندا۔ سب دی طرف توں بدظن رہندا۔ مغلوباں اُتے سختی کردا تے بُری طرح وی کچھ ہتھ لگدا تاں کدی نہ چکدا سی۔چونکہ اسنوں کسی دا اعتبار نہ سی۔اس لئی نہ اس دے دل نوں کدی چین آرام ملیا تے نہ کسی مہم وچ بالکل کامیابی ہوئی۔ آخر اس دی سلطنت دی جڑ کھوکھلی ہوگئی۔ شاہزادہ معظم جو وارثِ تخت و تاج سی۔ اوہ وی اس دی بدگمانی توں نہ بچا۔ چنانچہ اورنگزیب نے اک بار ناحق اس توں بدظن ہوئے کے چھ برس تک یعنی ۱۶۸۷ء توں ۱۶۹۴ء تک اسنوں قید رکھیا۔ اکبر تے اورنگزیب دی خصلتاں دا فرق اس امر اُتے غور کرنے توں خوب معلوم ہوئے گا کہ انہاں نے ہندوئاں توں تے خصوصاً راجپوتاں توں کس طرح سلوک کيتا۔ اس تریخ دے پڑھنے توں معلوم ہوئے گیا ہوئے گا کہ اکبر دا برتائو راجپوتاں دے نال ایسا سی کہ اوہ تا تاں پہلے سلطنت دہلی دے دشمن سن یا اکبر دے عہد وچ نہایت وفادار تے جان نثار مددگار بن گئے۔ مگر اورنگزیب اُنہاں توں اس طرح پیش آیا کہ اوہ اُس توں بالکل متنفر ہوئے گئے۔ اورنگزیب نے آخر ایہ حکم دے کے کہ کسی ہندو نوں بادشاہی نوکری نہ ملے ۔ انتظام سلطنت وچ سخت مشکل ڈال دی۔ فیر اُس نے اک ہور سخت حکم جاری کيتا کہ نہ صرف ہندوستان دے ہندوئاں توں بلکہ سارے دکن دے ہندوئاں توں وی جزیہ لیا جائے ۔ انہاں سب گلاں دا ثمرہ ایہ ہويا کہ اکثر ہندو رعایا دل وچ مرہٹاں دا دم بھرنے لگی تے ایہی سلطنت مغلیہ دے آناً فاناً زوال پذیر ہونے دا اک وڈا سبب ہويا۔
اورنگزیب دا مالی انتظام
[سودھو]سوائے آسام دے تمام شمالی تے جنوبی ہندوستان معاملہ ادا کرتاسی۔ اس دا ہندوستانی علاقہ تقریباً ايسے قدر سی ۔ جس قدر کہ انگریزی مقبوضات نيں۔ اگرچہ انہاں دا سرکار توں آج کل دی نسبت کم تعلق سی ۔ انہاں صوبےآں وچوں اُس دے معاملے دی مقدار ۳۰ کروڑ توں ۳۸ کروڑ پونڈ ہُندی سی۔ مگر اس دے دکن وچ ۲۵ سال دے قیام دے بعد وی صرف تیس کروڑ ہی وصول ہوئے سکدا سی تے کوئی نہ کوئی صوبہ ہمیشہ جنگ اُتے آمادہ ہی رہندا سی۔ اورنگزیب دے کُل خزانے وچ پچپن کروڑ روپیہ سالانہ صرف زمین دی آمدنی توں جمع ہُندا سی۔ تقریباً پنجاہ سال تک ایہ معاملہ ايسے طرح وصول ہُندا رہیا۔ جدوں احمدشاہ درانی ہندوستان اُتے حملہ آور ہويا۔ تاں خزانے دے داروغہ نے وی اسنوں ایہی آمدنی دسی۔
اورنگزیب نے اپنی زندگی وچ مغلیہ بادشاہ دا نمونہ بن دے دکھایا۔ ایہ بادشاہ دربار وچ شاندار۔ خانگی زندگی وچ سیدھا سادہ۔ کم وچ ہوشیار۔ مذہب وچ پکا تے لائق منشی سی۔ مشہور شاعراں دے شعر یاد سن ۔ ایہ بادشاہ وڈا ہی چنگا خیال کيتا جاندا ۔ جے اپنے باپ نوں تخت توں نہ اُتاردا ، بھائیاں نوں قتل نہ کردا تے ہندوئاں نوں تکلیف نہ پہنچاندا۔ لیکن اُس نے ہر اک آدمی توں جو اُس دے مذہب دا نہ سی۔ دشمنی پیدا کر لئی تے اپنے رشتہ داراں توں بدظن ہوئے کے اُنہاں نوں عہدےآں توں برطرف کر دیااور تے آدمی مقرر کیتے۔ہندوئاں نے وی دل وچ بغض رکھیا۔ سکھاں ۔ راجپوتاں تے مرہٹاں نے اُس دی آنکھ بند ہُندے ہی اپنا زور دکھانا شروع کيتا۔ اُس دے مسلمان جرنیلاں نے اُس دی زندگی وچ تاں اُس دی مدد کيتی مگر اُس دے مرنے دے بعد اُس دی اولاد دے علاقےآں نوں دبا بیٹھے۔
سلطنت مغلیہ دا تنزل تے بربادی
[سودھو]اورنگ زیب دے جانشین تے سلطنت مغلیہ دا زوال
[سودھو]اورنگزیب دے جانشین
[سودھو]اورنگزیب دے چار لڑکے سن معظم اعظم اکبر تے کم بخش ۔ انہاں وچوں اکبر تاں فارس گیا تے فیر اس دی زندگی یا موت دی کوئی خبر نہ ملی اورنگزیب نے اپنے مرنے توں پہلے سلطنت نوں تن بیٹےآں وچ تقسیم کردتا سی تاکہ انہاں وچ خانہ جنگی نہ ہوئے اس نے معظم نوں کابل اعظم نوں وسط ہند تے دہلی کم بخش نوں دکن دا علاقہ سپرد کيتا مگر اس دی تدبیر کارگر نہ ہوئی تے اورنگزیب دے مردے ہی بھائیاں وچ خانہ جنگی شروع ہوئے گئی شہزادہ معظم کامیاب ہويا تے بہادر شاہ دا لقب اختیار کرکے حکومت کرنے لگیا ۔
=بہادر شاہ اول 1707 توں 1712
[سودھو]بہادر شاہ نے شیواجی دے پوتے ساہو نوں 1708 وچ اس شرط اُتے ریا کيتا کہ اوہ اس دا باجگزار بنا رہے،ساہو جاندے ہی تارا بھائی بیواہ راجارام نوں نظر بند کرلیا تے ستارہ وچ حکومت کرنے لگا،
راجپوتاں دی بغاوت
[سودھو]راجپوت بغاوت اُتے آمادہ ہوئے اس لئی بہادر شاہ نے میواڑ جودھ پور تے جے پور دے راجاواں توں لڑائی دی تیاری دی جدوں دیکھیا کہ کامیابی مشکل اے تاں صلح کرلئی
سکھاں دی شورش
[سودھو]بہادر شاہ دے عہد وچ بندہ بیراگی سکھاں دا رہنما سی ۔ اس نے تمام پنجاب وچ پرت تے تباہی دا بازار گرم کر رکھیا سی بہادر شاہ خود اس دی سرکوبی دے لئی پنجاب وچ آیا تے بندہ نوں اس دے ساتھیاں سمیت سرمور دی پہاڑیاں وچ پناہ لینے اُتے مجبور کردتا بہادرشاہ سکھاں دے تعاقب وچ مصروف سی کہ 1712 وچ لاہور وچ مر گیا ۔
جہان دار شاہ 1712 توں 1713
[سودھو]بہادر شاہ دی وفات دے بعد اس دے چار بیٹےآں وچ تخت دے لئی خوب جنگ ہوئی انجام کار جہاندار شاہ نے سپہ سالار ذوالفقار خان دی مدد توں تخت حاصل کيتا اس دے عہد وچ سید بھائیاں حسن علی تے عبداللہ نے بہت زور پھڑیا انہاں نے 1713 وچ جہاندار شاہ نوں مروا کر اس دے بھتیجے فرخ سیر نوں تخت اُتے بٹھایا ۔
فرخ سیر 1711 توں 1719
[سودھو]فرخ سیر بہادر شاہ اول دا پوتا سی بنگال وچ ہونے دی وجہ توں جہاندار دے قتل توں بچ رہیا سی اس دے عہد وچ دو سید برادران حسین علی تے عبداللہ وڈے رسوخ دے مالک سن انہاں سید برادران دی مدد توں فرخ سیر شہنشاہ دہلی بنا سی اس لئی انہاں دی قدرومنزلت بہت ودھ گئی عبداللہ اس دا وزیر تے حسین علی افواج دا سپہ سالار مقرر ہويا فرخ سیر برائے ناں بادشاہ سی دراصل ایہ بادشاہ گر جو چاہندے سن کردے سن ۔ فرخ سیر نے سکھاں اُتے بہت سختیاں کيتیاں انہاں دے سردار بندہ بیراگی نوں 800 ہمراہیاں سمیت وڈی بے رحمی توں قتل کروایا ۔ فرخ سیر اک دفعہ سخت بیمار ہويا اک انگریز ڈاکٹر ہملٹن نے اسنوں بالکل تندرست کر دتا اس علاج دے صلہ وچ بادشاہ نے انگریزاں نوں کلکتہ دے نیڑے چالیس پنڈ خریدنے دی اجازت دے دتی تے انگریزی تجارتی مال اُتے محصول معاف کر دتا سید برادران دے سخت رویے فرخ سیر دا دل کھٹا کر دتا اس نے انہاں توں چھٹکارہ پانا چاہیا مگر انہاں نے اسنوں قتل کروا دتا ۔ اس دے بعد سید برادران نے رفیع الدرجات نوں 1719 وچ بادشاہ بنایا جو چند ماہ دے بعد مر گیا اس دے بعد اس دا بھائی رفیع الدولہ بادشاہ ہويا اوہ وی چند ماہ دے بعد دق دی بیماری توں مرگیا اس دے بعد نکو سیر تے ابراہیم تخت اُتے بٹھائے گئے مگر ایہ وی جلد مروا دتے گئے ہن سید برادران نے بہادر شاہ دے پوتے روشن اختر نوں محمد شاہ دا لقب دے کے تخت اُتے بٹھایا ۔
محمد شاہ 1720 توں 1748
[سودھو]سید برادران دا قتل
[سودھو]بہادر شاہ چونکہ سید برادران دی مدد توں دہلی دے تخت اُتے بیٹھیا سی اسلئی سید برادران دی طاقت بہت ودھ گئی سی انہاں دی من منی کاروائیاں توں بوہت سارے امراء انہاں دے خلاف ہوئے گئے سن محمدشاہ وی انہاں توں تنگ سی آخری 1721 وچ سید ب��ادران مارے گئے تے محمد شاہ نوں انہاں توں نجات حاصل ہوئی ۔ محمد شاہ وڈا عیاش بادشاہ سی اس لئی اسنوں محمد شاہ رنگیلا وی کہندے سن اس دے عہد وچ نادر شاہ ایرانی نے 1738ءماں ہندوستان اُتے حملہ کرکے مغلیہ سلطنت نوں بہت کمزور کر دتا اس توں مرہٹے دکن وچ خود مختار ہوئے گئے تے کئی علاقےآں توں چوتھ تے سرویش مکھی وصول کرنے لگے،نظام الملک آصف جانے دکن وچ سلطنت قائم کرلئی سعادت علی خان نے اودھ وچ اپنی خودمختاری دا اعلان کردتا تے علی وردی خان نے اپنی سلطنت بنگال وچ قائم کرلاں محمد شاہ نے 1748 وچ وفات پائی ۔
محمد شاہ دے بعد دی مغلیہ بادشاہ دہلی دے تخت اُتے بیٹھے مگر انہاں دی حکومت برائے ناں سی توں صرف دو بادشاہ قابل ذکر ہوئے نيں اول شاہ عالم ثانی تے دوسرا بہادر شاہ ثانی شاہ عالم ثانی نے بنگال بہار اڑیسہ دی دیوانی عطا کيتی ۔ بہادر شاہ ثانی اس خاندان دا آخری بادشاہ سی اسنوں 1857 وچ غدر وچ شامل ہونے دی وجہ توں انگریزاں نے اسیر سلطانی بناکر رنگون بھیج دتا سی اس نے 1864 وچ فالج دی بیماری توں وفات پائی اس دی وفات اُتے مغلیہ خاندان دا خاتمہ ہوگیا ۔
نادر شاہ دا حملہ 1739
[سودھو]محمد شاہ دے زمانے وچ 1739 وچ ایران دا بادشاہ نادر شاہ ہندوستان اُتے حملہ آور ہويا نادرشاہ دراصل خراسان دا اک گڈریہ سی ۔ جس نے محض اپنی خداداد لیاقت توں ایران دا تخت حاصل کيتا سی اس نے کابل تے قندھار نوں فتح کرنے دے بعد 1739 وچ ہند اُتے حملہ کيتا،کرنال دے نیڑے دونے فوجاں وچ جنگ ہوئی جس وچ محمد شاہ نوں شکست ہوئی تے نادرشاہ دہلی وچ داخل ہويا مگر کچھ دناں دے بعد اس شہر وچ نادر شاہ دے مارے جانے دی غلط افواہ پھیل گئی اس افواہ دے پھیلدے ہی باشندگان دہلی نے کئی ایرانی سپاہیاں نوں مار ڈالیا،نادرشاہ اسنوں سن کر اگ بگولہ ہوئے گیا تے قتل عام دا حکم دے دتا دہلی وچ 12 گھینٹے تک قتل عام دا بازار گرم رہیا تے ہزارہیا آدمی قتل ہوئے بازاراں گلی کوچے لاشاں دے ڈھیراں توں بھر گئے آخر محمد شاہ دی درخواست اُتے نادرشاہ نے قتل عام بند کرنے دا حکم دتا،مگر پرت کھسوٹ جاری رہی نادرشاہ نیڑےا دوماہ دہلی وچ رہیا جانے توں پہلے اس نے محمد شاہ نوں دہلی دا شہنشاہ تسلیم کيتا تے محمد شاہ نے دریائے سندھ دے مغربی جانب دا تمام علاقہ نادر شاہ دے حوالے کردتا نادرشاہ ہندسے کروڑہا روپیہ بے شمار قیمتی جواہرات سونے چاندی دے برتن مشہور ہیرا کوہ نور تے شاہجہان دا مشہور و معروف تخت طاووس اپنے ہمراہ ایران لے گیا،نادر شاہ دے حملے توں سلطنت مغلیہ نوں اک ناقابل برداشت صدمہ پہنچیا چاراں طرف بدامنی پھیل گئی دی خود مختار ریاستاں قائم ہوئے گی ۔
احمد شاہ ابدالی دے ہند اُتے حملے
[سودھو]نادر شاہ دی وفات دے بعد اس دے اک سردار احمد شاہ نے کابل تے قندھار اُتے قبضہ کرلیا،احمدشاہ افغاناں دی درانی قبیلے وچوں سی،١٧٤٧ وچ احمد شاہ ابدالی نے ہند اُتے حملہ کر کے پنجاب تے ملتان نوں اپنی سلطنت وچ شامل کرلیا تے دہلی دی طرف ودھیا لیکن سرہند دے مقام اُتے محمد شاہ دے بیٹے احمد شاہ دی سرکردگی وچ مغلیہ فوج نے اسنوں شکست دتی ایہ مغلیہ فوج دی جنگ وچ سب توں آخری فتح تھی،احمد شاہ ابدالی شکست کھا کر واپس چلا گیا 1754 وچ مغل بادشاہ احمد شاہ نوں اس دے وزیر قاضی والدین نے اَنھّا کر کے قتل کر دتا تے عالمگیر ثانی نوں تخت اُتے بٹھایا اس دے عہد وچ 1756 وچ احمد شاہ ابدالی نے فیر ہندوستان اُتے حملہ کيتا احمد شاہ ابدالی نے مغلاں نوں شکست دتی تے اپنے بیٹے نوں پنجاب دا حاکم مقرر کرکے واپس چلا گیا، اس دے چلے جانے دے بعد عالمگیر ثانی قتل کيتا گیا تے اس دی جگہ شاہ عالم ثانی تخت اُتے بیٹھیا اس دے عہد وچ مرہٹاں نے بہت عروج حاصل کيتا تے پنجاب اُتے قبضہ کرکے احمد شاہ ابدالی دے بیٹے نوں لاہور توں کڈ دتا اس لئی احمد شاہ ابدالی اک جرار فوج لے کے ہندوستان اُتے حملہ آور ہويا پانی پت دے تاریخی میدان وچ دونے فوجاں دا مقابلہ ہويا وڈی خونریزی لڑائی ہوئی اس پانی پت دی تیسری لڑائی وچ مرہٹاں نوں شکست فاش ہوئی احمدشاہ دے انہاں حملےآں نے مغلیہ سلطنت دی رہی سہی طاقت دا خاتمہ کر دتا ۔
=سلطنت مغلیہ دے زوال دے اسباب
[سودھو]اورنگ زیب دی سیاسی غلطیاں : سلطنت مغلیہ دے زوال دا سب توں وڈا سبب اورنگزیب دی پالیسی سی اس دا تعصب اس دی ہندوواں توں بدسلوکی اس دی شکی طبیعت تے اس دا دکن دیاں ریاستاں نوں فتح کرنا ایسی سیاسی غلطیاں سن کہ جنہاں توں اس عالیشان عمارت نوں جس دی بنیاد اکبر نے اپنی صلح کل پالیسی توں رکھی سی زوال آنا شروع ہوگیا ۔
اورنگ زیب دی مذہبی پالیسی : اورنگزیب دے مذہبی جنون نے مرہٹاں سکھاں راجپوتاں تے جاٹاں نوں مغلیہ سلطنت دے خلاف بغاوت پیدا کرنے اُتے مجبور کردتا جو آخرکار مل کے مغلیہ سلطنت نوں تباہ کرنے دا موجب بنے
بیجاپور تے گولکنڈہ دی فتح : بیجاپور تے گولکنڈا دی اسلامی ریاستاں نوں فتح کرنے وچ اورنگزیب نے وڈی غلطی دی کیونجے انہاں ریاستاں دی تباہی دے بعد مرہٹہ بہت طاقت پھڑ گئے تے انہاں نے مغلیہ علاقے اُتے چھاپے مارنے شروع کر دتے جس توں مغلیہ سلطنت کمزور ہوگئی ۔
نالائق جانشین : اکبر جہانگیر شاہجہان تے اورنگزیب اگرچہ ہزاراں نقائص رکھدے سن لیکن انہاں وچ ذاتی دلیری مردانگی تے دشمن دے مقابلے دی طاقت دے جوہر کوٹ کوٹ کر بھرے سن مگر اورنگزیب دے جانشین انہاں خوبیاں توں بالکل خالی سن اوہ کمزور بزدل عیش پرست واقع ہوئے سن تے اپنے امراء دے ہتھوں کٹھ پتلی بن دے رہندے سن اس توں مرکزی حکومت کمزور ہوئے گئی ۔
وسعت سلطنت
[سودھو]اورنگزیب دے زمانہ وچ مغلیہ سلطنت بہت وسیع ہوگئی سی جس دا خاطر خواہ انتظام کرنا بہت مشکل سی اس دے کمزور جانشین اِنّی وسیع سلطنت نوں سنبھالنے دے بالکل ناقابل ثابت ہوئے ۔
صوبےآں دی خودمختاری
[سودھو]اورنگزیب دی موت دے بعد جدوں قابل حکمران نہ رہیا تاں صوبیدار اپنے اپنے علاقےآں وچ خود مختار بن بیٹھے چنانچہ علی وردی خان بنگال وچ سعادت علی خان اودھ وچ تے نظام الملک دکن وچ خودمختار حکومت کرنے لگے اس توں سلطنت دہلی دے آلے دوالے تک محدود ہوگئی ۔
بیرونی حملے
[سودھو]نادر شاہ تے احمد شاہ ابدالی دے حملےآں نے مغلیہ سلطنت دی بنیاداں نوں ہلا دتا
مغلیہ فوج دی کمزوری
[سودھو]مغلیہ فوج کمزور تے آرام طلب ہوئے گئی سی ہور افسر بددیانت تے رشوت خور سن فوجی افسر پالکیوں وچ بیٹھ کر میدان جنگ وچ جاندے سن تے اپنے بیوی بچےآں نوں وی ہمراہ لے جاندے سن فوج وچ سپاہیاں دی نسبت عورتاں تے بچےآں دی تعداد ہور توپاں تے بندوقاں دی نسبت بار برادری دا سامان ہُندا سی ۔
نويں طاقتاں دا ظہور
[سودھو]دکن وچ مرہٹے پنجاب وچ سکھ بہت زور پھڑ گئے سن اس دے علاوہ یورپین قوماں نے وی ہندوستان وچ بہت ترقی کر لئی سی اس توں مغلیہ سلطنت نوں بہت نقصان پہنچیا جس توں مغلیہ سلطنت کمزور ہوگئی انگریزاں دا ہندوستان وچ عروج وی مغلیہ سلطنت دے زوال دا باعث بناماں سپرد خاک کردتا گیا ۔
سلطنت مغلیہ دے زوال توں نويں ریاستاں دا قائم ہونا
[سودھو]سلطنت مغلیہ دا جو مختصر حال اُتے بیان ہويا ۔اُس توں واضح اے کہ اورنگ زیب دے بعد جو چھ بادشاہ دہلی دے تخت اُتے بیٹھے اوہ کسی نہ کسی وڈے امیر دے وسیلے توں بادشاہ ہوئے۔ چنانچہ تے دو بادشاہ تاں ذوالفقار خاں دے وسیلے توں تے باقی چار سیداں دے ذریعے توں تخت نشین ہوئے۔ پس ایہ سردار بادشاہاں دی نسبت بہت زیادہ اختیار رکھدے سن ۔ انہاں دی دیکھیا دیکھی تے سب امرا سلطنت نوں وی خود سر ہوئے جانے دی ہوس ہوئی۔ غرض محمد شاہ جس نے ۱۷۱۹ء توں ۱۷۴۸ء تک سلطنت دی ۔ اس دی وفات توں پہلے جس قدر صوبے تے دور سن ۔ اُنہاں دے حاکم خود مختار بن بیٹھے سن تے بادشاہ دی حکومت صرف ناں ہی دی رہ گئی سی۔ اس طر اُتے جو نويں سلطنتاں اُس وقت ہند وچ قائم ہوئیاں۔ اُنہاں وچ سے مرہٹاں دی سلطنت بہت ہی زیادہ زبردست سی۔ کیونجے اُنہاں دی حکومت ہند وچ سب اُتے غالب ہوئے گئی سی۔ انہاں دا حال آئندہ باب وچ بیان کيتا جائے گا۔۔
سکھاں دا حال
[سودھو]سکھاں نے وی اس زمانے وچ زور پھڑیا ۔ ابتدا وچ ایہ فرقہ کسی نوں کچھ آزار نہ پہنچاندا سی۔ مگر پِچھے جدوں اورنگزیب تے اس دے بیٹے بہادر شاہ نے اُنہاں نوں بُری طرح ستایا تے اذیت دتی تاں انہاں نے وی ٹھاٹھیا بدلا تے سپاہیاں دا اک زبردست گروہ بن گئے۔ اس فرقے دے بانی گرو نانک صاحب بابر دے عہد وچ گزرے نيں۔ اوہ مسئلہ توحید دی تلقین کردے سن تے انہاں دا طریق مذہب بعض امور وچ اسلام توں تے بعض وچ ہندوئاں دے مذہب توں ملدا جلدا سی۔ غرض اس طریق اُتے گرو نانک صاحب دے بوہت سارے مُرید ہوئے گئے۔ ایہ لوک سکھ کہلاندے نيں۔ تے سکھ دے معنی مُریدنيں۔ گرو نانک صاحب دے انتقال دے بعد تے گرو گدی اُتے بیٹھے۔ مگر ستارھواں صدی وچ جو دسويں گرو گوبند سنگھ ہوئے اوہ اک اولعزم تے جنگجو آدمی سن تے انہاں نے سکھاں نوں بالکل اک جنگی فرقہ بنا دتا۔ آخر اُنہاں نوں اک دشمن نے مار ڈالیا تے اُنہاں دے عزیزاں تے سکھاں نے طرح طرح دی اذیتاں اُٹھاواں۔بہادر شاہ، جہاندار شاہ تے فرخ سیرکے زمانے وچ اک شخص بندا نامی سکھاں دا سرگردہ سی۔ جدوں اُنہاں اُتے مسلمان برابر ظلم تے سختیاں کرنے لگے تاں آخر بہادر شاہ دے عہد وچ اُنہاں دے غیظ و غضب دی آگ وی بھڑک اُٹھی۔ تے انہاں نے وی اپنے مخالفاں اُتے وڈی زیادتیاں کرنی شروع کاں۔ اس وجہ توں بادشاہ نے انہاں اُتے یورش دی تے اپنی عمر دے اخیر پنج برس وچ انہاں توں لڑدا رہیا ۔ سکھ فوج شاہی دی تاب نہ لائے۔ اس لئی پہاڑاں وچ بھج گئے۔ مگر جدوں بہادر شاہ دا انتقال ہوگیا تاں فیر اوہ مسلماناں توں انتقام لینے نوں اُٹھ کھڑے ہوئے۔ آخر فرخ سیر دے زمانے وچ بندا تے اُس دے بوہت سارے ہمراہی سکھ گرفتار ہوئے تے کمال اذیت توں مارے گئے۔ اُنہاں لوکاں توں اُس ازیت تے موت دے وقت نہایت درجے دی بہادری ظاہر ہوئی تے اک نے وی اپنے عقیدے توں انکار کر کے اپنی جان نوں بچانا منظور نہ کيتا۔ فرخ سیر نے اُنہاں نوں اس طرح چُن چُن دے قتل کيتا سی کہ گویا سکھاں دا ناں و نشان تک باقی نہ رکھیا سی۔ مگر اس صدی دے گزرنے توں پہلے فیر اُنہاں دی اک زبردست جمیعت قائم ہوئے گئی۔ چنانچہ ایہ امر ستويں باب دی چوتھی فصل وچ مہا راجہ رنجیت سنگھ دا حال پڑھنے توں بخوبی واضح ہوئے گا۔
صوبوںکا سلطنت دہلی توں علیحدہ تے خود سر ہوئے جانا
[سودھو]مرہٹاں دی سلطنت تاں خود سر سی ہی۔ اُس وقت اُس دے علاہ کئی صوبے وی سلطنت دہلی توں وکھ ہوئے کے علیحدہ سلطنتاں بن گئياں۔ انہاں وچوں راجپوتانہ ، صوبہ دکن ، اودھ تے بنگالہ وڈی زبردست سلطندیاں سن۔
اجیت سنگھ رانائے جودھپور
[سودھو]جسونت سنگھ رانائے جودھپور اورنگزیب دے عہد وچ اک وڈا زبردست راجہ سیاور راجپوت جو اورنگزیب توں بگڑ گئے سن ۔ (تیسریباب دی چوتھی فصل دیکھو) اس دا وڈا سبب ایہی سی کہ جسونت سنگھ دے لڑکےآں دے نال جو بدسلوکی ہوئی سی۔ اُس دا اوہ انتقام لینا چاہندے سن ۔چنانچہ آخر جدوں صلح ہوئے گئی تاں عہد نامے دی سب توں وڈی شرط ایہی ٹھیری کہ جسونت سنگھ دا بڑابیٹا اجیت سنگھ سن بلوغ نوں پہنچ کے مارواڑ دی گدی اُتے بٹھایا جائے۔ ایہ کراجہ وڈا دانشمند تے زبردست حاکم ہويا تے فرخ سیر نے اُس دی بیٹی نال شادی کر کے اُس توں صلح کر لینی غنیمت جانی۔ فیر محمد شاہ دے عہد وچ دربار شاہی نے اجیت سنگھ نوں خود مختار راجہ تسلیم کيتا۔ پس اس وقت توں راجپوت سلطنت مغلیہ توں وکھ ہوئے گئے۔
نظام الملک آصف جاہ
[سودھو]نظام الملک آصف جاہ فرخ سیر دے زمانے وچ دکن دا صوبہ دار مقرر ہويا۔ تے جدوں امرائے سلطنت نے سیداں دی مخالفت اُتے اک کر کے ۱۷۲۰ء وچ شاہ پور دے میدان وچ انہاں دی فوج نوں شکست فاش دتی تے اُنہاں دے اقتدار نوں خاک وچ ملیا دتا تاں اُس وقت نظام الملک ہی انہاں سب امرا دا سرگردہ سی۔ فیر اوہ محمد شاہ دا وزیر ہوئے گیا۔ مگر آخر فیر صوبہ دارائے دکن اُتے واپس چلا گیااور اس وقت توں ایہ صوبہ خود سر ہوئے گیا (دیکھو پنجويں باب دی پہلی فصل)۔ نظام حیدرآباد اُسی دی اولاد وچ سے اے۔
سعادت خان
[سودھو]سیداں دی مخالفت وچ نظام الملک دا وڈا رفیق سعادت خان سی۔ ایہ اصل وچ فارس دا اک سوداگر سی۔ مگر دہلی دے دربار شاہی وچ بڑھدے بڑھدے اودھ دا صوبے دار مقرر ہوئے گیا سی تے فیر اوتھے خودمختار بن بیٹھیا۔ اودھ دی سلطنت جدوں تک ۱۸۵۶ء وچ قلمرو سرکار انگریزیء وچ شامل ہوئی ايسے دی اولاد دے قبضے وچ رہی۔
علی وردی خاں نواب بنگالہ
[سودھو]صوبہ بنگالہ وی محمد شاہ دے عہد وچ درحقیقت خود سر ہوئے گیا سی ۔ کیونجے شجا الدولہ مرشد قلی خان دے بعد بنگالے دا صوبے دار ہوئے گیا سی۔ جدوں اُس نے نادر شاہ دے حملے دے ایام وچ وفات پائی تے اُس دا بیٹا اس دا جانشین ہويا تاں اُس نوں علی وردی خاں جو امرائے دربار شاہی وچ وڈا تجربہ کار تے صاحب لیاقت آدمی سی، حکومت توں برطرف دے کے آپ صوبے دار بنگالہ بن بیٹھیا۔ پِچھے محمد شاہ نے اس غاصب نوں اپنی طرف توں اوتھے دا صوبے دار مقرر کر دتا۔ مگر حقیقت ایہ اے کہ اوہ اُس وقت مطلق العنان سی۔ کچھ بادشاہ دہلی دے تابع نہ سی۔
نادرشاہ دا حملہ
[سودھو]محمد شاہ دے عہد وچ سلطنت دہلی اُتے غیر ملک دے دشمناں نے دووڈے سخت حملے کیتے جنہاں توں سلطنت مغلیہ تے وی جلد تباہ ہوئے گئی۔ مرہٹاں دی دست برد توں سلطنت وچ حالے تک خرابی پئی ہوئی سی کہ ادھر توں نادر شاہ جداں جلاد شخص ہند اُتے چڑھ آیا۔ ایہ بہادر شخص اصل وچ اک غریب گڈریا سی۔ جو بحیرۂ خزر دے کنارے اُتے رہندا سی۔ مگر اپنی دلیری تے مردانگی توں اک نامور شخص ہوئے گیا تے جدوں افغاناں نے ایران اُتے حملہ کرکے اوتھے ظلم برپا کر رکھیا سی۔ اُس وقت نادر شاہ نے شاہ ایران دی طرف توں افغاناں نوں شکست اُتے دشکست دے کے ملک نوں اُنہاں دے پنجے توں چھُڑایا۔ مگر پِچھے آپ ہی سلطنت فارس نوں دبا بیٹھیا تے افغاناں دے حملے دا انتقام لینے وچ ہرات تے قندھار نوں وی فتح کر ليا۔ فیر اس لچر حیلے توں کہ ساڈے بعض دشمن سلطنت مغلیہ وچ پناہ گزيں نيں۔ اول کابل تک آیا۔ فیر بڑھدے بڑھدے ۱۷۳۸ء وچ دریائے اٹک توں اُتر آیا ۔ اُس وقت دربار شاہی دی ایہ کیفیت سی کہ اک تاں بادشاہ دہلی ، نادرشاہ دی فوج نوں ایسا زبردست نہ جاندا سی۔ دوسرے اُس دے سرداران جلیل القدر یعنی نظام الملک آصف جاہ تے سعادت خاں دی نسبت بیوفائی دا احتمال وی کيتا جاندا اے۔ غرض انجام ایہ ہويا کہ نادر شاہ مُنہ اٹھائے ہندوستان وچ چلا آیا تے کسی نے نہ روکیا۔ جدوں دلّی دے پاس آگیا تاں کرنال اُتے فوج شاہی نے اُس دا مقابلہ کيتا مگر شکست فاش کھادی ہن محمد شاہ نوں اس دے سوا چارہ نہ رہیا کہ اپنے تئاں نادرشاہ دے حوالے کے دے۔ چنانچہ اوہ اپنے تئاں سپرد کر کے نادرشاہ دے نال نال دلّی وچ داخل ہويا۔ اول اول تاں نادر شاہ محمد شاہ دے نال بہت اخلاق توں پیش آیا تے رعایائے دہلی نوں اُس نے کچھ آزار پہچانیا نہ چاہیا ۔ مگر جدوں دلّی دے لوکاں نے کچھ ہنگامہ برپا کيتا تے کئی قزلباش مارے گئے تاں نادرشاہ نے غضبناک ہوئے کے قتل عام دا حکم دے دتا۔ چنانچہ اک دن رات ایہ قیامت برپا رہی۔ اس دے بعد نادر شاہ بے حساب پرت دا مال جس وچ شاہجہان دا تخت طائوس وی سی۔ اپنے نال لے دہلی توں روانہ ہوااور چلنے توں پیشتر محمد شاہ نوں فیر تخت اُتے بٹھا دتا تے ہند دے وڈے وڈے راجائاں تے نواباں نوں جنہاں وچ مرہٹے وی داخل سن ۔ لکھ بھیجیا کہ جے تسيں محمد شاہ دا حکم نہ مانو گے تاں وچ تواڈی خوب خبر لاں گا۔
محمد شاہ دے بعد اول اُس دا بیٹا احمد شاہ فیر جہاندار شاہ دا بیٹا عزیزالدین عالمگیر ثانی۔ اس دے بعداُس دا بیٹا عالی گوہر شاہ عالم ثانی تخت اُتے بیٹھیا۔یاں تاں سلطنت مغلیہ وچ محمد شاہ ہی دے عہد وچ کچھ دم باقی نہ رہیا سیل۔ مگر انہاں بادشاہاں دے زمانے وچ سلطنت دا تے وی رہیا سہا چراغ گُل ہوئے گیا تے پِچھے جو بادشاہ ہوئے ۔ اوہ ناں ہی دے بادشاہ سن ۔ حقیقت وچ سرکارِ انگریزی دے پنشن خوار سن ۔
احمد شاہ ابدالی دے حملے
[سودھو]جو تباہی تے مصیبت ہند اُتے نادر گردی وچ آئی تھی۔اوہی انہاں تِناں بادشاہاں دے وقت وچ چھ بار احمد شاہ ابدالی دے حملےآں توں نازل ہوئی۔ ایہ شخص ابدالی یا درانی قوم دے افغاناں دا سردار سی۔اور نادر شاہ دے ہاں خزانچی دا عہدہ رکھدا سی۔ جدوں نادر شاہ ۱۷۴۷ء وچ ماریا گیا تاں احمد شاہ نے اس دا سارا خزانہ وی دبالیا تے قندھار دی سلطنت اُتے وی قبضہ کر ليا۔ فیر افغاناں دی جرارفوج نال لے ہند اُتے چڑھ آیا۔ مگر شاہزادہ احمد نے جو پِچھے احمد شاہ بادشاہ ہويا۔ اپنی کاروائی تے جوانمردی تے ہور وزیر سلطنت نواب قمرالدین خاں دی مدد توں اسنوں سر ہند اُتے اک وڈی بھاری شکست دتی۔ اس لئی اوہ اپنا سا مُنہ لے کے اُلٹا چلا گیا۔ سلطنت مغلیہ دی فوج دا ایہ اخیر معرکہ سی۔ جس توں محمد شاہ دے اخیر زمانے وچ کِسے قدر جان پڑ گئی۔ مگر دوسرے سال ہی ابدالی ہند اُتے فیر چڑھ آیا تے ہن دے بار فتحمند ہويا تے اپنے ہمنام شاہ دہلی نوں دبا کے اُس توں ۱۷۴۸ء وچ صوبہ پنجاب لے لیا۔ اس وقت پنجاب سلطنت دہلی توں وکھ ہوئے گیا۔ نظام الملک دا پوتا نواب غازی الدین خاں جو عالمگیر ثانی دا وزیر تے اک وڈا فتنہ پرداز شخص سی۔ اُس نے ۱۷۵۷ء وچ پنجاب نوں فیر سلطنت دہلی وچ شامل کرنے دا قصد کيتا۔ اس وجہ توں احمد شاہ ابدالی نے فیر جھنجھلیا کے ہند ہر تیسری بار یورش دی اوردلّی وچ پرت مار کرنے دے بعد نجیب الدولہ رُہیلے افغان نوں وزیر سلطنت مقرر کر کے قندھار نوں واپس چلا گیا۔
اس دے تھوڑے ہی عرصے دے بعد نجیب الدولہ نوں غازی الدین خان نے مرہٹاں دی مدد توں کڈ دتا۔اور فیر رگھو ناتھ رائو۔مرہٹے نے پنجاب اُتے حملہ کيتا۔ مرہٹاں دی اس مداخلت توں احمد شاہ درانی نے ہند اُتے چوتھی بار چڑھائی دی تے ایہ وڈا سخت حملہ سی۔ ابدالی نے فیر دلّی اُتے تسلط کر ليا تے مرہٹاں نوں پانی پت اُتے ایسی شکست دتی کہ انہاں وچ دم باقی نہ رہیا۔ ایہ پانی پت دی تیسری لڑائی سی۔ اس دا ذکر پیشوائاں دے حال وچ آئندہ باب دی دوسری فصل وچ مفصل بیان کيتا جائے گا۔
اورنگزیب دے جانشین
[سودھو]اورنگزیب دی آنکھ بند ہُندے ہی دستور دے موافق اُس دے بیٹےآں وچ تخت دے لئی جھگڑے تے لڑائیاں برپا ہوئیاں۔ انجام ایہ ہويا کہ محمد معظم نے جو اورنگزیب دا دوسرا بیٹا تے اپنے وڈے بھائی دی بغاوت تے اسیری دے بعد ولیعہد مقرر ہواسی۔ اپنے دونے بھائیاں نوں مار ڈالیا تے بہادرشاہ دے لقب توں تخت نشین ہوکے چھ سال تک سلطنت کيتی۔ اسنوں شاہ عالم اول وی کہندے نيں۔ اسنوں دلّی دا تخت اک وڈے زبردست سردار ذوالفقار خاں دی بدولت ہتھ لگیا سی تے ايسے سردار دے طفیل توں بہادرشاہ دے بعد اُس دا وڈا بیٹا معزالدین جہاندار شاہ تخت اُتے بیٹھیا ۔ ذوالفقار خان اس بادشاہ دا وزیر سی۔ بلکہ حق تاں ایہ اے کہ جہاندار شاہ نوں وی اوہ اختیار نہ سی جو ذوالفقار خان نوں حاصل سی۔ انہاں دونے نے بہادر شاہ دے تے بیٹےآں تے رشتہ داراں نوں جتھے تک ہوئے سکیا لبھ لبھ کر قتل کيتا۔ مگر ہاں بہادر شاہ دا اک پوتا فرخ سیر جو اپنے باپ دی جگہ بنگالے دا حاکم ہوئے گیا سی۔جہاندار شاہ دے ہتھ نہ آیا ۔ غرض جہاندار شاہ نوں تخت اُتے بیٹھے پورا برس وی نہ ہويا سی کہ فرخ سیر نے جو شاہزادہ عظیم الشان ابن بہادر شاہ دا بیٹا سی۔ دو زبردست امیراں نوں گانٹھ کر بہت ساریاں جمیعت بہم پہنچائی تے جہاندار شاہ نوں آگرے دے نیڑے شکست دے کے اُس نوں تے ذوالفقار خان نوں قتل کيتا ۔ ایہ دونے امیر جنہاں دی مدد توں فرخ سیر تخت اُتے بیٹھیا۔ سید حسین علی حاکم بہار تے اُس دا بھائی سید عبداللہ حاکم الٰہ آباد سن ۔کئی برس تک سلطنت دا سارا دار ومدار انہاں ہی اُتے رہیا۔ کوئی چھ برس تک تاں فرخ سیر برابر اُنہاں دے کہنے اُتے چلدا رہیا۔اس دے بعد اس نے انہاں دے اختیارات نوں گھٹانا چاہیا۔ ایہ دیکھ کے سیداں نے اُسنوں مروا ڈالیا تے فیر انہاں نے تن بادشاہ اک دوسرے دے بعد تخت اُتے بٹھائے۔ مگر اُنہاں دی سلطنت بہت تھوڑے دن رہی۔ انہاں وچ اول رفیع الدرجات سی تے دوسرا رفیع الدولہ ۔ ایہ دونے رفیع الشان ابن بہادر شاہ دے بیٹے سن ۔ تے انہاں نے کل دو دو تن تین مہینے سلطنت کيتی۔ تیسرا بادشاہ جس نوں سیداں نے تخت اُتے بٹھایا ، محمد اختر ابن بہادر شاہ دا بیٹا روشن اختر سی۔ جو محمد شاہ دے لقب توں تخت نشین ہويا۔ اُس دی تخت نشینی دے تھوڑی مدت بعد سیدوںکو تے امیراں نے ایکا کر کے غارت کر دتا۔ اول حسین علی جدوں بادشاہ نوں نال لے کے نظام الملک توں لڑنے دکن نوں روانہ ہويا تاں رستے وچ ماریا گیا۔ فیر عبداللہ نے دہلی تے آگرے دے درمیان شاہ پور دی لڑائی وچ شکست کھادی جس توں اُس دا سار ازور بل ٹُٹ گیا۔ انہاں دونے سیداں نوں جو مذہب دے شیعہ سن ۔ ہندوستان دا بادشاہ گر کہندے نيں۔
قطب الدین محمد اعظم شاہ 28 جون 1653 نوں پیدا ہوئے ، آپ مغل شہنشا ہ اورنگ زیب عالمگیر دے وڈے بیٹے سن ۔ اورنگ زیب نے انہاں نوں 1681 وچ اپنا ولی عہد نامزد کيتا تے شہنشاہ دی وفات دے بعد اعظم شاہ 14 مارچ 1707 نوں تخت نشین ہوئے ۔
طویل ولی عہدی دے دور وچ اعظم شاہ کئی صوبےآں دے حاکم رہے جنہاں وچ بیرار صوبہ، مالوہ ، بنگال، گجرات تے دکن شامل نيں۔
سنہ 1685 وچ اورنگ زیب نے اعظم شاہ نوں پنجاہ ہزار دے اک لشکر کے نال بیجا پور دی جانب روانہ کيتا کہ سکندر عادل شاہ نوں مغل تخت دا مطیع کيتا جاسکے اُتے ایہ مہم ناکام رہی تے اعظم شاہ نوں بیجاپور قلعے دے دروازے توں خالی ہتھ واپس لُٹنا پيا۔
اعظم شاہ اک طویل عرصہ بنگال دے حاکم رہے تے اوتھے دا نظم ونسق انتہائی عمدگی توں چلایا جس دی بنا اُتے کہیا جاسکدا اے کہ جے شاہ عالم دی جگہ اوہ حکومت کردے تاں شاید برصغیر دی تریخ کچھ تے ہُندی۔
تخت نشینی دی لڑائی وچ اعظم شاہ نوں انہاں دے سوتیلے بھائی شہزادہ شاہ عالم دے ہتھوں 8 جون 1707 وچ شکست ہوئی تے اوہ اپنے تن بیٹےآں ( سلطان بیدار بخت، شہزادہ جواں بخت تے شہزادہ سکندر شان بہادر) دے ہمراہ قتل کیتے گئے، انہاں دے قتل دے بعد شہزادہ شاہ عالم بہادر شاہ اول دے ناں توں تخت نشین ہوئے۔
انہاں نوں اورنگ آباد وچ شہنشاہ ہمایوں دے مقبرے دے نال دفن کيتا گیا۔ا ن دی ازدواج وچوں اک ملکہ وی انہاں دے نال ہی دفن نيں۔
بہادر شاہ (اردو : بہادر شاه اول ) (14 اکتوبر 1643 – 27 فروری 1712)، بھارت دے ستویں مغل بادشاہ، 1707 توں 1712 تک اپنی موت تک راج کردا رہا۔ اپنی جوانی وچ، اسنے اپنے پیؤ اورنگزیب نوں تباہ کرن دی سازش رچی، پنجویں مغل بادشاہ، اتے کئی وار راجگدی تے چڑھے۔ شاہ دیاں سکیماں نوں بادشاہ ولوں روکیا گیا سی، جسنے اس نوں کئی وار قید کیتا سی۔ 1663 وچ، ایہناں نوں ستّ سالاں توں مراٹھیاں ولوں قید کیتا گیا سی۔ 1696 توں 1707 تک، اوہ اکبرآباد (بعد وچ آگرہ)، کابل اتے لاہور دے گورنر رہے۔
اورنگزیب دی موت توں بعد اس دے سبھ توں وڈے پتر نے اپنے مکھی پتی محمد اعظم شاہ نوں اپنے آپ نوں جانشین ایلانیا، حالانکہ چھیتی ہی اوہ جاجو دے لڑائی وچ ہار گیا سی اتے بہادر شاہ نے ہار کھادھی سی۔ بہادر شاہ دے راج ویلے جودھپور اتے امبر دے راجپوت راجاں نوں تھوڑے ویلے لئی قبضہ دتا گیا سی۔ شاہ نے علی نوں ولی دے روپ وچ اعلان کر کے کھٹا وچ اک اسلامی اختلاف نوں وی توڑ دتا۔ اس دا حکمرانی بندہ سنگھ بہادر، راجپوتاں اتے متحد مغل کم بخش دی اگوائی ہیٹھ بہت سارے ودروہ توں پریشان سی۔ بہادر شاہ نوں دلی دے مہرولی وچ موتی مسجد وچ دفنایا گیا سی۔ بہادر شاہ پہلا جم14 اکتوبر ، سن [۱] 1643 وچ برھان پور ، بھارت وچ ہویا سی ۔ بہادر شاہ پہلا دلی دا ستواں مغل بادشاہ ( 1707–1712 ) سی ۔ شاہزادہ معظم کہلانے والے بہادرشاہ ، بادشاہ اورنگزیب دے دوجے پتّ سن ۔ اپنے پیؤ دے بھرا اتے ویری شاہ شجاع دے نال وڈے بھرے دے مل جان دے بعد شاہزادہ معظم ہی اورنگزیب دے ممکنہ وارث سن ۔ بہادر شاہ پہلا نوں شاہ عالم پہلا جاں عالم شاہ پہلا دے نام سے وی جانیا جاندا اے ۔ بادشاہ بہادر شاہ پہلے دے چار پتّ سن - جہاندارشاہ ، عظیم الشان ، رفیع الشان تے جہانشاہ ۔
ہادر شاہ 14 اکتوبر 1643 نوں برھان پور وکھے چھویں مغل بادشاہ، اورنگزیب دے تیجے پتر دے روپ وچ اسدی بیوی نواب بائی ولوں پیدا ہویا سی۔
شاہ جہاں دے راج دوران
[سودھو]رحیم دے بیٹے اومر طارق دے دوران؛ جاں ڈیکن صوبہ دا۔ اس دے ساہمنے سبھ توں اہم مدعا شواجی دے اترا چڑاء نوں روکنا سی، جو کھیتر وچ پرورتی اُتے سی، اتے اپنے صوبے نوں اکریا سی۔
1663 وچ مئیزم نے پونے اُتے حملہ کیتا، جو کہ اس ویلے شواجی دی بنیاد سی۔ پر، مغل فوج ہار گئی اتے مواپھم اپنے آپ نوں پھڑ لیا گیا سی۔ اس نے مراٹھیاں دے قیدی وجوں ستّ سال بتائے۔ شاہ جہاں دی آگرہ دے قلعے وچ ادور چلانا کر دتے جان توں بعد، پرنس مواجم نوں اپنے پیؤ دے حکم دے کے آگرہ بھیجیا گیا سی۔ مئزام نے اپنے دادا جی نوں تاج محل وچ دبیا سی، جو اس دی دادی ممتاز ماہل لئی بنایا گیا سی۔
اورنگزیب دے راج دوران
[سودھو]1670 وچ، معظم نے اورنگزیب نوں ہراؤن اتے اپنے آپ نوں مغل بادشاہ اعلان کرن لئی اک بغاوت دا پربندھ کیتا۔ ایہہ سکیم ہو سکدی اے کہ مراٹھیاں دی تاڑنا کیتی گئی ہووے، اتے معظم دے اپنے جھکاء اتے امان داری نال گیجاں کرنا مشکل اے۔ کسے وی طرحاں، اورنگزیب نے اس پلاٹ بارے جانیا اتے معظم دی ماں بیگم نواب بائِ (جم توں اک مسلمان راجپوت شہزادی) نوں ودروہ توں مواپھم نوں برخاست کرن لئی بھیجیا۔ نواب بائی نے مغل بادشاہ نوں مغل دربار وچ واپس بلایا، جتھے اس نے اگلے کئی سالاں توں اورنگزیب دی نگرانی وچ گزارے۔ پر، 16 جولائی نوں اورنگزیب دے راجپوت مکھیاں دے علاج دے خلاف دے بہانے مواپھام نے بغاوت کیتی۔ اک وار پھر، اورنگزیب نے اپنی پچھلی پالیسی دی پالنا کیتی تاں کہ مسلم نوں نمرتا نال روکیا جا سکے اتے پھر اس نوں ودھ چوکسی دے ماتحت رکھیا۔
کابل دا صوبیدار
[سودھو]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/ResidentAssistantCommandantEscortingBahadurShahZafar.jpg/220px-ResidentAssistantCommandantEscortingBahadurShahZafar.jpg)
بہادر شاہ نوں سن 1663 وچ دکھن دے دکن پٹھار علاقے اتے وچکار بھارت وچ پیؤ دا نمائندہ بناکے بھیجیا گیا ۔ سن1683 – 1684 وچ انھاننے دکھن بمبئی ( حال ممبئی ) گوا دے پورتگالی علاقیاں وچ مراٹھیاں دے خلاف فوج دی اگوائی کیتی ، لیکن پورتگالیاں دی مدد نہیں ملن دی حالت وچ انھاننوں پچھے ہٹنا پیا ۔ اٹھ سال تک تنگ کیتے جان دے بعد انھاننوں اوہناں دے پیؤ نے 1699 وچ کابل ( افغانستان ) دا صوبیدار تعینات کیتا ۔
راج
[سودھو]جانشینی دی لڑائی
[سودھو]اورنگزیب دی موت دے بعد اسدے 63 سال دا پتّ معظم ( شاہ عالم پہلا ) نے لاہور دے شمال وچ واقع شاہدولا نامی پلّ اتے مئی ، 1707 وچ بہادر شاہ دے نام نال اپنے نوں بادشاہ اعلان کیتا ۔ بوندی دے بدھسنہ ہاڈا اتے امبر دے فتح کچھواہا نوں اسنے پہلاں توں ہی اپنے ول کر لیا سی ۔ اوہناں دے زریعہ سے اسنوں وڈی گنتی وچ راجپوتوں دی حمایت حاصل ہو گئی ۔ جانشینی نوں لے کے بہادرشاہ پہلا اتے اعظم شاہ وچ ساموگڑھ دے نیڑے جاجؤ نامی تھاں تے 18 جون ، 1708 نوں لڑائی ہوئی ، جس وچ اعظم شاہ اتے اسدے دو بیٹے بیدر بخت اتے ولاجاہ مارے گئے ۔ بہادرشاہ پہلا نوں اپنے چھوٹے بھرا کامبخش نال وی مغل تخت لئی لڑائی لڑنی پئی ۔ کامبخش نے13 جنوری ، 1709 نوں حیدرآباد دے نزدیک بہادرشاہ دے خلاف لڑائی کیتی ۔ لڑائی وچ ہار ہون دے مگروں کامبخش دی موت ہو گئی ۔
اک مکٹ شہزادہ دی تعیناتی توں بناں، 1707 وچ اورنگزیب دی موت ہو گئی جدوں معظم کابل دے گورنر سن اتے اوہناں دے ادھے بھرا (محمد کپور بخش اتے محمد اعظم شاہ) ترتیب وار ڈیکن اتے گجرات دے گورنر سن۔ سارے تنے پتر تاج جتن دا ارادہ رکھدے سن، اتے کام بخش نے اپنے نام اُتے سکے جاری کیتے۔ اعظم نے آگرہ نوں مارچ کرن لئی تیار کیتا اتے اپنے آپ نوں جانشین ایلانیا، پر جون 1707 وچ ججاؤ دی لڑائی وچ موامزم نے اس نوں ہرا دتا سی۔ اعظم اتے اس دا پتر، علی تابار، لڑائی وچ مارے گئے سن۔ مغم بادشاہ نے 19 جون 1707 نوں 63 سال دی عمر وچ بہادر شاہ آئی دے سرلیکھ نال مغل راج دی گدی تے بیٹھیا۔
امبر
[سودھو]![Low, white building with a few people outside](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fb/TombSalimChisti.jpg/220px-TombSalimChisti.jpg)
راجپتاں وچ راجپوتانا وچ اہم لابھ حاصل کرن وچ اپنے پوروورتنوان اگنجائش دے نال، شاہ نے اس علاقے دے شہر نوں مغل سامراج دے نال ملاؤن دی سکیم بنائی۔ 10 نومبر نوں شاہ نے اپنی مارچ نوں امبر نوں مارچ کیتا (راجپوتانا وچ، اج دی راجستھان راج بھارت)، 21 نومبر نوں پھتہپر سیکری وچ سلیم چشتی دی قبر دا دورہ کیتا۔ اس دوران، شاہ دی مدد میہراب خان نوں جودھپور دا قبضہ لین دا حکم دتا گیا سی۔ شاہ 20 جنوری 1708 نوں امبر پہنچ گئے۔ بھاویں راج دا بادشاہ جےَ سنگھ سی، پر اس دے بھرا بجائے سنگھ نے اپنا راج چھڈّ دتا۔ شاہ نے ایہہ فیصلہ کیتا کہ جھگڑے دے کارن ایہہ کھیتر مغل سامراج دا حصہ بن جاویگا اتے اس شہر دا ناں بدل کے اسلام آباد رکھیا گیا۔ جےَ سنگھ دے سامان اتے جائداداں نوں اس بہانے ضبط کیتا گیا کہ اس نے شاہ دے بھرا اعظم شاہ دی مدد کیتی اتے شاہ دے اترادھکار دی لڑائی دے دوران اتے بجائیسنگھ نوں 30 اپریل 1708 نوں امبر دا گورنر بنایا گیا۔ شاہ نے اس نوں مرزا راجا دا خطاب دتا اتے اسنوں تحفے 100,000 روپئے دی قیمت ایمبر جنگ توں بناں مغل ہتھاں وچ لنگھیا۔
سبھتوں بزرگ مغل حکمران
[سودھو]اپنی فتح دے بعد بہادر شاہ پہلا نے اپنے حمیاں نوں نویں عہدے اتے اچے درجے دتے ۔ منیم خاں نوں وزیر تعینات کیتا گیا ۔ اورنگزیب دے وزیر ، اسد خاں نوں وکیل - اے - متعلق دا عہدہ دتا سی ، اتے اسدے بیٹے ذالفقار خاں نوں میر بخشی بنایا گیا ۔ بہادرشاہ پہلا گدی اتے بیٹھن والا سبھتوں بزرگ مغل حکمران سی ۔ جدوں اوہ گدی اتے بیٹھا ، تاں اس ویلے اسدی عمر 63 سال سی ۔ اوہ بوہت زیادہ ساؤُ ، آلسی اتے لاپرواہ انسان سی ۔ اتیہاسکار خفی خاں نے کیہا اے کہ ، بادشاہ راج دے کماں وچ انا زیادہ لاپرواہ سی ، کہ لوک اسنوں شاہ بے خبر کہن لگے سن ۔
بہادر شاہ پہلا دے حکمرانی دور وچ دربار وچ سازشاں ودھن لگیاں ۔ بہادُر شاہ پہلا شیعہ سی ، اتے اس کارن دربار وچ دو گروہ بن گئے سن -
- ایرانی گروہ
- تورانی گروہ ۔
ایرانی گروہ شیعہ اسلام نوں مننے والے سن ، جس وچ اسد خاں اتے اسدے بیٹے ذوالفقارخاں ورگے سردار سن ۔ تورانی گروہ سنی مت دے حامی سن ، جس وچ چنکلچ خاں اتے فیروز غازی الدین جنگ ورگے لوک سن ۔
کام بخش دیاں بغاوتاں
[سودھو]اس دا ادھا بھرا محمد کام بخش مارچ 1707 وچ اپنے سپاہیاں نال بیجاپور ول گیا۔ جدوں اورنگزیب دی موت دی خبر نے شہر وچ پھیلیا تاں شہر دے بادشاہ بادشاہ سید نیاز خان نے بناں کسے لڑائی دے قلعے نوں سمرپت کر دت��۔ گدی تے بیٹھن توں بعد، کام بخش نے آذان خان نوں بنایا، جو فوج وچ بخشی (سینا-طاقتور) دے طور تے سیوا نبھائی اتے اپنے صلاح کار ٹاکرب خان نوں وزیر اعلیٰ بنا دتا اتے اپنے آپ نوں پدشاک کم بخش-اِ-دنپانا (بادشاہ کم بخش، پروٹیکٹر آف پھیتھ) دا خطاب دتا۔ اس نے پھر کلرگا اتے واکنکھیڑا جتے۔
تاکراب خان اتے احسان خان دے وچکار وینگ پیدا ہوئی۔ احسان خان نے بیجاپور وچ اک بازار وچ ترقی یافتہ کیتا سی، جتھے کام بخش توں اجازت دے بغیر اسنے دوکاناں اُتے ٹیکس نہیں لگایا۔ ترارب خان نے کام بخشی نوں ایہہ رپورٹ دتی، جس نے ایہہ پرتھا بند کرن دا حکم دتا۔ مئی 1707 وچ کام بخش نے الوک خان نوں گوکنڈاں اتے حیدرآباد راجاں نوں جتن لئی بھیجیا۔ حالانکہ گولکونڈا دے راجے نے آتمسمرپن کرن توں انکار کر دتا سی، حالانکہ حیدرآباد دے سبساہدر رستم دل نے اجیہا کیتا سی۔
راجپوتاں نال معاہدہ
[سودھو]بہادُر شاہ پہلاں نے جانشینی دی لڑائی دے ختم ہون دے بعد سبتوں پہلے راجپوتانا دے ول رخ کیتا ۔ اسنے مارواڑ دے راجا اجیت سنگھ نوں پراجت کر ، اسنوں 3500 دا روزگار اتے مہاراج دا خطاب دتا ح اصل کیتی ، پر بہادر شاہ پہلا دے دکھن جان اتے اجیت سنگھ ، درگاداسایاں جیسنہ کچھواہا نےمیواڑ دے مہاراج امرجیت سنگھ دے اگوائی وچ اپنے نوں آزاد اعلان کر لیا اتے راجپوتانا اتحاد دا قیام کیتا ۔ بہادر شاہ پہلا نے اسراجاوان نال لڑائی کرن نال بہتر معاہدہ کرنا بہتر سمجھیا اتے اسنے انہاں حکمراناں نوں مانتا دے دتی ۔
سکھاں نال لڑائی
[سودھو]سکھ بغاوت
[سودھو]![Bahadur Shah, distinguished by a halo, with two other men on an elephant](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3b/The_Emperor_Bahadur_Shah_Mounted_on_an_elephant._End_of_17cent._Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France%2C_Paris.jpg/220px-The_Emperor_Bahadur_Shah_Mounted_on_an_elephant._End_of_17cent._Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France%2C_Paris.jpg)
مغل اتے راجپوت مکھیاں وچکار طاقت ونڈن والے پچھلے مغل حکمراناں دے الٹ، بہادر شاہ دے راج دوران اس دی ساری طاقت اسدے نال رہندی سی۔ سکھ خالصہ (فوج)، بندہ سنگھ بہادر دی اگوائی ہیٹھ، اتے اوہناں دی فوج نے سمانا، چپڑچری (سرہند)، سڈھورا اتے راہوں وکھے کئی لڑائیاں وچ مغلاں نوں ہرا دتا اتے سامنا، سرہند، ملیرکوٹلا، سہارنپور، راہوں دے شہراں اتے قبضہ کر لیا۔ بیہاٹ، امبٹے، روپڑ اتے جالندھر توں 1709 توں 1712 تک۔ اسی ہزار ہتھیاربند فوجاں دی فوج نال اس نے اجوکے افغانستان وچ جلال آباد شہر نوں گھیرا پا لیا۔
8 جون1707 آگرے دے کول جانجو دے کول لڑائی لڑی گئی ، جس وچ بہادرشاہ دی جت ہوئی ۔ اس لڑائی وچ گرو گوبند سنگھ دی ہمدردی اپنے پرانے متر بہادرشاہ دے نال سی ۔ کیہا جاندا اے کہ گرو جی نے اپنے فوجیاں ولوں جانجو دی لڑائی وچ بہادرشاہ دا ساتھ دتا ، اوہناں دی مدد کیتی ۔ استوں بادشاہ بہادرشاہ دی جت ہوئی ۔ بادشاہ نے گرو گووند سنگھ جی نوں آگرہ بلایا ۔ اسنے اک وڈی قیمتی سروپاؤ ( اعزاز دے بستر ) اک دھکدھکی ( گردن دا گہنا ) جسدی قیمت 60 ہزار روپئے سی ، گرجی نوں نذر کیتی ۔ مغلاں دے نال اک یگ پرانے اختلاف ختم ہون دا امکان سی ۔ گرو صاحب دے ولوں 2 اکتوبر1707 اوردھولپور دی سنگت طرف لکھے حکم نامے دے کجھ شبداں توں لگدا اے کہ گرجی دی بادشاہ بہادرشاہ دے نال دوستانہ گل بات ہو سکدی سی ۔ جسدے ختم ہون سے گرو جی آنندپور صاحب واپس آ جان گے ، جتھے انھاننوں آس سی کہ خالصہ پرط دے اکٹھا ہو سکے گا ۔ اتے حالات دے چکر وچ انھاننوں دکھن سمت وچ اپڑیا دتا ۔ جتھے ہنے گل بات ہی چل رہی سی ۔ بادشاہ بہادرشاہ کچھواہا راجپوتاں دے خلاف کارواہی کرن کوچ کیتا سی کہ اسدے بھرا کامبخش نے بغاوت کر دتی ۔ بغاوت دبانے لئی بادشاہ دکھن دی طرف چلیا اتے دعا کرکے گرو جی نوں وی نال لے گیا ۔ [ 1 ] پنجاب وچ 1708 وچ گرو گووند سنگھ دی موت دے بعد سکھاں نے بندہ سنگھ بہادر دی اگوائی وچ مغلاں دے خلاف بغاوت کر دتی ۔ اسنے مسلماناں دے خلاف لڑن لئی پنجاب دے وکھرے حصےآں توں وڈی گنتی وچ سکھاوں نوں اکٹھا کیتا تے کیتھل ، بھرنا ، شاہ آباد ، انبالہ ، کیوری اتے سدھورا اتے قبضہ کر لیا ۔ اسدی سبھتوں وڈی جت سرہند دے گورنر نظیر خاں دے خلاف سی ، جنوں اسنے ہراکے ماریا ۔ اسدے بارے وچ کیہا جاندا اے کہ ، اس وچ گرو گووند سنگھ کی آتما دا نواس سی ۔ اسنے آپ نوں سچا بادشاہ اعلان کیتا ، اپنے ٹکسال چلائے اتے اک آزاد سکھ راج دے قیام دا جتن کیتا ۔ بندہ نے سرہند ، سونیپت ، سدھورا ، اتے اتر پردیش دے کئی تھانواں اتے خوب لٹ-کھسٹّ کیتی ۔ بہادر شاہ پہلا نے سکھ لیڈر بندہ نوں دنڈ دین لئی 26 جون ، 1710 نوں سدھورا وچ گھیرا پایا ۔ اتھوں بندہ نس کے لوہگڑھ دے قلعے وچ آ گیا ۔ بہادرشاہ نے لوہگڑھ نوں گھیرکے سکھاں نال کڑا جدوجہد کردے ہوئے ، آخیر قلعہ بندی اتے قبضہ کر لیا ۔ پر قبضے دے پہلے ہی بندہ فرار ہو گیا ۔ 1711 وچ مغلاں نے پھیر سرہند اتے ادھکر کر لیا ۔ لوہگڑھ دا قلعہ گرو گووند سنگھ نے امبالے دے شمال وچ ہمالہ دی ترائی وچ بنایا سی ۔ بہادر شاہ اول نے بندیلا سردار چھترسال نال میل - ملاپ کر لیا ۔ چھترسال اک نشٹھاوان سامنت بنا رہا ۔ بادشاہ نے جاٹ سردار چوڑامن نال وی دوستی کر لئی ۔ چوڑامن نے بندہ بہادر دے خلاف لڑائی وچ بادشاہ دا ساتھ دتا ۔
مراٹھےآں دے متعلق پالیسی
[سودھو]بہادر شاہ پہلا نوں شاہ بے خبر کیہا جاندا سی ۔ راجپوتاں وانگ مراٹھےآں دے متعلق وی بہادر شاہ اول دی پالیسی استھر رہی ۔ بہادر شاہ پہلاں د قید توں مکت شاہو نے شروع وچ تاں مغل اطاعت قبول کر لئی ، پر جدوں بہادر شاہ اول نے اسدے چوتھائی حصہ اتے ٹیکس وصول کرن دے اختیار نوں واضع قبول نہیں کیتا ، تدّ اسدے سرداراں نے مغل سرحداں اُتے حملہ کرکے مغلاں دے ماتحت حکمراناں ولوں مغل سرحداں اُتے وی حملہ کرن دی غلط روایت دی نیہہ پائی ۔ اس پرکار مغلاں دے مسئلہ نوں بہادر شاہ نے ہور گمبھیر بنا دتا ۔ بہادر شاہ اول نے میربخشی دے عہدے اتے آسین ڈوالفقار خاں نوں دکن دی صوبیداری دے کے اک ہی امیر نوں اکٹھے دو اہم عہدے بخشن دی بھلّ کیتی ۔ اسدے سماں وچ ہی وزیر دے عہدے دے اعزاز وچ وادھا ہوئیا ، جسدے کارن وزیر دا عہدہ حاصل کرن دی جستجو ودھ گئی ۔
بے عزتی ناں
[سودھو]بہادر شاہ اول دے موضوع وچ مشہور لکھاری سر سڈنی اوون نے لکھیا اے کہ ، ایہہ اخیر مغل بادشاہ سی ، جسدے موضوع وچ کجھ چنگے شبد کہے جا سکدے ہن ۔ اسدے بعد مغل راج دا تیز اتے پورا پتن مغل بادشاہاں دی سیاسی آزادی اتے کمزوری جاں ناطاقتی دی علامت سی ۔ سر سڈنی اوون دا کتھن کافی حد تک ٹھیک جان پیندا اے ، کیونکہ اوہ مغل حکمران جو اپنے عیش و آرام وچ ہی ڈُبے رہندے سن ، جنہاں نوں حکمرانی اتے راج دی کوئی فکر ہی نہیں سی ، انھاننوں پرجا نے بے غزتی دے ناواں نال پکارنا شروع کر دتا سی -
بہادر شاہ پہلا- شاہ بے خبر
جہاندار شاہ - لمپٹ مورکھ
فرخ سیر- گھرنت بزدل
بہادر شاہ دی موت
[سودھو]بہادر شاہ اول دے دربار وچ 1711 وچ اک ڈچ نمائندہ وفد جیسوا کیٹیلار دی اگوائی وچ آیا۔ اس وفد دا دربار وچ سواگت کیتا گیا ۔ اس سواگت وچ اک پورتگالی عورت جلیانی دیا اہم کردار سی ۔ اسدے اس کردار لئی اسنوں بیبی فدوا دا خطاب دتا گئیا ۔ 26 فروری ، 1712 نوں بہادر شاہ اول دی موت ہو گئی ۔ موت دے بعد اسدے چاروں پتاں ، جہاندارشاہ ، عظیم الشان ، رفیع الشان تے جہانشاہ وچکار جانشینی دی لڑائی شروع ہو گئی ۔ نتیجاً: بہادرشاہ دا جنازہ اک مہی��ہ تک دفنایا نہیں جا سکیا ۔
موت
[سودھو]![Large, white mausoleum](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3e/Moti_Masjid%2C_Mehrauli%2C_Delhi.jpg/250px-Moti_Masjid%2C_Mehrauli%2C_Delhi.jpg)
اتہاسکار ولیئم ارون دے مطابق، جنوری 1712 وچ بادشاہ لاہور وچ سی جدوں اس دی "صحتَ خراب" ہوئی سی۔ 24 فروری نوں اسنے اپنی آخری عوامی پیشکاری کیتی اتے 27-28 فروری دی رات دوران موت ہو گئی؛ مغل دے نیک قمر خان مطابق، اوہ "سپلین دا وادھا" دی موت ہو گیا سی۔ 11 اپریل نوں اس دی لاش اس دی بیواہ میر-پروار اتے چن کلک خان دی نگرانی ہیٹھ دلی بھیجی گئی سی۔ اس نوں 15 مئی نوں مہرولی وچ موتی مسجد (موتی مسجد) دے ویہڑے وچ دفنایا گیا، جس نوں اس نے قطب الدین بختیار کاکی دی درگاہ دے نیڑے بنایا۔ اس توں بعد اس دا پتر جہاندار شاہ نے راج کیتا جس نے 1713 تک راج کیتا۔
نجی زندگی
[سودھو]نام، سرلیکھ اتے شجرہ
[سودھو]اسدے اخیرلے نام، اسدے عہدیاں سمیت، "ابل-نصر سید قطب الدین محمد شاہ عالم بہادر شاہ بادشاہ" سی۔ اسدی موت توں بعد، ہم عصر اتہاسکاراں نے اسنوں "خلد-منزل" (جان توں بعد خوبصورتی) کیہا۔ اوہ اکلا مغل بادشاہ سی جس کول سرلیکھ دا خطاب سی، جو محمد نبی دے جانشین ولوں ورتے گئے سن۔ ولیئم ارون دے مطابق، اس دے نانے سید شاہ میر سن (جس دی بیٹی، نواب بائی جی اورنگزیب نال ویاہ کردے سن)۔
جہاندار شاہ یا مرزا معزالدین بیگ محمد خان (پیدائش: 10 مئی 1661ء– وفات: 12 فروری 1713ء) مغلیہ سلطنت دا اٹھواں مغل شہنشاہ سی جس نے 1712ء توں 1713ء دے درمیان گیارہ مہینے حکومت کيتی۔
جہاندار شاہ (1712–1713 ) ہندوستان دا مغل بادشاہ سی ۔ اس نے ایتھے 1712–1713 تک حکومت کيتی۔
بہادر شاہ دا سب توں وڈا بیٹا جہاندارشاہ 1761 وچ پیدا ہويا سی۔ والد دی موت دے بعد ، اسنوں اقتدار دے لئی اپنے بھائیاں دے نال جدوجہد کرنا پئی۔ میر بخشی ذوالفقار خان نے اس دی مدد کيتی۔ اس دا اک بھائی عظیم ال شان لاہور دے نیڑے لڑائی وچ ماریا گیا سی۔ ایہ باقی دو بھائیاں جتھے شاہ تے رفیع الشان نوں شہنشاہ بنانے دے لئی اسنوں ہٹانے وچ کامیاب ہوگئی۔ پرتعیش فطرت دے جہانڈرشاہ نے پوری ریاست نوں نظرانداز کيتا۔ 1712 وچ عبد الخان ، حسین علیخان تے فرخ یسیر نے اس دے خلاف پٹنہ توں سفر کيتا۔ آندرا وچ جہندرشاہ دا ٹکراؤ ہويا۔ شکست کھا کر ، اس نے ذوالفقار خان دے والد اسد خان دے نال دہلی وچ پناہ لئی۔ اسداخان نے اسنوں دہلی دے قلعے وچ قید کردتا۔ فروخسیار نے فاتح دے نال ہی اسنوں مار ڈالیا۔ اسنوں گانٹھ بیوقوف وی کہیا جاندا سی۔ اسنوں مورخ 'ارادت خان' نے متنازع بیوقوف دا لقب دتا۔
1712 وچ بہادر شاہ دی موت دے بعد ، جہاندر شاہ اگلا مغل بادشاہ بنیا۔ اس توں پہلے دی جانشینی دی جنگ وچ ، جہانڈرشاہ نے اپنے بھائیاں عظیم اوشان شان ، رفیع اوش شان تے جتھے شاہ نوں مار دے مغل تخت حاصل کيتا۔
جهاندار نے تخت حاصل کرنے دے لئی اس وقت دے طاقتور امیر ذوالفقار خان دی مدد کيتی ، جسنوں بعد وچ انہاں نے وزیر اعلیٰ دے عہدے اُتے بھیج دتا۔
عظیم الشاں دے بیٹے فرخشیئر نے 11 فروری 1713 نوں ہندوستان دے امیر سید بھائیاں دے نال مل کے جہاندر شاہ نوں تخت توں قتل کيتا۔
جہاندرشاہ ( 9 مئی 1661 ء ، دکن؛ وفات - 12 فروری ، 1713 ، دہلی) بہادر شاہ اول دے چار بیٹےآں وچوں اک سی۔ بہادر شاہ اول دی موت دے بعد ، اس دے چار بیٹےآں 'جہانڈرشاہ' ، 'عظیموشماں' ، 'رفیعشان' تے 'جہان شاہ' وچ جانشینی دی جدوجہد شروع ہوگئی۔ اس جدوجہد وچ ، ذوالفقار خان دی مدد توں ، جہانڈرشاہ دے علاوہ ، بہادر شاہ اول دے تن ہور بیٹے تنازعہ دے دوران مارے گئے۔ 51 سال دی عمر وچ ، جہاندرشاہ 29 مارچ ، 1712 نوں مغل تخت اُتے بیٹھیا۔ ذوالفقار خان اس دا وزیر اعظم مقرر ہويا ، تے اسد خان 'ایڈوکیٹ ملک "کے عہدے اُتے رہے۔ ایہ دونے باپ بیٹے ایرانی امیر دے رہنما سن ۔ جہندرشاہ دے دور دے بارے وچ ، مؤرخ 'خفی خان' کہندے نيں ، "نیا دور چارن تے تمام طبقاں دے گلوکاراں ، رقاصاں تے ڈرامہ نگاراں دے لئی بہت سازگار سی۔" جہندرشاہ نے صرف 1712 توں 1713 ء تک حکومت کيتی۔
گورننس تے پالیسی
[سودھو]جہانڈرشاہ دے دور وچ ، انتظامیہ ذوالفقار خان دے ہتھ وچ سی۔ دربار وچ اپنی حیثیت نوں مستحکم کرنے تے سلطنت نوں بچانے دے لئی ، راجپوت بادشاہاں تے مراٹھاں دے نال دوستانہ تعلقات قائم کرنا ضروری سی۔ لہذا ، اس نے راجپوتاں دی طرف دوستانہ اقدامات ودھیا، ، عامر دے جئے سنگھ نوں مالوا دا صوبیدار مقرر کيتا ، تے 'مرزا راجہ' دا خطاب دتا۔ مارواڑ دے اجیت سنگھ نوں 'مہاراجہ' دا لقب دتا گیا تے گجرات دا حکمران مقرر کيتا گیا۔ اس نے جزیہ ٹیکس وی ختم کردتا۔ ذوالفقار خان نے چودامن جاٹ تے چھترسال بنڈیلہ دے نال وی صلح کيتا تے صرف بندہ بہادر دے خلاف جبر دی پالیسی جاری رکھی۔ جاگیراں تے صفاں دی اَنھّا دھند نمو اُتے پابندی لگاندے ہوئے ذوالفقار خان نے سلطنت دی مالی حالت نوں بہتر بنانے دی کوشش کيتی ، لیکن اس نے غلط رجحان 'ایجارا نظام' نوں فروغ دتا۔ اس دے تحت ، اک مقررہ نرخ اُتے اراضی دی محصول دی وصولی دے بدلے وچ ، حکومت نے حکومت نوں 'اجارہ داریاں' (کرایے دے ٹھیکیداراں) تے درمیانے افراد دے نال معاہداں اُتے دستخط کرنا شروع کردئے تاکہ حکومت نوں مقررہ رقم دتی جاسکے۔ اوہ کساناں توں زیادہ توں زیادہ محصول وصول کرنے دے لئی آزاد رہ گئے سن ۔ اس توں کساناں دے ظلم و ستم وچ اضافہ ہويا۔ ذوالفقار خان وزیر دی طاقت وچ اضافہ کرکے طاقت ور بننا چاہندا سی ، جس دی وجہ توں شاہی جھگڑےآں نے ذوالفقار خان دے خلاف سازشاں شروع کردتیاں ذوالفقار خان نے اپنی ساری انتظامی ذمہ داریاں اپنے نیڑے دے فرد 'سبھاگچندر' دے ہتھ وچ دے دتیاں سن۔
ذوالفقار اس وقت دا سب توں طاقتور جاگیردار سی۔ میر بخش ذوالفقار خان نوں جہاندر شاہ دی حمایت حاصل سی تے اس نے جہاندر شاہ دی مدد کيتی۔ جہیمر شاہ دا بھائی عظیم الشان شان دے نیڑے اک جنگ وچ ماریا گیا سی۔ ایہ شہنشاہ بننے دے لئی باقی دو بھائیاں جتھے شاہ تے رفیع الشان نوں دور کرنے وچ کامیاب ہوگئی۔
اس طرح ، پہلی بار عالی عزم جاگیردار اقتدار دے براہ راست دعویدار بن گئے۔ اس نے شہزادی نوں تخت اُتے قبضہ کرنے دے لئی استعمال کيتا۔
جہندر شاہ دی کمزور تے ڈگدی ہوئی شہزادی سی۔ اس وچ تعاون ، شرافت تے شائستگی دا فقدان سی ۔ پرتعیش فطرت دے جہانڈرشاہ نے پوری ریاست نوں نظرانداز کيتا۔
اس طرح توں انتظامیہ براہ راست ذوالفقار خان دے ہتھوں وچ آگئی ، جو اک اہل تے محنتی آدمی اے۔
ذوالفقار خان وزیر بن گیا ۔ اس نے مندرجہ ذیل کم کيتا:
اس نے جزیہ ٹیکس ختم کردتا۔ آمیر دے جئے سنگھ نوں مرزا سوئی دا لقب دتا تے اسنوں مالوا دا صوبیدار بنا دتا۔ مارواڑ دے اجیت سنگھ نے مہاراجہ دی حیثیت توں اسنوں گجرات دا صوبیدار بنا دتا۔ مراتھا حکمران نوں دکن دے چوٹھاں دی بازیابی دے لئی طاقت دی۔
اس شرط اُتے مراٹھااں نوں سردیشموقی دے حقوق دتے کہ مغل حکمران باز آجائے گا۔ ایہ انتظام اسسٹنٹ ڈیوڈ خان دی اہلیہ دکن وچ 1711 وچ مراٹھا کنگ ساہو وچ سی۔
چورمن جاٹ تے چھترسال بنڈیلہ نے مفاہمت دی پالیسی اپنائی۔ بندہ تے سکھاں دے نال جبر دی پالیسی جاری رہی ۔
جاگیراں تے صفاں دی اَنھّا دھند نمو دی روک سیم دی ۔ منصبداراں نوں مجاز تعداد وچ فوج رکھنے اُتے مجبور کيتا گیا۔
ایذارا سسٹم نوں فروغ دتا جو ٹوڈرمل دے زمینی محصولات دے نظام اُتے مبنی سی۔ اجارہ داری کرایہ دے ٹھیکیدار سن ۔ اس نے اجارہ داریاں تے ڈائیسیسی دے نال دستخط کیتے۔ اس دے تحت اجارہ داریاں نوں حکومت نوں اک مقررہ رقم دتی جاندی سی تے اجارہ دار نوں ایہ حق مل جاندا اے کہ اوہ کسان توں اِنّا ہی کرایہ وصول کرے۔ لیکن اس دی وجہ توں ، کساناں نوں ہراساں کرنے وچ اضافہ ہويا
بوہت سارے لوکاں نے شہنشاہ دا کان بھر لیا تے ذوالفقار خان دے خلاف سازشاں کاں۔ اس طرح شہنشاہ نے ذوالفقار خان دی زیادہ حمایت نئيں کيتی۔
1712 وچ عبد الخان ، حسین علیخان تے فرخشیئر نے اس دے خلاف پٹنہ توں سفر کيتا۔ آندرا وچ جہندرشاہ د�� ٹکراؤ ہويا۔ فرخشی یار دے ذریعہ 1713 وچ شکست ہوئی ۔
شکست کھا کر ، اس نے ذوالفقار خان دے والد اسد خان دے نال دہلی وچ پناہ لئی۔ اسداخان نے اسنوں دہلی دے قلعے وچ قید کردتا۔ فروخسیار نے فاتح دے نال ہی اسنوں مار ڈالیا۔
جہندر شاہ نوں لمپٹ بیوقوف دے ناں توں وی جانیا جاندا سی ۔ اس تحلیل احمق مورخین ' ارادیت خان ' دا عنوان دتا گیا
نااہل تے پرتعیش شہنشاہ
[سودھو]جہندرشاہ نااہل تے پرتعیش شہنشاہ سی۔ انہاں نے اپنے اقتدار دے کماں وچ 'لال کنور' نامی اک طوائف دے نال مداخلت کرنے دا حق دتا سی۔ چنانچہ فرخسی یار ، عظیموشن دا بیٹا ، پٹنہ دے صوبیدار سید باندھو 'حسین علی خان' تے اس دے وڈے بھائی الہ آباد دے معاون صوبیدار عبد اللہ خان دی مدد توں جہاندرشاہ نوں پیش کرنا چاہندا سی۔ حسین علی خان تے عبداللہ خان ، جنھاں 'سید بندھو' وی کہیا جاندا اے ، مغل ہندوستان دی تریخ وچ 'حکمران سازاں' دے ناں توں مشہور نيں۔
موت
[سودھو]10 جنوری 1713 نوں ، فرخ سیر نے ، سید بھائیاں دے نال مل کے ، آگرہ وچ جہنادارشاہ نوں شکست دتی۔ 12 فروری 1713 نوں اسد خان تے ذوالفقار خان نے اسنوں قتل کردتا۔ جہندرشاہ مغل خاندان دا پہلا نااہل حکمران سی۔ اسنوں 'متنازع بیوقوف' کہیا جاندا سی۔ جہندرشاہ دے بارے وچ ، 'اروین' نے لکھیا ، "جہاندرشاہ تیمور دے خاندادن وچ پہلا شہنشاہ سی ، جس نے اپنی عاجزی ، ظالمانہ نوعیت ، بدکاری تے بزدلی دے سبب حکومت کرنے دے لئی خود نوں مکمل طور اُتے نااہل پایا۔"
اک ہمعصر مورخ 'اردات خان' نے جہاندارشاہ دے بارے وچ لکھیا ، "وہ اک کمزور انڈر ڈوگ سی جو ریاست دے امور دی دیکھ بھال کردا سی ، تے عمراؤ دے کسی فرد توں وابستہ نئيں سی۔" جہاندرشاہ دے دور وچ "اُلو عقاب دے گھونسلے وچ رہندا سی ، تے کوئاں دی جگہ کویل نے لے لیا سی۔"
فرخ سیر (پیدائش: 20 اگست 1685 ء - وفات: 19 اپریل 1719) اک مغل بادشاہ سی جس نے 1713 توں 1719 تک ہندوستان اُتے حکمرانی کيتی۔
شہزادہ معین الدین محمد فرخ سیر شہزادہ عظیم الشان (حاکم بنگال) دے نال بنگال وچ مقیم سی ۔ 1712ء وچ بادشاہ شاہ عالم اول دتی وفات دتی خبر سن دے عظیم الشان نے فرخ سیر نوں بنگال وچ اپنا قائم مقام مقرر دتا تے خود تخت دہلی دے حصو ل دے لئی اپنی فوج دے ہمراہ روانہ ہویا۔ شہزادےآں دتی تخت نشینی دتی خونریز جنگاں دے بعد شہزادہ معزالدین جتھے دار شاہ تخت طاؤس دا وارث بنیا۔
اس دا پورا ناں مظفرالدین محمد شاہ فرخ سیار سی۔ علیم اکبر ثانی والا ، شان پدشاہی بحر البار ، تے شاہیڈ مظلوم انہاں دے شاہی لقباں دے ناں سن ۔ 1715 وچ ، جان سورمن دی سربراہی وچ اک وفد ہندوستان پہنچیا۔ ایہ وفد سن 1717 ء وچ بعد دے مغل بادشاہ فرخ سیئر دے دربار پہنچیا۔ اس وقت ، فرخ سائیر اک مہلک زخم توں دوچار سی۔ اس وفد وچ ہیملٹن نامی اک ڈاکٹر سی جس نے فرخ یسیر دا علاج کيتا۔ اس توں فرخ سیئر خوش ہويا تے انگریزاں نوں ہندوستان وچ کدرے وی تجارت کرنے دی اجازت دتی تے انگریزاں دے تیار کردہ سکے ہندوستان وچ ہر جگہ پہچان گئے۔ فرخ سیئر دے جاری کردہ اس اعلامیے نوں ایسٹ انڈیا کمپنی دا میگنا کارٹا کہیا جاندا اے۔ میگنا کارٹا پہلی بار برطانیہ وچ جان II دے ذریعہ قائم ہويا سی۔ فرخ یسیر دے والد عظیم اوشان نوں جہاندر شاہ نے 1712 وچ قتل کيتا سی تے اپنے والد دی موت دا بدلہ لینے دے لئی جہاندر شاہ مغل شہنشاہ بن گیا ، فرخ یسیر نے شاہ توں بدلہ لینا مناسب سمجھیا ، تے 10 جنوری 1713 نوں ساموگر دی لڑائی وچ ، فرخشی یار نے کولنگر دے نیڑے جہانڈرشاہ دی افواج نوں شکست دتی تے اسنوں قتل کردتا گیا۔ 1713 وچ اوہ دہلی پہنچ گیا تے لال قلعے اُتے اپنے آپ نوں مغل بادشاہ قرار دے دتا ، ايسے دے تحت اس نے اپنے والد دی موت دا بدلہ لیا۔ اپنے پورے-سالہ دور حکومت وچ فرخ سیر سید بھائیاں دے چنگل توں آزاد نئيں ہوسکے ، انہاں نے سید حسین علی خان نوں اپنا ویزر قرار دے دتا حالانکہ اوہ انہاں نوں وازیر قرار نئيں دینا چاہندے سن لیکن شاید بھائیاں دے دباؤ اُتے انہاں نے انہاں نوں اپنا وزیر قرار دے دتا۔ انہاں نے اجیت سنگھ نوں روکنے دی پوری کوشش کيتی لیکن اوہ اجیت سنگھ نوں روکنے وچ کامیاب نئيں ہوئے کیونجے اوہ مسلسل جنوبی ہندوستان وچ مصروف سن تے انہاں نے شمالی ہندوستان وچ بوہت سارے راجپوت تے جاٹ طاقتاں نوں واپس لیایا سی تے 1615 وچ اجیت سنگھ دی بیٹی دی شادی اجیت سنگھ توں کردتی سی۔ رک گیا لیکن بندہ سنگھ بہادر گروپ وچ ، مینوں انہاں دے لئی بہت سخت محنت کرنی پئی۔بندھا سنگھ بہادر نے مغلاں نوں 1708 توں دوچار کيتا سی لیکن 1716 وچ اس نے بندہ سنگھ بہادر نوں پھڑ لیا تے 40 سکھاں نوں ہلاک کردتا۔ جس وچ اس نے بندہ سنگھ بہادر دی دونے اکھاں توڑ داں تے اس دی جلد کڈی تے اس دے جسم نوں سختی توں کٹ دتا ، اس توں سکھ لوکاں وچ مغلاں دے خلاف غم و غصے دا احساس پیدا ہويا۔ فرخشیئر دی پالیسی مراٹھاں دے خلاف وی مختلف سی ۔سید حسین علی خان ، جو اک ویزر سن ، فرخ یسیر نوں اپنا غلام بنانا چاہندے سن لیکن فرخ یسیر نے انہاں دے احکامات مننے توں انکار کردتا جس دے تحت اس نے ڑککن وچ مراٹھاں توں مدد منگی۔ اس نے مراٹھاں نوں دکن وچ سردیشموکی تے چوتھ دی بازیافت کرنے دی اجازت دتی جس توں فرخ یسار ناراض ہوگئے۔ فرخ ساحر نے عطا حسین علی نوں شکست دینے دا فیصلہ کيتا لیکن اوہ ایسا کرنے وچ کامیاب نئيں ہوسکے کیونجے سید بھائی بہت طاقتور وزیر سن تے انہاں دا اثر و رسوخ پورا مغل دربار اپنی جگہ اُتے سی۔حسین علی اک بہت ہی طاقت ور وزیر سی۔ آخرکار اس نے مراٹھاں توں تعلقات قائم کیتے تے 1719 وچ فرخشیئر نوں قتل کردتا گیا۔ کسی وجہ توں اس وقت ، اس دی عمر صرف 33 سال سی تے اس دے بعد اوہ دو مغل شہنشاہاں دی قلیل مدت دے لئی تخت نشین ہويا تے اس توں اس دی طاقت وچ تے اضافہ ہويا۔ کوئی وی مغل شہنشاہ سید برادران دے چنگل توں فرار نئيں ہوسکیا ، آخر کار ، 1719 وچ محمد شاہ مغل شہنشاہ ہويا ، اس نے 1723 وچ سید بھائیاں دا خاتمہ کيتا تے چائین کِلیچ خان یعنی اشعف جا اول دی مدد توں جو بعد وچ حیدرآباد دا نظام بنے۔ اک آزاد مغل شہنشاہ دے طور اُتے شہنشاہ بننے دے بعد ، مغل سلطنت وچ زیادہ توسیع نئيں ہوئی لیکن مغل سلطنت آہستہ آہستہ ختم ہونے لگی۔
جہاندار شاہ دے بعد ، فرخ سیر، 11 جنوری 1713 نوں ، مغل سلطنت دے تخت اُتے بیٹھے ، فرخ یسار تمام سلطاناں دا سب توں زیادہ بیکار تے احمق حکمران ثابت ہويا۔ اوہ سید بھائیاں دی مدد توں تخت اُتے بیٹھیا لیکن بعد وچ انہاں دے خلاف سازشاں کرنا شروع کردتی جو انہاں دے لئی خود کشی ثابت ہوئی۔
سید برادران شہنشاہ دے تمام وفادار لوکاں نوں اپنے نال لائے۔ انہاں بھائیاں نے سب توں وڈا کم ایہ کیہ کہ انہاں نے مراٹھا بادشاہ شاہوجی مہاراج دے نال معاہدہ کيتا جو سلطنت دے لئی سب توں وڈا خطرہ بن گیا سی ، جس دے مطابق مراٹھاں نوں دکن دے علاقےآں وچ ٹیکس جمع کرنے دی اجازت سی۔ اس نے شاہوجی دی والدہ تے بھائیاں نوں آزاد کرا دے شاہو دا اعتماد حاصل کيتا جو مغلاں دی قید وچ سن ۔ مراٹھاں توں معاہدے دے بعد ، سید بھائی اصلی حکمران بنے تے ہن انہاں نے فرخ یسر نوں سبق سکھانے دی منصوبہ بندی شروع کردتی۔
27 فروری 1719 نوں سید بھائی محل وچ داخل ہوئے تے اپنے محافظاں نوں تعینات کيتا۔ فرخ یسیر خوف دی وجہ توں جانانہ خانہ وچ چھپ گیا۔ فوجیاں نے فرخشیئر توں کہیا کہ اوہ تخت چھڈن یا موت وچوں اک دا انتخاب کرن۔ فرخ یسر نے زندگی دا انتخاب کيتا تے اپنی پگڑی سید بھائیاں دے پیراں اُتے رکھ دتی۔ اسنوں گرفتار کيتا گیا تے فیر اکھاں اُتے پٹی بنھ کر جیل وچ ڈال دتا گیا۔ 27 اپریل نوں فرخ یسیر نوں گلا دبا کے قتل کيتا گیا تے ہمایوں دے مقبرے دے نیڑے دفن کيتا گیا۔
جہاں دار شاہ نے اپنے اک سال توں کم مختصر دور حکومت (1712 تا 1713) وچ لاتعداد مغل شہزادے موت دے گھاٹ اتار دیتے۔ اسے دوران جہاں دار شاہ نے فرخ سیر دی گرفتاری دے لئی بنگال دی طرف فوج روانہ کرن دا حکم صادر کردتا۔ ایہ خبراں بنگال وی پہنچ گئیاں، جس توں فرخ سیر، اس دی والدہ تے ہور بہن بھائیاں وچ خوف دی لہردوڑ گئی،کیونکہ اوہ دیگر رشتہ داراں دا حشر دیکھ چکے سن۔
فرخ سیر نے نہایت سوچ بچار دے بعد طاقتور امراء (سید برادران) توں مدد حاصل کرن دا فیصلہ کیتا۔ چنانچہ شہزادہ فرخ سیر نے 11 جولائی 1713ء نوں معزالدین جہاں دار شاہ نوں شکست دے کے مغلیہ سلطنت دی باگ ڈور سنبھال لئی۔ فرخ سیر نوں حکومت سید برادران دی وجہ توں ملی سی، اس لئی اوہ انہاں دے ماتحت سی ، تمام امور سلطنت انہاں دے مشورےآں توں سرانجام دیتے جاندے سن کچھ عرصہ بعد فرخ سیر نے انہاں دا زور تے طاقت توڑن دی کوشش کیتی۔
مغل سلطنت دا نواں بادشاہ۔ جو اس وقت ایجنسیاں یا اسیبلشمنٹ دی پیداوار سی۔ محلاتی سازشاں توں وجود وچ آنے والی خفیہ بادشاہ گر طاقت " سادات برادران" دی مدد توں اپنے پیش رو نوں قتل کر کے حکومت اُتے قبضہ کيتا تے چھ سال تک انہاں دے اشاراں اُتے ناچکيا رہیا۔ اختلافات دی صورت وچ نا صرف برطرف ہويا بلکہ اس دیاں اکھاں وی کڈ دتیاں گئیاں جو اس وقت دی اک عام سزا سی۔ فرخ سیر دے دور دا سب اے وڈا کارنامہ اک فرمان دا جاری کرنا اے جس توں ایسٹ انڈیا کمپنی نوں بنگال وچ محصول تجارت دی اجازت دینا سی۔ مغل بادشاہاں وچ اوہ سبھی برائیاں جڑ پھڑنے لگیاں سن جو کسی وی ریاست دی تباہی دا سبب بندی نيں۔
فرخ سیر نے چھ سال حکومت کیتی تے صرف 36 سال دی عمر وچ قتل ہويا ۔
فرخ سیر مغل خاندان دے عظیم الشان دا بیٹا سی۔ سید برادران عبد اللہ خان تے حسین علی خان دی مدد توں فرخ سیر 11 جنوری 1713 نوں مغل تخت اُتے چڑھ گیا۔
فرخ سیر دے دور دے اہم واقعے
[سودھو]- انہاں نے عبد اللہ خان نوں وزیر دا عہدہ تے 'قطب الملک' تے حسین علی خان نوں 'امیر العمرا' تے 'میر بخشی' دا لقب دتا۔
- تخت اُتے بیٹھنے دے بعد فرخ یار نے ذوالفقار خان نوں مار ڈالیا تے اپنے والد اسد خان نوں وی قید کردتا۔
- اس مدت دے دوران ، مغل فوج نے سکھ رہنما بندہ سنگھ نوں اپنے 740 حامیاں دے نال 17 دسمبر 1715 نوں گرفتار کيتا۔ بعد وچ انہاں سب نوں اسلام قبول نہ کرنے اُتے بے رحمی توں قتل کيتا گیا۔
- فرخ سیر دے زمانے وچ ، 1716 ء وچ بندہ بہادر نوں دہلی وچ پھانسی دے دتی گئی۔ اس طرح فرخ یسیر دے وقت دا اہم واقعہ 'سکھ بغاوت' دا خاتمہ سی۔
- 1717 وچ ، فرخشیئر دے دربار وچ اک قاصد بھیجیا گیا ، اس میسنجر نوں 'جان سرمان' نے کلکتہ توں لیا ، جس دی مدد 'ایڈورڈ اسٹیفنسن' نے کيتی۔ اس ایلچی دے پاس 'ولیم ہیملٹ' نامی اک سرجن تے 'خواجہ سحورد' نامی اک آرمینیائی ترجمان سی۔
- ہیملٹن شہنشاہ فرخ یسیر نوں اک خطرناک بیماری توں نجات دلانے وچ کامیاب ہوگیا ، جسنوں شہنشاہ نے انگریز توں خوش کيتا تے 1717 وچ شاہی فرمان جاری کيتا۔ اس حکم دے تحت انگریزاں نوں بنگال وچ تجارت کرنے دے تن ہزار روپے سالانہ ٹیکس دے استحکام دی تصدیق ہوگئی۔
- فرخ سیر ذہن وچ کمزور سی ، لہذا اوہ سید قیدیاں دے کنٹرول توں آزاد رہنا چاہندا سی۔ اتفاق توں ، سید قیدیاں نوں شہنشاہ دی سازش دے بارے وچ معلوم ہويا تے انہاں نے پہلے ہی اس دا تختہ پلٹ دتا تے بعد وچ اس دیاں اکھاں کڈ دتیاں۔
رفیع الدرجات (Rafi ud-Darajat)( پیدائش - 1 دسمبر 1699 وفات - 13 جون 1719 ، آگرہ) دسواں مغل شہنشاہ جو رفیع الشان دا بیٹا تے عظیم الشان دا بھتیجا سی۔ اوہ فرخ سیر دے بعد مغلیہ سلطنت دے تخت تے بیٹھیا۔
شہزادہ رفیع الشان دا بیٹا اے۔ سادات بارہہ نے محمد فرخ سیر نوں قید کرنے دے بعد اسنوں قید توں کڈ کے بادشاہ بنا دتا۔ ’’ وارث تاج‘‘ 1111ھ اس دی جم تریخ اے۔ چار پنج ماہ تک عارضی سلطنت کر کے دق دے مرض توں فوت ہويا۔ اس دے دوسرے بھائی سلطان رفیع الدولہ نوں لیا کے حکمران بنا دتا گیا۔ اوہ شاہجہان ثانی توں ملقب ہويا۔ اس نے وی وڈے بھائی دی طرح پنج چھ ماہ بے استقلالی دے نال تخت سلطنت اُتے گزارے۔ جدوں بادشاہی لشکر سلطان نیکو سیر تے سلطان اکبر بن عالمگیر بادشاہ دی طرف، جس نے اکبر آباد (آگرہ) وچ سرکشی اختیار کر رکھی سی، متوجہ ہويا تاں راستے ہی وچ شاہجہان ثانی دی موت واقع ہوئے گئی۔ ایہ واقعہ1719/1131ماں رونما ہويا۔
ابو الفتح ناصر الدین محمد شاہ بادشاہ غازی:
شاہجہان دا بیٹا اے۔ اس دا اصل ناں سلطان روشن اختر اے۔ سادات بارہہ تے دربار دے دوسرے امرا نے اسنوں راتوں رات قلعہ شاہجہان (آباد) توں کڈ کے اکبر آباد پہنچیا دتا تے آنحضرت (ابو الفتح) دے وجود مسعود توں تخت و تاج نوں مزین کيتا۔ راقم حروف نے ’’ ظل رب ‘‘ (1720/1132) توں تریخ کڈی۔ بادشاہ دی تخت نشینہ 1132ھ دے اوائل وچ ہوئی۔ تخت نشینی دے اوائل وچ جو وقائع رونما ہوئے اوہ کچھ اس طرح نيں کہ نظام الملک بہادر فتح جنگ، دکن دے اکثر حکام کو، جو سادات بارہہ دی طرف توں سن، مغلوب تے قتل کر کے انہاں حدود اُتے قابض ہوئے گیا۔ سادات نے مہم دکن نوں پیش نظر رکھیا چنانچہ قطب الملک دا بھائی حسن علی خان، جو میر بخشی تے امیر الامرا سی، بادشاہ دے ہمراہ اکبر آباد توں دکن دی طرف روانہ ہويا۔ تاکہ اس سرکشی دا توڑ کرے، جدوں کہ قطب الملک، جو وڈا بھائی تے دیوان اعلیٰ سی، نیکو سیر دی مہم دے موقع اُتے شاہجہان آباد وچ رک گیا سی تاکہ ملک ہند دا نظم و نسق سنبھالے رکھے۔ میر حیدر خان نے، جو بخشی دوم محمد امین خان بہادر دی فوج دے مستوفیاں (آڈیٹرز) وچوں سی، محمد امین خان دے حکم اُتے جو ہور امرا دی طرح سادات دے غلبہ توں پریشان سی وریہ سبھی امرا انہاں اُتے قابو پانے دی تلاش وچ سن، کوئی گل کرنے دے بہانے توں سر راہ امیر الامرا نوں اس دی سواری اُتے ہی پیٹ وچ خنجر مار دے قتل کر دتا۔ امیر الامرا دے آدمیاں نے اسنوں ٹکڑے ٹکڑے کر دتا۔ باقی سادات جو اس وقت لشکر وچ سن، فوجاں لے کے آمادہ بہ پیکار ہوئے تے مقاتلہ دے لئی آگے ودھے۔ محمد امین خان بادشاہ نوں باہر لے آیا تے بادشاہ دے ہمرکاب انہاں دے نال جنگ دے لئی نکلیا۔ اس نے شجاعت و مردانگی دا مظاہرہ کے دے سادات نوں مغلوب کر ليا، جس دی بنا اُتے اوہ وزارت اعلیٰ تے اعتماد الدولہ دے خطاب توں سرفراز ہويا۔ وڈے بھائی قطب الملک سید عبداللہ خان نے شاہجہان آباد وچ ایہ خبر سنی تاں شاہزادہ رفیع الشان دے وڈے بیٹے سلطان ابراہیم نوں قلعے توں باہر کڈیا تے بغاوت کر کے بہت وڈی فوج اکٹھی کر لئی، جس دی وجہ توں شاہی لشکر عازم دہلی ہوااور انہاں نے وی استقبال کيتا۔ چنانچہ راستے ہی وچ جنگ چھڑ گئی تے فتح و نصرت ارباب سلطنت دا مقدر بنی۔ سلکان ابراہیم تے قطب الملک گرفتار ہوئے سلکان فیر اپنی جگہ پہنچ گیا تے قطب الملک طویل قید دے بعد قتل کر دتا گیا، تے بادشاہ (شاہ) جتھے آباد وچ متمکن ہو گیا۔
رفیع الدراجت (فارسی: رفیع الدرجات) ، رفیع عش شان دا سب توں چھوٹا بیٹا تے عظیم الشان دا بھتیجا 10 واں مغل شہنشاہ سی۔ انہاں نے فروری دے بعد 28 فروری 1719 نوں سید برادران نے اس دی بادشاہت دا اعلان کيتا۔ پر، اس دی صرف تن ماہ بعد تپ دق دی وجہ توں موت ہوگئی۔
رفیع الدرجات دسويں مغل بادشاہ سی۔ اوہ رفیع عیسی شاہان دا بیٹا تے عظیم الشان دا بھائی سی۔ فرخ سیر دے بعد اسنوں سید برادران نے 28 فروری 1719 نوں شہنشاہ قرار دتا سی۔
رفیع الدرجات دے دور دے اہم واقعے
[سودھو]- شہنشاہ رفیع الدرجات صرف بہت ہی کم وقت (28 فروری تا 4 جون 1719 ء) تک حکومت کرسکیا سی۔
- سید بھائیاں نے فرخ یس یار دے خلاف سازش دی تے 28 اپریل 1719 نوں اس دا گلا دبا دتا۔
- مغل سلطنت دی تریخ وچ ایہ اک پہلا واقعہ سی جدوں اک دولت مند نے کسی مغل بادشاہ دا قتل کيتا سی۔
- اس دے بعد سید بھائیاں نے رفیع الدراج نوں تخت اُتے بٹھایا۔
- رفیع الدرجات مغل بادشاہ دا سب توں کم دور حکومت سی۔
- اس دے دور دا قابل ذکر واقعہ 'نیککار' دی بغاوت سی۔
- نیکار نوں مخالفین نے شہنشاہ قرار دتا تے آگرہ دے تخت اُتے چڑھ گیا۔
- نیکیار اکبر دوم دا بیٹا سی۔
- رفیع الدرجات تپ دق دی وجہ توں فوت ہوگئے۔
شاہجہان ثانی (پیدائش: 7 جون 1696ء— وفات: 19 ستمبر 1719ء) پیدائشی ناں رفیع الدولہ مغلیہ سلطنت دا گیارہواں شہنشاہ سی، اوہ اپنے بھائی رفیع الدرجات دے بعد تخت اُتے بیٹھیا۔
رفیع الدولہ یا رفیع الدولات یا شاہجہان دوم (انگریزی: رفیع الدولات ، پیدائش۔ جون ، 1696 وفات: 19 ستمبر ، 1719 ، فتح پور سیکری) ہندوستانی تریخ دے مشہور مغل خاندان دا 11 واں شہنشاہ سی۔ اوہ جون 1719 توں ستمبر 1719 (4 ماہ) تک مغل سلطنت دا شہنشاہ رہیا۔
رفیع الدرازت دی موت دے بعد ، سید بھائیاں نے جنہاں نے مغل سلطنت وچ مداخلت دی پالیسی اپنائی ، رفیع الدولہ نوں دہلی وچ مغل خاندان دے تخت اُتے بٹھایا۔ تخت اُتے بیٹھنے دے بعد ، رفیع الدولہ نے 'شاہجہان شان' ، 'شاہجہان دوم' دے لقب اختیار کیتے۔
اوہ مغل بادشاہ دا دوسرا سب توں زیادہ عرصہ حکومت کرنے والا سی۔ اپنے بھائی رفیع الدراج دی طرح ، رفیع الدولہ وی سید بھائیاں دے ہتھوں وچ کٹھ پتلی رہے۔ قلیل مدت وچ ، سید بھائیاں نے انہاں نوں تخت توں وی ہٹا دتا۔ جس طرح رفیع اُدراجت دا مرض تپ دق دی وجہ توں ہويا ، ايسے طرح اوہ وی پیچش دی وجہ توں فوت ہويا۔ جدوں کہ کچھ مورخین دا خیال اے کہ اسنوں قتل کيتا گیا سی۔
اس دا اصل ناں روشن اختر سی‘ اوہ شاہجہان حجستہ اختر دا بیٹا تے شاہ عالم بہادر شاہ اول دا پوتا سی‘سید برادران نے اسنوں جیل توں رہیا کرایا تے 17 ستمبر 1719ء نوں تخت اُتے بٹھا دیا‘ اس نے اپنے لئے ناصر الدین محمد شاہ دا لقب پسند کيتا لیکن تریخ نے اسنوں محمد شاہ رنگیلا دا ناں دے دیا‘محمد شاہ رنگیلا اک عیش طبع غیر متوازن شخص سی‘ چوبیس گھینٹے نشے وچ دھت رہندا سی تے رقص و سرود تے فحاشی و عریانی دا دل دادہ سی‘وہ قانون بنانے تے قانون توڑنے دے خبط وچ وی مبتلا سی‘ اوہ اک ایسا پارہ صفت انسان سی جو اچانک کسی شخص نوں ہندوستان دا اعلیٰ ترین عہدہ سونپ دیندا سی تے جدوں چاہندا وزیراعظم نوں کھڑے کھڑے جیل بھجوادیندا سی ‘ اوہ اکثر دربار وچ ننگا آ جاندا سی تے درباری وی اس دی فرمانبرداری تے اطاعت گزاری وچ کپڑے اتار دیندے سن ‘ اوہ بعض اوقات جوش اقتدارماں دربار وچ سرے عام پیشاب کر دیندا سی تے تمام معزز وزراء‘ دلی دے شرفاء تے اس وقت دے علماء تے فضلاء واہ واہ کہہ کے بادشاہ سلامت دی تعریف کردے سن ‘ اوہ بیٹھے بیٹھے حکم دیندا سی کل تمام درباری زنانہ کپڑے پہن کر آئیاں تے فلاں فلاں وزیر پیر وچ گھنگرو باندھاں گے تے وزراء تے درباریاں دے پاس انکار دی گنجائش نئيں ہُندی تھی‘ اوہ دربار وچ آندا سی تے اعلان کردیندا سی جیل وچ بند تمام مجرماں نوں آزاد کر دتا جائے تے اِنّی ہی تعداد دے برابر ہور لوک جیل وچ ڈال دتے جائیں‘ بادشاہ دے حکم اُتے سپاہی شہراں وچ نکلدے سن تے انہاں نوں راستے وچ جوبھی شخص ملدا سی اوہ اسنوں پھڑ کر جیل وچ سُٹ دیندے سن ‘ اوہ وزارتاں تقسیم کرنے تے خلعتاں پیش کرنے دا وی شوقین سی‘ اوہ روز پنج نويں لوکاں نوں وزیر بناندا سی تے سو پنجاہ لوکاں نوں شاہی خلعت پیش کردا سی تے اگلے ہی دن ایہ وزارتاں تے ایہ خلعتاں واپس لے لی جاندی تھیں‘وہ طوائفاں دے نال دربار وچ آندا سی تے انہاں دی ٹانگوں‘ بازوواں تے پیٹ اُتے لیٹ کر کاروبار سلطنت چلاندا سی‘ اوہ قاضی شہر نوں شراب توں وضو کرنے اُتے مجبور کردا سی تے اس دا حکم سی ہندوستان دی ہر خوبصورت عورت بادشاہ دی امانت اے تے جس نے اس امانت وچ خیانت دی اس دی گردن مار دتی جائے گی تے اس نے اپنے دور وچ اپنے عزیز ترین گھوڑے نوں وزیر مملکت دا سٹیٹ دے دتا تے ایہ گھوڑا شاہی خلعت پہن کر وزراء دے نال بیٹھدا سی‘محمد شاہ رنگیلا کثرت شراب نوشی دے باعث 26 اپریل 1748ء نوں انتقال کر گیا ۔
اس دا اصل ناں تاں شہزادہ روشن اختر سی، لیکن ستاراں سال دی عمر وچ 17 ستمبر 1719ء نوں مغلیہ سلطنت دے بارہويں شہنشاہ دی حیثیت توں تخت نشینی دے وقت اس نے ناصرالدین محمد شاہ دا لقب اختیار کيتا۔ اس دور دے سیداں نے اسنوں جیل توں کڈ کے تخت اُتے بٹھایا، لیکن اس نے تن سال دے اندر اندر اپنے محسناں نوں بے دردی توں قتل کرا دتا۔اس دے لئی اس نے نظام الملک دی خدمات حاصل کيتیاں جس دے صلے وچ 1722ء وچ اسنوں اپنا وزیر اعظم مقرر کر ليا اُتے جلد ہی دونے وچ اختلافات ہوئے گئے۔ نظام الملک دکن چلا گیا جتھے اس نے مراٹھاں دی مدد توں دکن دے مغل گورنر نوں شکست دے کے 1725 وچ حیدر آباد دی آزاد ریاست دی بنیاد رکھی تے خود ’نظام حیدرآباد‘ دے لقب توں اس دا پہلا حکمران بنیا۔
ناصر الدین اک غیر متوازن تے عیش پرست انسان سی۔ چوبیس گھینٹے نشے وچ دھت رہندا۔ رقص و سرود تے فحاشی و عریانی دا بے حد دلدادہ سی چنانچہ دربار وچ اکثر امور سلطنت دے بجائے محافل موسیقی ہی برپا رہندیاں۔ کدی اعلان کردا کہ جیل وچ بند تمام مجرماں نوں آزاد کر دتا جائے تے اِنّے ہی ہور لوک جیل وچ ڈال دتے جاواں۔ بادشاہ دے حکم اُتے سپاہی مختلف شہراں وچ نکل کھڑے ہُندے تے جو راستے وچ ملدا اسنوں پھڑ کر جیل وچ سُٹ دیندے۔ اس نے اپنے عزیز ترین گھوڑے نوں وزیر دا درجہ دتا تے ایہ گھوڑا شاہی خلعت پہن کر ہور وزرا دے ہمراہ دربار وچ بیٹھدا سی۔ نشے وچ بعض اوقات دربار وچ ہی بول و براز کر دیندا تے تمام وزرا، شرفا تے علمائے کرام وی واہ واہ کر کے بادشاہ دی تعریف و توصیف کيتا کردے۔ بیٹھے بیٹھے حکم دیندا کہ کل تمام درباری زنانہ کپڑے پہن کر آئیاں ۔ کدی ایہ حکم ملدا کہ فلاں فلاں وزیر اپنے پیراں وچ گھنگھرو بنھ کر آئیاں ۔ ایہی نئيں بلکہ اوہ اپنے گھنگھرو پہنے وزیراں نوں درباری کنیزےآں دے نال دربار وچ رقص اُتے وی مجبور کردا سی۔ اس شاہی فرمان نوں وی من و عن تسلیم کيتا جاندا کیونجے کسی دے پاس انکار دی گنجائش ہی نہ تھی۔وہ وزارتاں دینے تے شاہی خلعتاں تقسیم کرنے دا وی بے حد شوقین سی۔ روزانہ پنج نويں افراد نوں وزیر بناندا تے پنجاہ نوں شاہی خلعتاں پیش کردا لیکن اگلے ہی دن ایہ تمام وزارتاں تے خلعتاں واپس لے لی جاندیاں۔ بعض تریخ داناں نے اسنوں عورتاں دا سب توں وڈا رسیا قرار دتا اے ۔ شاہی حکم سی کہ ہندوستان دی ہر خوبصورت عورت بادشاہ دی امانت اے تے جو اس دی امانت وچ خیانت کريں گا، اس دی گردن مار دتی جائے گی۔ اوہ حسین ترین طوائفاں دے نال دربار آندا تے امور سلطنت انجام دتا کردا سی۔ درگاہ قلی خاں اک ہور طوائف اد بیگم دا حیرت انگیز احوال کچھ ایويں بیان کردے نيں:
'اد بیگم: دہلی دی مشہور بیگم نيں جو پائجامہ نئيں پہنتاں، بلکہ اپنے بدن دے نچلے حصے اُتے پائجامہ دی طرح گل بوٹے بنا لیندی نيں۔ بعینہ ایداں دے گل بوٹے بناندی نيں جو رومی کمخواب دے سین وچ ہُندے نيں اس طرح اوہ امرا دی محفلاں وچ جاندیاں نيں تے کمال ایہ اے کہ پائجامہ تے اس نقاشی وچ کوئی امتیاز نئيں کر پاندا۔ جدوں تک اس راز توں پردہ نہ اٹھے کوئی انہاں دی کاریگری نوں نئيں بھانپ سکدا۔'
یہ میر تقی میر دی جوانی دا زمانہ سی۔ کيتا عجب کہ ایہ شعر انھاں نے اد بیگم ہی توں متاثر ہوئے کے کہیا ہو:
جی پھٹ گیا ہے رشک سے چسپاں لباس کے
کیا تنگ جامہ لپٹا ہے اس کے بدن کے ساتھ
اس دوران محمد شاہ دے شب و روز دا معمول ایہ سی: صبح دے وقت جھروکۂ درشن وچ جا کے بٹیراں یا ہاتھیاں دے لڑائیاں توں دل بہلیانا۔ اس دوران کدی کوئی فریادی آ گیا تاں اس دی بپتا وی سن لینا۔ سہ پہر دے وقت بازی گراں، نٹاں، نقالاں تے بھانڈاں دے فن توں حظ اٹھانا، شاماں رقص و موسیقی توں تے راتاں۔۔۔
بادشاہ نوں اک ہور شوق وی سی۔ اوہ اکثر زنانہ لباس پہننا پسند کردے سن تے ریشمی پشواز زیبِ تن فرما کر دربار وچ تشریف لاندے سن، اس وقت انہاں دے پیر وچ موتیاں جڑے جوندے ہويا کردے سن ۔ البتہ کتاباں وچ لکھیا اے کہ نادر شاہ دے حملے دے بعد اوہ زیادہ تر سفید لباس اُتے اکتفا کرنے لگے سن ۔
مغل فنِ مصوری جو اورنگزیب دے دور وچ مرجھا گیا سی، ہن پوری آب و تاب توں کھل دے سامنے آیا۔ اس دور دے نمایاں مصوراں وچ ندھا مل تے چترمن دے ناں شامل نيں جنہاں دی تصاویر مغلیہ مصوری دے سنہرے دور دے فن پارےآں دے مقابلے اُتے رکھی جا سکدی نيں۔
شاہجہان دے بعد پہلی بار دہلی وچ مغل مصوری دا دبستان دوبارہ جاری ہويا ۔ اس طرز دی نمایاں خصوصیات وچ ہلکے رنگاں دا استعمال اہم اے۔ ا س دے علاوہ پہلے دور دی مغلیہ تصاویر وچ پورا فریم کھچاکھچ بھر دتا جاندا سی، محمد شاہی عہد دے دوران منظر وچ سادگی پیدا کرنے تے خالی جگنيں رکھنے دا رجحان پیدا ہويا جتھے نظر ادھر ادھر گھوم فیر سکے۔
اسی دور دی اک مشہور تصویر اوہ اے جس وچ خود محمد شاہ رنگیلا نوں اک کنيز توں دادِ عیش دیندے دکھایا گیا اے۔ کہیا جاندا سی کہ دہلی وچ افواہ پھیل گئی سی کہ بادشاہ نامرد اے، جسنوں زائل کرنے دے لئی اس تصویر دا سہارا لیا گیا جسنوں اج لوک 'پورن آرٹ' دے زمرے وچ رکھن گے۔ تریخ دسدی اے کہ اوہ سیر و تفریح یا عیش و عشرت دے علاوہ کدی اپنے محل توں باہر نئيں نکلدا سی جدوں کہ ایہ وی اک حقیقت اے کہ اوہ قاضی شہر نوں شراب توں وضو اُتے مجبور کيتا کردا سی۔اس دے دور وچ ایران دے بادشاہ نادر شاہ نے سلطنت دہلی اُتے حملہ کر دتا تے معرکے اُتے معرکہ ماردا دارالسلطنت تک آ پہنچیا۔ ناصرالدین دہلی توں چند کلو میٹر باہر کرنال وچ اس دے مقابلے اُتے آیا۔ مغلیہ سپاہ دی تعداد اک لکھ تے نادر شاہی افواج دی تعداد پچپن ہزار دے لگ بھگ سی۔ ’جنگ کرنال‘ نوں تریخ دی مزاحیہ ترین جنگ کہیا جاندا اے کیونجے بادشاہ سلامت اپنا توپ خانہ دہلی وچ ہی بھُل آئے سن ۔
نادر شاہ نے مغل بادشاہ دی اس بھُل دا خوب فائدہ اٹھایا تے مخالف فوج نوں اپنے توپ خانے توں بھون کر رکھ دتا۔ نتیجتاً فتح نادر شاہ دا مقدر بنی۔ اس نے دہلی وچ داخل ہوئے کے قتل عام دا حکم دے دتا تے جاندے جاندے مغلاں دے مشہور تخت طاؤس تے کوہ نور ہیرے دے نال نال ہزاراں ہاتھی تے جنگی گھوڑے وی لے گیا۔ایہی اوہ بادشاہ سی جس دے دور وچ مغل سلطنت دی توڑ پھوڑ تے زوال دا اصل آغاز ہويا۔ بنگال، اودھ تے جنوبی ہندوستان سمیت کئی آزاد ریاستاں تے رجواڑاں نے جنم لیا۔تریخ نے اسنوں نہایت خوبصورت تے جاذب نظر شخصیت دا حامل ہونے دے نال نال ذہین وی لکھیا اے، لیکن اسنوں کيتا کہیے کہ اوہ قانون بنانے تے قانون توڑنے دے خبط وچ مبتلا سی۔ اچانک کسی شخص نوں ہندوستان دا اعلیٰ ترین عہدہ سونپ دیندا تے جدوں چاہندا وزیراعظم نوں کھڑے کھڑے جیل بھجوا دیندا۔ اکثر دربار وچ برہنہ آ جاندا چنانچہ درباری وی اس دی اطاعت گزاری، فرمانبرداری تے خوشنودی حاصل کرنے دے لئی ویسا ہی روپ دھار لیندے۔ ناصر الدین محمد شاہ نوں فنون لطیفہ، موسیقی تے تقافت دا سرپرست وی کہیا جاندا اے جدوں کہ ایہ خود اپنے لئی ’سدا رنگیلا‘ دا قلمی ناں استعمال کيتا کردا سی۔ تریخ اسنوں اس دی رنگین مزاجیاں تے عجیب و غریب حرکات و سکنات دی وجہ توں ’محمد شاہ رنگیلا‘ دے ناں توں یاد کردی اے جدوں کہ اس دے دور نوں ’رنگیلا دورِ حکومت‘ کہیا جاندا اے۔
سونے دی چڑیا
[سودھو]ایداں دے وچ کاروبار حکومت کِداں چلدا تے کون چلاندا؟ اودھ، بنگال تے دکن جداں زرخیز تے مالدار صوبےآں دے نواب عملاً اپنے اپنے علاقےآں دے بادشاہ بن بیٹھے۔ ادھر جنوب وچ مرہٹاں نے دامن کھینچنا شروع کر دتا تے سلطنتِ تیموریہ دے بخیے ادھڑنا شروع ہوئے گئے لیکن سلطنت دے لئی سب توں وڈا خطرہ مغرب ��وں نادر شاہ دی شکل وچ شامتِ اعمال دی طرح نمودار ہويا تے سب کچھ تار تار کر گیا۔
نادر شاہ نے ہندوستان اُتے حملہ کیوں کيتا؟ شفیق الرحمٰن نے اپنی شاہکار تحریر 'تزکِ نادری' وچ اس دی کئی وجوہات بیان کيتیاں نيں، مثلاۙ 'ہندوستان دے گویے 'نادرنا دھیم دھیم' کر کے ہماریا مذاق اڑاندے نيں،' یا فیر ایہ کہ 'ہم تاں حملہ کرنے نئيں بلکہ اپنی پھُپھی جان نال ملاقات دے لئی آئے سن ۔' مزاح اپنی جگہ، اصل سبب صرف دو سن ۔
اول: ہندوستان فوجی لحاظ توں کمزور سی۔ دوم: مال و دولت توں لبریز سی۔
انحطاط دے باوجود ہن وی کابل توں لے کے بنگال تک مغل شہنشاہ دا سکہ چلدا سی تے اس دا راجگڑھ دہلی اس وقت دنیا دا سب توں وڈا شہر سی جس دی 20 لکھ نفوس اُتے مشتمل آبادی لندن تے پیرس دی مشترکہ آبادی توں زیادہ سی، تے اس دا شمار دنیا دے امیر ترین شہراں وچ کیہ جا سکدا سی۔
چنانچہ نادر شاہ 1739 دے اوائل وچ فاتحینِ ہند دی مشہور گزرگاہ درۂ خیبر عبور کر کے ہندوستان وچ داخل ہوئے گیا۔ کہیا جاندا اے کہ محمد شاہ نوں جدوں وی دسیا جاندا کہ نادر شاہ دیاں فوجاں اگے ودھ رہیاں نيں تاں اوہ ایہی کہندا: 'حالے تک دلی دور است،' یعنی، حالے دلی بہت دور اے، حالے توں فکر دتی کیہ گل اے۔
جب نادر شاہ دلی توں سو میل دور پہنچ گیا تاں طوعاً و کرہاً مغل شہنشاہ نوں زندگی وچ پہلی بار اپنی فوجاں دی قیادت خود کرنا پئی۔ ایتھے وی کروفر دا ایہ عالم کہ اس دے لشکر دی کل تعداد لکھاں وچ سی، اُتے اس دا وڈا حصہ باورچیاں، ماشکیوں، قلیاں، خدمت گاراں، خزانچیاں تے دوسرے سویلین عملے اُتے مشتمل سی، جدوں کہ لڑاکا فوجی اک لکھ توں کچھ ہی اُتے سن ۔
اس دے مقابلے اُتے ایرانی فوجی صرف 55 ہزار سن، لیکن کتھے جنگاں دے پالے نادر شاہی لڑاکا دستے، تے کتھے لہو و لعب وچ دھت مغل سپاہی۔ کرنال دے میدان وچ صرف تن گھینٹے وچ فیصلہ ہوئے گیا تے نادر شاہ محمد شاہ نوں قیدی بنا کے دہلی دے فاتح دی حیثیت توں شہر وچ داخل ہويا۔
قتلِ عام
[سودھو]اگلے دن عید الضحیٰ سی۔ دہلی دی مسجدےآں وچ نادر شاہ دے ناں دا خطبہ پڑھیا گیا تے ٹکسالاں وچ اس دے ناں سکے ڈھالے جانے لگے۔ حالے چند ہی دن گزرے سن کہ شہر وچ افواہ پھیل گئی کہ اک طوائف نے نادر شاہ نوں قتل کر دتا اے۔ دہلی دے باسیاں نے اس توں شہ پا کر شہر وچ تعینات ایرانی فوجیاں نوں قتل کرنا شروع کر دتا۔ اس دے بعد جو ہويا اوہ تریخ دے صفحات اُتے کچھ ایويں رقم اے:
'سورج دی کرناں حالے حالے مشرقی افق توں نمودار ہوئیاں سن کہ نادر شاہ درانی اپنے گھوڑے اُتے سوار لال قلعے توں نکل آیا۔ اس دا بدن زرہ بکتر توں ڈھکا ہويا، سر اُتے آہنی خود تے کمر اُتے شمشیر بنھی ہوئی سی تے کماندار تے جرنیل ہمراہ سن ۔ اس دا رخ نصف میل دور چاندنی چوک وچ واقع روشن الدولہ مسجد دی جانب سی۔ مسجد دے بلند صحن وچ کھڑے ہوئے کے اس نے تلوار نیام توں کڈ لی۔'
یہ اس دی سپاہ دے لئی اشارہ سی۔ صبح دے نو بجے قتلِ عام شروع ہويا۔ قزلباش سپاہیاں نے گھر گھر جا کے جو ملیا اسنوں تہِ تیغ کرنا شروع کر دتا۔ اِنّا خون بہا کہ نالیاں دے اُتے توں بہنے لگا، لاہوری دروازہ، فیض بازار، کابلی دروازہ، اجمیری دروازہ، حوض قاضی تے جوہری بازار دے گنجان علاقے لاشاں توں اٹ گئے، ہزاراں عورتاں نوں ریپ کيتا گیا، سینکڑاں نے کنوواں وچ ڈگ کے خودکشی نوں ترجیح دتی۔ کئی لوکاں نے خود اپنی بیٹیاں تے بیویاں نوں قتل کر دتا کہ اوہ ایرانی سپاہیاں دے ہتھے نہ چڑھاں۔
اکثر تاریخی حوالےآں دے مطابق اس دن 30 ہزار دہلی والے تلوار دے گھاٹ اترے۔ آخر محمد شاہ نے اپنے وزیرِ اعظم نظامِ المک نوں نادر شاہ دے پاس بھیجیا۔ روایت اے کہ نظام الملک ننگے پیر، ننگے سر نادر شاہ دے سامنے حاضر ہويا تے امیر خسرو توں منسوب ایہ شعر پڑھیا:
دگر نمانده کسی تا به تیغ ناز کشی … مگر که زنده کنی مرده را و باز کشی
(اور کوئی نئيں بچا جسنوں تاں اپنی تیغِ ناز توں قتل کرے ۔۔۔ سوائے اس دے کہ مرداں نوں زندہ کرے تے دوبارہ قتل کرے)
اس اُتے کدرے جا کے نادر شاہ نے تلوار دوبارہ نیام وچ پائی، تے اس دے سپاہیاں نے ہتھ روکیا۔
قتلِ عام بند ہويا تاں پرت مار دا بازار کھل گیا۔ شہر نوں مختلف حصےآں وچ تقسیم کر دتا گیا تے فوج دی ڈیوٹی لگیا دتی گئی کہ اوہ اوتھے توں جس قدر ہوئے سکے، مال و زر اکٹھا کرن۔ جس شخص نے اپنی دولت چھپانے دی کوشش کيتی، اسنوں بدترین تشدد دا نشانہ بنایا گیا۔
جب شہر دی صفائی ہوئے گئی تاں نادر شاہ نے شاہی محل دی جانب توجہ کيتی۔ اس دی تفصیل نادر شاہ دے درباری تریخ نویس مرزا مہدی استرآبادی نے کچھ ایويں بیان کيتی اے:
'چند دناں دے اندر اندر عمال نوں شاہی خزانہ خالی کرنے دا حکم دتا گیا۔ ایتھے موتیاں تے مونگاں دے سمندر سن، ہیرے، جواہرات، سونے چاندی دی کاناں سن، جو انھاں نے کدی خواب وچ وی نئيں دیکھی سن۔ ساڈے دہلی وچ قیام دے دوران شاہی خزانے توں کروڑاں روپے نادر شاہ دے خزانے وچ منتقل کیتے گئے۔ دربار دے امرا، نواباں تے راجاواں نے ہور کئی کروڑ سونے تے جواہرات دی شکل وچ بطور تاوان دیے۔'
اک مہینے تک سینکڑاں مزدور سونے چاندی دے زیورات، برتناں تے دوسرے ساز و سامان نوں پگھلیا کے اینٹاں ڈھالدے رہے تاکہ انھاں ایران ڈھونے وچ آسانی ہوئے۔
شفیق الرحمٰن 'تزکِ نادری' وچ اس عمل دی قہقہہ بار تفصیل بیان کيتی اے: 'اساں ازراہِ مروت محمد شاہ نوں اجازت دے دتی کہ جے اس دی نظر وچ کوئی ایسی شے ہوئے جس نوں اسيں بطور تحفہ لے جا سکدے ہاں تے غلطی توں یاد نہ رہی ہوئے تاں بیشک نال بنھ دے۔ لوک دھاڑاں مار مار دے رو رہے سن تے بار بار کہندے سن کہ ساڈے بغیر لال قلعہ خالی خالی سا لگے گا۔ ایہ حقیقت سی کہ لال قلعہ سانوں وی کافی خالی خالی لگ رہیا سی۔'
نادر شاہ نے کل کِنّی دولت لوٹی؟ تریخ داناں دے اک تخمینے دے مطابق اس دی مالیت اس وقت دے 70 کروڑ روپے سی جو اج دے حساب توں 156 ارب ڈالر بندی اے۔ یعنی پاکستان دے تن بجٹاں دے برابر!یہ انسانی تریخ دی سب توں وڈی مسلح ڈکيتی سی۔
12 مئی 1739 دی شام۔ دہلی وچ زبردست چہل پہل، شاہجہان آباد وچ چراغاں تے لال قلعے وچ جشن دا سماں اے۔ غریباں وچ شربت، پان تے کھانا تقسیم کيتا جا رہیا اے، فقیراں، گداواں نوں جھولی بھر بھر کر روپے عطا ہوئے رہے نيں۔
اج دربار وچ ایرانی بادشاہ نادر شاہ دے سامنے مغلیہ سلطنت دے 13واں تاجدار محمد شاہ بیٹھے نيں، لیکن اس وقت انہاں دے سر اُتے شاہی تاج نئيں اے، کیوں نادر شاہ نے ڈھائی ماہ پہلے انہاں توں سلطنت کھو لی سی۔ 56 دن دہلی وچ رہنے دے بعد ہن نادر شاہ دے واپس ایران پرتن دا وقت آ گیا اے تے اوہ ہندوستان دی باگ ڈور دوبارہ توں محمد شاہ دے حوالے کرنا چاہندا اے۔
نادر شاہ نے صدیاں توں جمع کردہ مغل خزانے وچ جھاڑو پھیر دتی اے تے شہر دے تمام امرا و روسا دی جیباں الٹا لی نيں، لیکن اسنوں دہلی دی اک طوائف نور بائی نے، جس دا ذکر اگے چل کے آئے گا، خفیہ طور اُتے بتا دتا اے کہ ایہ سب کچھ جو تسيں نے حاصل کيتا اے، اوہ ایسی چیز دے اگے ہیچ اے جسنوں محمد شاہ نے اپنی پگڑی وچ چھپا رکھیا اے۔
نادر شاہ گھاگ سیاستدان تے گھاٹ گھاٹ دا پانی پیے ہوئے سی۔ اس موقعے اُتے اوہ چال چلی جسنوں نہلے پہ دہلا کہیا جاندا اے۔ اس نے محمد شاہ توں کہیا، 'ایران وچ رسم چلی آندی اے کہ بھائی خوشی دے موقعے اُتے آپس وچ پگڑیاں بدل دیندے نيں، اج توں اسيں بھائی بھائی بن گئے نيں، تاں کیوں نہ ايسے رسم دا اعادہ کيتا جائے؟'
محمد شاہ دے پاس سر جھکانے دے علاوہ کوئی چارہ نئيں سی۔ نادر شاہ نے اپنی پگڑی اتار کر اس دے سر رکھی، تے اس دی پگڑی اپنے سر، تے ایويں دنیا دا مشہور ترین ہیرا کوہِ نور ہندوستان توں نکل کے ایران پہنچ گیا۔
اس ہیرے دے مالک محمد شاہ اپنے پڑدادا اورنگزیب عالمگیر دے دورِ حکومت وچ 1702 وچ پیدا ہوئے سن ۔ انہاں دا پیدائشی ناں تاں روشن اختر سی، اُتے 29 ستمبر 1719 نوں بادشاہ گر سید برادران نے انھاں صرف 17 برس دی عمر وچ سلطنتِ تیموریہ دے تخت اُتے بٹھانے دے بعد ابوالفتح نصیر الدین روشن اختر محمد شاہ دا خطاب دتا۔ خود انہاں دا تخلص 'سدا رنگیلا' سی۔ اِنّا لمبا ناں کون یاد رکھدا، چنانچہ عوام نے دوناں نوں ملیا کے محمد شاہ رنگیلیا کے دتا تے اوہ اج تک ہندوستان دے طول و عرض وچ ايسے ناں توں جانے تے منے جاندے نيں۔
نور بائی نے نے نادر شاہ توں وی تعلقات قائم کر لئی سن تے ممکنہ طور اُتے ایسی ہی کسی خلوت دی محفل وچ اس نے کوہِ نور دا راز نادر شاہ اُتے کھول دتا۔ ایتھے ایہ واضح کر دينا ضروری اے کہ ایہ واقعہ ایسٹ انڈیا کمپنی دے مورخ تھیو مٹکاف نے کوہِ نور دے بارے وچ کتاب وچ رقم کيتا اے، اُتے بعض مورخین اس دی صحت اُتے شکوک و شبہات ظاہر کردے نيں۔ اس دے باوجود ایہ اس قدر مشہور اے کہ ہندوستان دی اجتما��ی یادداشت دا حصہ بن گیا اے۔
اردو شاعری دا سنہرا دور
[سودھو]مغلاں دی درباری تے سرکاری بولی فارسی سی، لیکن جداں جداں دربار دی گرفت عوامی زندگی اُتے ڈھیلی پڑدتی گئی، عوام دی بولی یعنی اردو ابھر کر اُتے آنے لگی۔ بالکل ایداں دے ہی جداں برگد دیاں شاخاں کٹ دتی جاواں تاں اس دے تھلے دوسرے پودےآں نوں پھلنے پھُلن دا موقع مل جاندا اے۔ چنانچہ محمد شاہ رنگیلا دے دور نوں اردو شاعری دا سنہرا دور کہیا جا سکدا اے۔
اس دور دی ابتدا خود محمد شاہ دے تخت اُتے بیٹھدے ہی ہوئے گئی سی جدوں بادشاہ دے سالِ جلوس یعنی 1719 وچ ہی ولی دکنی دا دیوان دکن توں دہلی پہنچیا۔ اس دیوان نے دہلی دے ٹھہرے ہوئے ادبی جھیل وچ زبردست تلاطم پیدا کر دتا تے ایتھے دے لوکاں اُتے پہلی بار انکشاف ہويا کہ اردو (جسنوں اس زمانے وچ ریختہ، ہندی یا دکنی کہیا جاندا سی) وچ ایويں وی شاعری ہوئے سکدی اے۔
دیکھدے ہی دیکھدے اردو شاعراں دی پنیری تیار ہوئے گئی، جنہاں وچ شاکر ناجی، نجم الدین آبرو، شرف الدین مضمون تے شاہ حاتم وغیرہ دے ناں اہم نيں۔
انھی شاہ حاتم دے شاگرد مرزا رفیع سودا نيں، جنہاں توں بہتر قصیدہ نگار اردو اج تک پیدا نئيں کر سکيتی۔ سودا ہی دے ہمعصر میر تقی میر دی غزل دا مثیل اج تک نئي�� ملا۔ ايسے دور دی دہلی وچ اک طرف میر درد دی خانقاہ اے، اوہی میر در جنھاں اج وی اردو دا سب توں وڈا صوفی شاعر منیا جاندا اے۔ ايسے عہد وچ میر حسن پروان چڑھے جنہاں دی مثنوی 'سحرالبیان' اج وی اپنی مثال آپ اے۔
ایہی نئيں بلکہ اس دوران پنپنے والے 'دوسرے درجے' دے شاعراں وچ وی ایداں دے ناں شامل نيں جو اس زمانے وچ دھندلا گئے لیکن کسی دوسرے دور وچ ہُندے تاں چاند بن دے چمکتے۔ انہاں وچ میر سوز، قائم چاند پوری، مرزا تاباں، تے میر ضاحک وغیرہ شامل نيں۔
انجام
[سودھو]کثرتِ شراب نوشی تے افیم دی لت نے محمد شاہ نوں اپنی سلطنت ہی دی طرح اندر توں کھوکھلیا کے دتا سی۔ ايسے لئی انہاں دی عمر مختصر ہی ثابت ہوئی۔ حالے سِن 46 ہی نوں پہنچیا سی کہ اک دن اچانک غشی دا دورہ پيا۔ طبیباں نے ہر نسخہ آزما لیا۔ انھاں اٹھا کے حیات بخش باغ منتقل کر دتا گیا، لیکن ایہ باغ وی بادشاہ دی حیات دی گھڑیاں کچھ زیادہ طویل نئيں کر سکیا تے اوہ ساری رات بےہوش رہنے دے بعد اگلے دن چل بتاں۔
انھاں نظام الدین اولیا دے مزار وچ امیر خسرو دے پہلو بہ پہلو دفن کيتا گیا۔ شاید اس دے پِچھے ایہ خیال کارفرما ہوئے کہ جس طرح امیر خسرو دے شعر نے دہلی وچ قتلِ عام رکوایا سی، ايسے طرح شاید انہاں دی صحبت وچ بادشاہ نوں آخری زندگی وچ وی کچھ مدد فراہم ہوئے سکے۔
یہ اپریل دی 15 تریخ سی تے سال سی 1748۔ اک لحاظ توں ایہ محمد شاہ دے لئی چنگا ہی ہويا کیوں کہ ايسے سال نادر شاہ ہی دے اک جرنیل احمد شاہ ابدالی نے ہندوستان اُتے حملےآں دی ابتدا کر دتی تھی۔ظاہر اے کہ بابر، اکبر یا اورنگ زیب دے برعکس محمد شاہ کوئی فوجی جرنیل نئيں سی، تے نادر شاہ دے خلاف کرنال دے علاوہ اس نے کسی جنگ کيتی قیادت نئيں کيتی۔ نہ ہی انہاں وچ جتھے بانی و جتھے گیری دی اوہ قوت تے توانائی موجود سی جو پہلے مغلاں دا خاصہ سی۔ اوہ مردِ عمل نئيں بلکہ مردِ محفل سن تے اپنے پردادا اورنگ زیب دے برعکس فنونِ حرب توں زیادہ فنونِ لطیفہ دے شیدائی سن ۔
کیا مغل سلطنت دے انہدام دی ساری ذمہ داری محمد شاہ اُتے ڈالنا درست اے ؟ ساڈے خیال توں ایسا نئيں اے۔ خود اورنگ زیب نے اپنی انتہا پسندی، سخت گیری تے بلاوجہ لشکر کشی توں تخت کےپایاں نوں دیمک لگانا شروع کر دتی سی۔ جس طرح صحت مند جسم نوں متوازن غذا دی ضرورت پڑدی اے، اوداں ہی صحت مند معاشرے دے لئی زندہ دلی تے خوش طبعی اِنّے ہی ضروری نيں جِنّی طاقتور فوج ۔ اورنگ زیب نے شمشیر و سناں والے پلڑے اُتے زور ڈالیا، تاں پڑپوتے نے طاؤس و رباب والے۔ نتیجہ اوہی نکلنا سی جو سب دے سامنے اے۔
یہ سب کہنے دے باوجودنامساعد حالات ،بیرونی حملےآں تے طاقتور امرا دی ریشہ دوانیاں دے دوران مغل سلطنت دا شیرازہ سنبھالے رکھنا ہی محمد شاہ دی سیاسی کامیابی دا ثبوت اے۔ انہاں توں پہلے صرف دو مغل حکمران اکبر تے اورنگ زیب ہی گزرے نيں جنھاں نے محمد شاہ توں زیادہ عرصہ حکومت کیتی۔دوسری طرف محمد شاہ نوں آخری بااختیار مغل شہنشاہ وی کہیا جا سکدا اے، ورنہ اس دے بعد آنے والے بادشاہاں دی حیثیت امرائے دربار، روہیلاں، مرہٹاں تے بالآخر انگریزاں دے کٹھ پتلی توں زیادہ کچھ نئيں تھی۔
احمد شاہ بہادر (Ahmad Shah Bahadur) مغل شہنشاہ سی، جو مغل شہنشاہ محمد شاہ دا بیٹا سی۔
احمد شاہ بہادر (1825-165) محمد شاہ (مغل) دا بیٹا سی تے 16 وچ 23 سال دی عمر وچ اپنے والد دے بعد 15 واں مغل بادشاہ بنیا ۔ [1] انہاں دی والدہ اودھمبائی سن ، جنھاں قدسیہ بیگم دے ناں توں جانیا جاندا سی ۔ احمد شاہ بہادر بچپن ہی توں ہی اک بہت ہی پیار نال پیار کردے سن ۔ اوہ 1725 وچ پیدا ہويا سی تے اس دی ودھدی ہوئی مغل سلطنت خود ہی کمزور ہُندی جارہی سی جدوں نادر شاہ نے دہلی اُتے حملہ کيتا جدوں اوہ 14 سال دا سی۔سن 1748 وچ اپنے والد محمد شاہ دی وفات دے بعد تختہ دار وچ خوفناک لٹ مار ہوئی تے اس نے اپنی فوج نوں اپنے طریقے توں چلیانا شروع کيتا۔اس دے اقتدار وچ قیادت دی کمی واضح طور اُتے دکھادی دیندی اے جس دی وجہ توں فیروز جنگ سوم دا اک وزیر نامزد ہُندا اے۔ اوہ ابھریا تے بعد وچ 1754 وچ ، اس نے احمد شاہ بہادر نوں اپنی طاقت دے زور اُتے قید کيتا تے عالمگیر نوں شہنشاہ بنا دتا ، احمد شاہ بچپن توں ہی سست سن ، باڑ لگانے دا طریقہ نئيں جاندا سی ، اس دی وجہ انہاں دی والدہ کوڈیا بیگم تے اپنے والد محمد شاہ سن ۔ اوورٹوور حرم وچ شہنشاہ دی شمولیت نوں انہاں نے ايسے طاقت توں حاصل کرلیا سی جس دی وجہ توں اوہ صفدرجنگ کيتی حکمرانی اُتے توجہ دینے دی وجہ توں انجام نئيں دتا گیا سی۔نواب دا اعلان کردہ ادوار تے اس دے تمام اختیارات سنبھالے جس نے اس دے وزیر نوں بعد وچ فیروزجنگ مراٹھا حکمران بنا دتا جس نے سداشیو راؤ بھاؤ نوں احمد شاہ بہادر دی حمایت حاصل کرلئی ، جتھے اوہ تے اس دی والدہ قدسیہ بیگم نوں اندھے ہوئے جتھے اوہ عام طور اُتے جنوری 1775 وچ فوت ہوگئے۔
شہنشاہ احمد شاہ نے مغل سلطنت اُتے 1748 توں 1754 ء تک حکومت کيتی۔ احمد شاہ اک رقاصہ دے رحم توں پیدا ہويا سی۔ محمد شاہ روشن اختر دی وفات دے بعد ، احمد شاہ تخت نشین ہويا۔ اس نے اودھ دے صوبیدار ، 'صفدرجنگ' نوں اپنا وظیر یا وزیر اعظم مقرر کيتا۔ ریاست دا کم 'خواجہ سراؤں' تے 'خواتین' دے گروہ دے ہتھوں وچ سی ، جس دی سربراہی 'راجماتا ادھمبائی' سی ، جو اک لڑکی سی جس نے محمد شاہ نال شادی کرنے توں پہلے لوکاں دے سامنے ناچ لیا سی۔
مغل شہنشاہ محمد شاہ رنگیلا اک رقاصہ اُتے فریفتہ ہوگیا۔ اس دی پہلے توں دو بیویاں سن۔ اس نے اپنی تیسری شادی اس رقاصہ نال کیتی۔ بادشاہ دی تیسری بیوی بادشاہ نوں سب توں زیادہ پسند سی۔ پر، اس دے بعد شہنشاہ نے وی چوتھی بار شادی کيتی۔ اس دی تیسری بیوی نے اگلے مغل بادشاہ نوں جنم دتا۔ اس رقاصہ دا ناں نواب قدسیہ بیگم سی تے مغل بادشاہ جس توں اس نے شادی کيتی اوہ محمد شاہ (1719 1748) سی۔ انہاں دوناں دے بیٹے جو مغل شہنشاہ بنے احمد شاہ (1748–54) سن ۔ نواب قدسیہ بیگم نے یمنا دے کنارے اک باغ بنایا سی ، جو اج وی قدسیہ باغ دے ناں توں جانیا جاندا اے۔ ایہ باغ کشمیری دروازے دے نیڑے اے۔
نواب قدسیہ بیگم نے 1725 وچ احمد شاہ نوں جنم دتا۔ پیدائش دے بعد ، احمد شاہ نوں مغل شہنشاہ محمد شاہ دی پہلی بیوی شہنشاہ بیگم دے حوالے کيتا گیا۔ اوہ بہت طاقت ور سی۔ احمد شاہ نوں انہاں دی نگرانی وچ پالیا گیا سی۔ شہنشاہ بیگم مغل بادشاہ فرخ سیر دی بیٹی سی۔ اس نے احمد شاہ نوں اپنے بیٹے دی طرح پالیا تے اس دی کاوشاں توں احمد شاہ 1748 وچ شہنشاہ محمد شاہ دی وفات دے بعد شہنشاہ بن گیا۔
ایہ باغ مغل بادشاہ احمد شاہ دی والدہ نواب قدسیہ بیگم نے تعمیر کيتا سی۔ ایہ 1744 وچ نواب قدسیہ بیگم نے اپنے بیٹے دے دور وچ تعمیر کيتا سی۔ اس وچ بہت ساری عمارتاں وی سن۔ اک محل سی ، جو تقریبا ختم ہوچکيا اے۔ اس دا اُچا دروازہ ہن وی موجود اے ، جو داخلی دروازہ ہويا کردا سی۔ اس گیٹ دے نیڑے اک مسجد اے۔ اس مسجد وچ تن محراب والے دروازے نيں تے ايسے طرح گنبد وی نيں۔ اس مسجد دی مرمت بہادر شاہ ظفر نے 1833–34 وچ دی سی۔ تریخ مسجد دی اک دیوار اُتے ماربل اُتے لکھی گئی اے۔ 1857 دے انقلاب وچ اس باغ دی عمارتاں نوں شدید نقصان پہنچیا سی۔
جدوں 1739 وچ نادرشاہ نے حملہ کيتا تاں ایہ مغل بادشاہ محمد شاہ سی۔ اس وقت تک ، مغل حکمرانی کمزور ہوچکی سی۔ محمد شاہ نوں نادر شاہ دے سامنے بازو رکھنا پيا۔ نادر شاہ نے لال قلعہ اُتے قبضہ کر ليا سی۔ شاہجہان آباد وچ ، نادرشاہ دے سپاہیاں نے پرت مار کيتی۔ ہزاراں لوکاں نوں اپنی زندگی توں ہتھ دھونا پئے۔ شہنشاہ محمد شاہ نے نادر شاہ نوں شاہی خزانے دی چابی توں پھڑ لیا۔ حملہ کرنے دے بعد نادر شاہ لال قلعے توں کوہینور ہیرے دے نال نقدی تے زیورات لے گیا۔
نااہل حکمران
[سودھو]احمد شاہ دے وقت انہاں دے پیارے (خواجہ سرا) جاوید خان عدالت پارٹی دے رہنما سن ۔ انہاں نوں 'نواب بہادر' دا لقب دتا گیا۔ راجمتا نوں انتظامی کماں وچ مکمل مداخلت سی۔ انھاں 'ولا الام' دا لقب حاصل سی۔ احمد شاہ اک نااہل تے دولت مند بادشاہ سی ، تے اس دی انتظامی صلاحیت بالکل نئيں سی۔ انہاں نے انتظامیہ دے میدان وچ اپنا بے وقوفانہ کم کيتا ، اپنے ڈھائی سالہ بیٹے محمد نوں پنجاب دا گورنر مقرر کيتا تے اپنے اک سال دے بیٹے نوں اپنا نائب بنایا۔ ايسے طرح ، گورنر کشمیر نوں 'سید شاہ' نامی اک بچے دے حوالے کيتا گیا تے اک 15 سالہ لڑکے نوں اس دا نائب مقرر کيتا گیا۔ ایہ تقرریاں ایداں دے وقت وچ کيتیاں گئیاں جدوں افغان حملےآں دا خطرہ بہت زیادہ سی۔
کمزور معیشت
[سودھو]مغل شہنشاہ احمد شاہ دے دور وچ مغل دی معیشت مکمل طور اُتے منتشر ہوگئی۔ فوج نوں تنخواہاں دی ادائیگی دے لئی شاہی بیچنا پيا۔ بہت ساری جگہاں اُتے ، تنخواہاں دی عدم ادائیگی دے باعث فوج نے بغاوت کر دتی۔ سن 1748 وچ احمد شاہ ابدالی نے اپنے فتح شدہ ہندوستانی علاقےآں دی سرزمین روحیلہ سردار نجیب بغدولا دے حوالے دی ، جو مغل سلطنت دا میربخشی سی۔
صفدرجنگ چال
[سودھو]دہلی سازشاں تے غیر ملکی گروہاں دا مرکز بن گیا۔ اس وقت، عدالت دا سب توں اہم وزیر صفدر جنگ، دے نواب سی اودھ . اوہ بادشاہ دے نال چنگا نئيں ملیا سی۔ اوہ شہنشاہ دی اجازت دے بغیر احکامات جاری کردا سی۔ اس دے جواب وچ شہنشاہ نے جاوید خان دے ماتحت عدالدی ٹیم تشکیل دتی ، لیکن جاوید خان ماریا گیا۔ اس دے بعد نظام الملک تے صفدرجنگ دے وچکار اقتدار دی جدوجہد ہوئی۔ عماد الملک دے نال ملی بھگت توں مراٹھا دے حکمراں ملہراؤ نوں ہٹا دتا گیا ، صفدرجنگ مغل سلطنت دا وزیر بنیا۔
معزول احمد شاہ
[سودھو]وزیر بننے دے بعد ، عماد الملک نے غازی الدین نوں مغل دربار وچ بلايا تے تجویز پیش کيتی کہ ، "اس شہنشاہ نے حکمرانی کرنے وچ اپنی نااہلی دا مظاہرہ کيتا اے۔ اوہ مراٹھیاں دا مقابلہ کرنے دے لئی نااہل اے۔ اوہ جھوٹھا تے اپنے دوستاں دے خلاف غیر مستحکم اے۔ اسنوں ختم کيتا جائے تے تیمور دے کسی قابل بیٹے نوں تخت اُتے بٹھایا جائے۔ " ایہ تجویز منظور ہوچکی اے۔ احمد شاہ نوں تخت توں ہٹایا گیا تے اندھے ہوکے سلیم گڑھ جیل وچ ڈال دتا گیا۔
عالمگیر ثانی (Alamgir II) مکمل ناں عزیز الدین عالمگیر ثانی 3 جون، 1754ء توں 29 نومبر، 1759ء مغلیہ سلطنت دا شہنشاہ سی۔
عالمگیر دوم ، اٹھويں مغل بادشاہ جہاندارشاہ دا بیٹا سی۔ عالمگیر دوم نے 1754 توں 1759 ء تک حکومت کیتی تے 16 ويں مغل بادشاہ رہیا۔
عالمگیر دوم (پیدائش 6 جون 1699 ، ملتان ؛ وفات 29 نومبر 1759 ، کوٹلہ فتح شاہ) 16 ويں مغل بادشاہ سی ، جس نے 1754 توں 1759 ء تک حکومت کيتی۔ عالمگیر دوم اٹھويں مغل بادشاہ جہندرشاہ دا بیٹا سی۔ احمد شاہ نوں تخت توں ہٹائے جانے دے بعد عالمگیر دوم نوں مغل خاندان دا وارث قرار دتا گیا ۔ اس دا انتظامیہ دا کوئی تجربہ نئيں سی۔ اوہ اک بہت ہی کمزور آدمی سی ، تے اپنے ویزر غازی الدین عماد الملک دے ہتھ وچ کٹھ پتلی سی۔ عالمگیر دوم 'عزیز الدین' دے ناں توں وی جانیا جاندا اے۔ عالمگیر دوم نوں وزیر غازی الدین نے 1759 ء وچ قتل کيتا سی۔
عزیز الدین عالمگیر دوم (179-1659) 3 جون 1858 توں 11 دسمبر 1859 تک ہندوستان وچ مغل بادشاہ سی۔ اوہ جہاندر شاہ دا بیٹا سی۔ عالمگیر دوم نے 1754 وچ عماد الملک دی مدد توں اقتدار حاصل کيتا ، جو اس وقت اک بہت ہی طاقتور مغل وزیر سی۔ اوہ جہانڈرشاہ دا بیٹا سی تے اس نے اپنی پوری زندگی جیل وچ گزاری ، جس دی وجہ توں اس نے اقتدار سنبھال لیا یا وزرا دے پاس انہاں نوں قابو وچ رکھنے دی صلاحیت نئيں سی تے انہاں نوں کسی وی قسم دا کوئی فوجی معلومات نئيں سی ، جس دی وجہ توں انہاں نوں عماد الملک اُتے تمام کم کرنا پئے سن ۔ عالمگیر دوم اک بہت ہی کمزور تے وژن والا حکمران سی۔ 1756 وچ مراٹھاں دا اثر اس توں بچنے دے ل he ، انہاں نے فرانسیسی ایسٹ انڈیا کمپنی توں مدد منگی ۔اس وقت ، 7 سال دی جنگ جو پوری دنیا وچ چلائی گئی سی ، اوہ وی مغلاں دی شراکت سی ، جس وچ ڈنمارک ، پرتگال ، برطانیہ وغیرہ جداں متعدد ملکاں شامل سن ۔ مغل پہلے سن ۔ بار نوں عالمی جنگ وچ لڑنے دا موقع مل رہیا سی۔ اس نے شمالی ہندوستان وچ احمد شاہ درانی دے حملے تے درانی سلطنت توں دوستانہ تعلقات نوں روکنے دے لئی اپنی بیٹی تیمور شاہ درانی توں ، جو احمد شاہ دا بیٹا سی ، نال شادی کرلئی- انسٹال ہويا۔ عالمگیر دوم اک بہت ہی کمزور حکمران سی۔اس نے محمد شاہ دی بیٹی دی شادی احمد شاہ درانی توں کردتی۔ علی وردی خان دا انتقال 1757 ء وچ ہويا ، جو بنگال دا نواب سی تے سراج الدولہ نوں نیر سراج الدولہ نے 1757 ء وچ برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی دے ذریعہ پلاسی دے جنگ وچ کامیاب کيتا ، جس دے بعد میر جعفرکو نواب قرار پایا لیکن عالمگیر دوم اس گفتگو توں ناخوش ، لیکن عماد الملک دی آمریت دی وجہ توں میر جعفر نوں بنگال دا نواب قرار دتا گیا۔ اپنی طاقت ودھانے دے لئی ، امید الملک نوں ختم کرنا صرف ٹھیک سی ، جس دے بعد عسان نے داسادیو راؤ بھاؤ نوں دہلی آنے دی دعوت دتی ، اس توں عماد الملک تے نجیب خان روحیلہ عالمگیر II توں بہت خوش ہوئے جس دے بعد انہاں نے دونے نے 1759 ء وچ عالمگیر دوم نوں قتل کروانے دی سازش کيتی۔ عالمگیر دوم جو باہر توں اک سنت نال ملن آیا سی ، بعد وچ اس نال ملن گیا ، ايسے سنت نے اس دا قتل اس دے بیٹے شاہ عالم دوم دے بھجدے ہی کيتا۔ اوتھے توں چلا گیا تے اوتھے توں بھج کر پٹنہ چلا گیا ، جس دے بعد اس نے شاہجہان III نوں مغل بادشاہ بنا دتا۔
عالمگیر دوم (اردو: عالمگیر ثانی) 3 جون 1754 توں 29 نومبر 1759 تک ہندوستان دا مغل شہنشاہ سی ۔وہ جہندر شاہ دا بیٹا سی۔
1754 وچ احمد شاہ بہادر نوں معزول کرنے دے بعد ، جہاندار شاہ دے دوسرے بیٹے ، پیدا ہونے والے عزیز الدین نوں تخت اُتے اٹھایا گیا۔ تخت اُتے چڑھنے اُتے ، اس نے عالمگیر دا لقب اختیار کيتا تے اس دی پیروی کرنے دی کوشش کيتی۔ اورنگزیب (عالمگیر اول) دا نقطہ نظر۔ تخت توں الحاق دے وقت ، اوہ 55 سال دا بوڑھا آدمی سی۔ اسنوں انتظامیہ تے جنگ دا کوئی تجربہ نئيں سی کیونجے اس نے اپنی زندگی دا بیشتر حصہ جیل وچ گزاریا سی۔ اوہ اک کمزور حکمران سی ، جس دے تمام اختیارات اپنے وزر غازی الدین عماد الملک دے ہتھ وچ سن ۔
1756 وچ ، احمد شاہ ابدالی نے اک بار فیر ہندوستان اُتے حملہ کيتا تے دہلی اُتے قبضہ کيتا تے متھرا نوں پرت لیا۔ عماد الملک دے نال ملی بھگت دے سبب مراٹھہ تے زیادہ طاقت ور ہوگئے تے پورے شمالی ہندوستان اُتے غلبہ حاصل کيتا۔ ایہ مراٹھا دی توسیع دا عروج سی ، جو مغل سلطنت دے لئی بہت پریشانی دا باعث بنا ، پہلے ہی کسی مضبوط حکمران دے نال کمزور سی۔ عالمگیر دوم تے اس دے قبضہ کرنے والے وزر عماد الملک دے وچکار تعلقات ہن خراب ہوچکے نيں۔ عماد الملک نے اسنوں قتل کيتا سی۔ عالمگیر دوم دا بیٹا علی گوہر دہلی توں ظلم و ستم توں بچ گیا ، جدوں کہ شاہجہان سوم نوں تخت اُتے بٹھایا گیا سی۔
غازی الدین دی سازش
[سودھو]وزیر غازی الدین نے 15 ويں مغل بادشاہ احمد شاہ نوں اَنھّا کردتا تے 1754 ء وچ عالمگیر دوم نوں بادشاہ بنا دتا۔ اوہ چاہندا سی کہ بادشاہ اس دے ہتھ وچ کٹھ پتلی بن جائے۔ ایہ وقت زبردست ہلچل دا وقت سی۔
ابدالی حملہ
[سودھو]سن 1756 ء وچ احمد شاہ ابدالی نے چوتھی بار ہندوستان اُتے حملہ کيتا تے دہلی نوں پرت لیا۔ اس نے سندھ اُتے قبضہ کيتا تے اپنے بیٹے تیمور نوں اوتھے حکمرانی دے لئی چھڈ دتا ۔
عالمگیر دی بے بسی
[سودھو]اس دے بعد ہی ، مراٹھاں نے 1758 ء وچ دہلی اُتے حملہ کيتا تے پنجاب اُتے فتح حاصل کيتی تے تیمور نوں اوتھے توں ہٹا دتا۔ شہنشاہ عالمگیر دوم انہاں سارے واقعات دا بے بس تماشائی بنے رہے۔ اس توں پہلے ، پلاسی دی جنگ 1757 ء وچ ہوچکيتی سی تے اس وچ ایسٹ انڈیا کمپنی نے کامیابی حاصل کيتی سی۔ شہنشاہ عالمگیر دوم بنگال نوں مغلاں دے قبضے وچ رکھنے وچ ناکام رہیا۔ اس طرح ، اوہ ہندوستان وچ برطانوی سلطنت دی بنیاد گرنے نہ دینے دے لئی کچھ نئيں کرسکدا سی۔
موت
[سودھو]عالمگیر دوم دے دور وچ ، سلطنت دی فوجی تے مالی حالت مکمل طور اُتے پریشان ہوگئ سی۔ عالمگیر دے دور حکومت وچ ہنگامےآں تے فاقہ کشی دے شکار فوجیاں دی پریشانی روزانہ دا واقعہ سی۔
عالمگیر وزیر غازی الدین دی صوابدیدی توں وی خود نوں آزاد کرنا چاہندا سی۔ جدوں اس نے 1759 ء وچ غازی الدین دے قابو توں خود نوں آزاد کرنے دی کوشش کيتی تاں وزیر نے اسنوں وی مار ڈالیا۔ اس دی لاش نوں لال قلعے دے پِچھے دریائے یمنا وچ سُٹ دتا گیا سی ۔
عالمگیر دوم نوں انتظامیہ دا کوئی تجربہ نئيں سی۔ اس دے باوجود ، احمد شاہ دا تختہ الٹنے دے بعد اسنوں مغل خاندان دا وارث قرار دتا گیا۔ کہیا جاندا اے کہ عالمگیر دوم بہت کمزور سی۔ کہیا جاندا اے کہ اوہ وزیر غازی الدین عماد الملک دے ہتھ وچ کٹھ پتلی سی۔
عزیزالدین دے ناں توں مشہور سی
16 ويں مغل شہنشاہ عالمگیر دوم 'عزیز الدین' دی زندگی توں وی جانیا جاندا سی۔ لیک�� شہنشاہ عالمگیر دوم اپنی ہی سازش توں دوچار ہوگیا۔ اس دے وظیر نے عالمگیر نوں سازش کرکے قتل کردتا سی۔
غازی الدین عماد الملک نے اک سازش کیتی
15 ويں مغل بادشاہ احمد شاہ ابدالی نوں غازی الدین عماد الملک نے سازش کرکے اغوا کرلیا۔ غازی الدین عماد الملک نے چالاکی توں مغل شہنشاہ احمد شاہ نوں اَنھّا کردتا تے فیر اس دا تختہ دار کردتا۔ فیر 1754 وچ عالمگیر دوم نوں 16 ويں مغل شہنشاہ بنایا گیا۔ وزیر غازی الدین عماد الملک عالمگیر دوم نوں کٹھ پتلی دے طور اُتے اپنے ہتھ وچ رکھدے نيں۔
احمد شاہ ابدالی نے چوتھی بار ہندوستان اُتے حملہ کيتا
15 ويں مغل شہنشاہ احمد شاہ ابدالی نے 1756 وچ چوتھی بار ہندوستان اُتے حملہ کيتا تے دہلی نوں پرت لیا۔ شہنشاہ نے وی سندھ اُتے قبضہ کرلیا۔ ایتھے اوہ اپنے بیٹے تیمور نوں سیشن دے لئی روانہ ہويا سی۔
اس دے بعد ، جدوں 1778 وچ مراٹھاں نے دہلی اُتے حملہ کيتا ، تاں اس نے پنجاب فتح کيتا تے اپنے بیٹے تیمور نوں اوتھے توں بھیج دتا۔ شہنشاہ عالمگیر دوم انہاں واقعات وچ اک مجبور فلسفی رہیا۔ شہنشاہ عالمگیر دوم بنگال وچ مغلاں دا قبضہ برقرار رکھنے وچ ناکام رہیا سی۔ ايسے طرح ، ہندوستان وچ برطانوی سلطنت دی بنیاد ڈگدی رہی تے اوہ کچھ نئيں کرسکیا۔
عالمگیر دوم دی لاش نوں یمن دے دریا وچ سُٹ دتا گیا
عالمگیر دوم دے دور حکومت وچ ، سلطنت دی فوجی تے مالی حالت بالکل خراب ہوچکی سی۔ اس دے دور وچ بھکھ توں مرنے والے فوجی تے فسادات روز دا اک واقعہ بن گئے۔
دوسری طرف ، شہنشاہ عالمگیر دوم غازی الدین عماد الملک دی من منی توں آزاد ہونا چاہندا سی۔ جدوں بادشاہ نے وزیر توں خود نوں آزاد کرنے دی کوشش کيتی تاں اس نے 1959 وچ شہنشاہ عالمگیر II نوں قتل کردتا۔ اس دے بعد ، شہنشاہ دی لاش نوں لال قلعے دے پِچھے یمن دے دریا وچ سُٹ دتا گیا۔
عالمگیر وزیر غازی الدین دی صوابدیدی توں وی خود نوں آزاد کرنا چاہندا سی۔ جدوں اس نے 29 نومبر 1759 نوں غازی الدین دے قابو توں خود نوں آزاد کرنے دی کوشش کيتی تاں وزیر نے وی اسنوں قتل کردتا۔ اس دی لاش نوں دہلی لال قلعے دے پِچھے دریائے یمنا وچ سُٹ دتا گیا سی۔
ہندو مرد تاں مرد عورتاں نوں وی بادشاہ توں کِداں دی محبت سی تے خود بادشاہ اس محبت دی کِداں دی قدر کردے سن ۔ عالمگیر ثانی نوں فقیراں توں وڈی عقیدت سی۔ جتھے سن پاندے کہ کوئی فقیر آیا ہويا اے، اسنوں بلاندے۔ نہ آتا تاں خود جاندے۔ اس توں ملدے، بہت کچھ دیندے دلاندے تے فقیر نوازی نوں توشہ آخرت سمجھدے۔
غازی الدین خاں اس زمانے وچ دلّی دا وزیر سی۔ خدا جانے اسنوں بادشاہ توں کیوں دلی نفرت سی۔ قلعے وچ تاں ہتھ ڈالنے دی ہمت نہ پئی، دھوکے توں بادشاہ نوں مارنے دا جال پھیلیایا۔ قلعے وچ مشہور کر دتا کہ پرانے کوٹلے وچ اک بزرگ آئے ہوئے نيں۔ وڈے صاحبِ کرامات نيں وڈے خدا رسیدہ نيں، مگر نہ کدرے خود جاندے نيں، نہ کسی نوں آنے دیندے نيں۔
ادھر بادشاہ نوں ملنے دا شوق ہويا، ادھر لوکاں نے شاہ صاحب دی کرامتاں دے تے پُل باندھے۔ نتیجہ ایہ ہويا کہ اک دن بادشاہ تن تنہا قلعے توں نکل کے کوٹلے پہنچے۔ ادھر ادھر کھنڈراں وچ تلاش کيتی۔ ایتھے تاں پہلے ہی توں دشمن لگے ہوئے سن ۔ چار نمک حراماں نے اک برج وچوں نکل کے بادشاہ نوں شہید کر دتا تے لاش جمنا دی ریندی وچ سُٹ دی۔ خدا دی قدت دیکھو ادھر توں برہمنی رام کنور آ رہی سی۔ اس نے جو لاش پئی دیکھی تاں ذرا ٹھنکی، بھاگنے دا ارادہ کيتا، فیر ذرا غور کيتا تاں کيتا دیکھدی اے کہ نيں، ایہ تاں بادشاہ سلامت دی لاش اے۔ رات بھر اس بے کس شہید دا سَر زانو اُتے لئی بیٹھی روندی رہی۔
صبح جمنا جی دے اشنان نوں لوک آئے۔ انہاں نے وی لاش نوں دیکھ کے پہچانا۔ تمام شہر وچ کھلبلی پڑ گئی۔ اس بے کس شہید دی لاش دفن ہوئی۔
شاہ عالم ثانی بادشاہ ہوئے۔ انہاں نے رام کنور نوں بلایا۔ بہت کچھ انعام و اکرام دتا تے اس برہمنی نوں اپنی منہ بولی بہن بنا لیا۔ تھوڑے دناں وچ سلوناں دا تہوار آیا۔ بھائی دے لئی بہن موتیاں دی راکھی لے کے پہنچی۔ بادشاہ نے خوشی خوشی راکھی بندھوائی، بہن نوں جوڑا دتا، اس دے رشتہ داراں نوں خلعت دیے۔ لیجیے راکھی بندھن دی رسم، قلعے دی رسماں وچ شریک ہوئے گئی۔ جدوں تک قلعہ آباد رہیا، اس برہمنی دے خاندان تے قلعے والےآں وچ بھائی چارہ رہیا۔
عالمگیر دوم نوں انتظامیہ دا کوئی تجربہ نئيں سی۔ اس دے باوجود ، احمد شاہ دا تختہ الٹنے دے بعد اسنوں مغل خاندان دا وارث قرار دتا گیا۔ کہیا جاندا اے کہ عالمگیر دوم بہت کمزور سی۔ کہیا جاندا اے کہ اوہ وزیر غازی الدین عماد الملک دے ہتھ وچ کٹھ پتلی سی۔ عزیزالدین دے ناں توں مشہور سی 16 ويں مغل شہنشاہ عالمگیر دوم 'عزیز الدین' دی زندگی توں وی جانیا جاندا سی۔ لیکن شہنشاہ عالمگیر دوم اپنی ہی سازش توں دوچار ہوگیا۔ اس دے وظیر نے عالمگیر نوں سازش کرکے قتل کردتا سی۔
شاہجہان ثالث (Shah Jahan III) قلیل مدت دے لئی مغل شہنشاہ سی۔ ایہ بادشاہ اورنگ زیب عالم گیر دے سب توں چھوٹے بیٹے کم بخش دے سب توں وڈے بیٹے محی السنت مرزا دا بیٹاتھا 1759ء وچ مختصر مدت دے لئی اسنوں بادشاہ بنایا گیا اس دے پاس اختیارات نئيں سن اصل اختیارات وزیرا عظم عمادالملک تے مرہٹاں دے پا س سن ۔ اُتے بعد وچ اسنوں معزول کيتا گیا اس دا دور حکومت تقریباََِ 10 ماہ سی۔
شاہجہان سوئم محی الملک و الملت مغل بادشاہ سی۔ ایہ محی الدین دا بیٹا تے اورنگزیب دے بیٹے محمد کم بخش دا وڈا بیٹا سی۔ 1859 وچ عالمگیر دوم دی موت دے بعد ، عماد الملک نامی اک طاقتور وزیر شاہجہان III دے ناں توں مغل تخت اُتے چڑھ گیا تے شاہ عالم دوم ولد عالمگیر دوم پٹنہ فرار ہوگیا۔ اُتے ، 180 وچ ، شاہجہان III نوں شاہ عالم II دے ذریعہ مراٹھا سردار دی مدد توں ہٹا دتا گیا سی تے سداشیرو راؤ بھاؤ تے شاہ عالم دوم نوں مغل شہنشاہ بنا دتا گیا سی تے عماد الملک دی آمریت دا خاتمہ ہويا سی۔
شاہ عالم دوجا (1728–1806) جس نوں علی گوہر وی کیہا جاندا اے، ہندستان دا مغل بادشاہ سی۔ اس نے 1761 وچ، اپنے پیؤ عالم گیر دوجا توں راجگدی حاصل کیتی۔ 14 ستمبر 1803 برطانوی راج نے اسدا راج ہتھیا لیا اتے اسدی طاقت نوں صرف کٹھپتلی تک گھٹا دتا۔ 1805 وچ اسدی موت ہو گئی۔
شاہ عالم ثانی (پیدائش: 25 جون 1728ء– وفات: 19 نومبر 1806ء) مغلیہ سلطنت دے سولہويں شہنشاہ سن جنہاں نے 1760ء توں 1806ء تک بحیثیتِ مغل شہنشاہ ہندوستان اُتے حکومت کيتی۔ شاہ عالم مغلیہ سلطنت دے عہدِ زوال دا آخری با اَثر مغل شہنشاہ سی جس دی دورِ حکومت وچ مغلیہ سلطنت وچ خود مختار ریاستاں تے سلطنتاں دا قیام عمل وچ آیا تے مغلیہ سلطنت دی حدود سمٹ کر دہلی تک محدود ہوچکیاں سن۔ شاہ عالم دے آخری دور وچ ایہ مقولہ مشہور ہوچکيا سی کہ: "حکومت شاہ عالم، از دہلی تا پالم" (پالم دہلی دا نیڑے دا علاقہ اے )۔
ابتدائی حالات
[سودھو]شاہ علم ثانی دا پورا ناں مرزا عبد اللہ علی گوہر بہادر سی
تریخ پاک و ہند وچ شاہ عالم ثانی بہت دلچسپ تے اہم کردار اے 1728 توں 1806 تک زندہ رہنے والے اس بادشاہ نے زندگی دے بوہت سارے نشیب و فراز دیکھے۔ بدقسمتی توں اس دے سامنے جو اہم سوالات سن انہاں دا جواب اس وقت ہندوستان دے کسی دانشور دے پاس نئيں سی۔ ہندوستان دی تریخ دے سب توں وڈے مسلم دانشور شاہ ولی اللہ تے انہاں دے صاحب زادے شاہ عبدالعزیز ورگے علما موجود سن مگر برصغیر دے ایہ دو اہم ترین مسلم دانشور انہاں سوالےآں دا جواب تلاش کرنے وچ ناکام رہے شاہ ولی اللہ دہلوی رحمت اللہ علیہ نے اسلامی ریاست تے اسکے نظام دے بارے وچ اک انتہائی قیمتی تے منفرد کتاب ازالۃالخفاء عن خلافۃ الخلفاء فارسی فارسی بولی وچ تالیف کيتی سی، ایہ کتاب دوہزار توں ودھ صفحات اُتے مشتمل اے تے دلچسپ گل ایہ اے کہ اس کتاب وچ اس وقت دے کسی سیاسی تے سماجی مسئلے دا حل موجود نہین۔ ایہ دور مختلف صوبےآں تے گورنراں دی خود مختاری دا سی۔ شاہ عالم ثانی نے انگریزاں دا تجارتی تے عسکری پیش رفت روکنے دی ہر ممکن کوشش کيتی مگر اس دے لئی جو سیاسی تے آئینی تیاری درکار سی اوہ شاہ عالم دے پاس نئيں سی۔ شاہ عالم ثانی دے سامنے سب توں وڈا سوال ایہی سی کہ ہندوستان نوں کِداں متحد تے اک حکومت دے تحت رکھیا جائے۔ بدقسمتی توں شاہ عالم ثانی دے وقت کوئی مسلم یا ہندو دانشور سیاسی یا آئینی بندوبست دا علم نئيں رکھدا سی۔ مختلف مذہبی، علاقائی تے لسانی اکائیاں نوں کِداں متحد رکھیا جا سکدا اے عمرانی معاہدہ کيتا ہُندا اے شاہ عالم دے دور دے کسی عالم دے پاس اس گل دے جوابات نئيں سن ۔
انگریزاں دی تجارتی تے عسکری پیش رفت اس دے لئی پریشان کن سی۔ شاہ عالم نے بنگال دے میر قاسم، میسور دے حیدر علی، مہاراشٹر دے مرہٹاں حتی کہ احمد شاہ ابدالی جداں افغان حملہ آوراں توں کوئی تعلق بنانے دی کوشش کيتی۔ فرانسیاں توں راہنمائی طلب کيتی ڈچ تے ولنڈریاں نال رابطہ کيتا۔ مگر اس وقت دے سیاسی خلقشار نوں کس طرح اک سیاسی بندوبست وچ تبدیل کيتا جا سکدا اے اس دا جواب کسی دے پاس نئيں سی۔ جس دی وجہ توں باہمی جنگاں دا اک طویل سلسلہ شروع ہويا۔ پنجاب دے سکھ۔ اودھ دے نواب تے جٹ کِداں مطمن کيتے جا سکدے نيں، شاہ عالم ثانی پوری کوشش دے باوجود انہاں سوالےآں دا جواب نئيں لبھ سکیا۔ اس نے مرہٹاں نوں نال ملانے دی کوشش کيتی مگر افغانیاں تے روہیلیاں نال تعلق نوں سیاسی تے ائینی طور اُتے نئيں بنا سکیا۔
اس دا نتیجہ کمپنی دی پیش رفت توں نکلیا۔ جدوں اپنے تخت توں محروم ہونا پيا تے ایہ تخت شاہجہان ثانی نوں ملیا اُتے اک طویل جلاوطنی دے بعد مرہٹہ افواج دے پہرے وچ شاہ عالم فاتح دی حیثیث توں دہلی لُٹیا۔شاہ عالم نے انگریزاں دی عسکری تے تجارتی پیش قدمی نوں روکنے ست سال سخت مزاحمت دی تے فرانسیسی تعاون توں اس مزاحمت نوں جاری رکھیا۔ پٹنہ، سر پور،بیرپور، تے سیوان دے معرکےآں شاہ عالم نوں انگریز فوج دے میجر نے 1761 وچ شکست دتی ایہ اوہی سال سی جدوں احمد شاہ ابدالی مرہٹاں دے خلاف پانی پت دی تیسری جنگ لڑ رہیا سی۔
میر قاسم تے شجاع الدولہ دے نال مل کے بکسر دی جنگ لڑی تے 22 ۱کتوبر 1764 نوں بکسر دی جنگ وچ شکست کھادی جس دے بعد ٹیکس دا نظام کمپنی دے ہتھ آگی شاہ عالم دے دور وچ ہی اردو بولی نوں فروغ ہويا تے شاہ عالم نے خود اردو بولی وچ آفتاب دے تخلص توں کافی کچھ لکھیا شاہ عالم ثانی نے اعلیٰ تعلیم پائی سی۔ انھاں مذہبی علوم دے نال علم تریخ تے اسلامیات اُتے عبور سی۔ اوہ عربی، فارسی، سنسکرت تے ترکی کےعلاوہ اردو، پنجابی تے برج توں وی واقفیت رکھدے سن ۔ شاہ عالم ثانی، تخلص آفتاب بلند پایہ شاعر تے اردو دے اہم نثر نگار نيں۔ انھاں نے فارسی، اردو دے علاوہ برج۔ پوربی تے پنجابی وچ وی شعر کہے۔ چنانچہ مثنوی، غزل، رباعی، مرثیہ، دہرا، دوہا تے سلام وغیرہ انہاں دے دیوان وچ موجود نيں۔ انہاں دے لکھتاں حسب ذیل نيں: (1 دیوان اردو، (2 مثنوی منظوم اقدس، (3 نادرات شاہی، (4 دیوان فارسی تے (5 عجائب القصص۔ دیوان اردو تے مثنوی منظوم اقدس ہن دستیاب نئيں نيں۔ شاہ عالم ثانی دیاں لکھتاں وچ عجائب القصص بہت اہمیت دی حامل سمجھی جاندی اے۔ اٹھارويں صدی دے اواخر وچ جو کتاباں اردو دی نثری سرمائے وچ مرکزی حیثیت رکھدی نيں انہاں وچ عجائب القصص وی شامل اے۔
1759 وچ دہلی توں نکلنا پيا تے 1772 وچ واپس پرتیا ۔
1772 وچ مرہٹاں دی مدد توں شاہ عالم دہلی واپس آیااسی دوران غلام قادر نے دہلی اُتے قبضہ کيتا 20 جولائی 1788 نوں غلام قادر روہیلہ نے بادشاہ نوں اَنھّا کردتا۔ غلام قادر نے نہ صرف شاہ عالم نوں اَنھّا کيتا بلکہ مغل شہزادیاں نوں ننگا نچوایا 1788 وچ مرہٹاں نے دہلی اُتے دوبارہ قبضہ کيتا تاں شاہ عالم نوں بحال کردتا ۔
ایہی حیدر علی تے ٹیپو دا دور سی ايسے دور وچ راجہ رنجیت سنگھ دا ظہور ہويا۔ 1788 توں 1803 تک مرہٹاں دا دہلی وچ قبضہ رہیا حتی کہ ایسٹ انڈیا کمپنی نے مرہٹاں نوں شکست دیا
شاہ عالم دوم (عہد 1759–1806 ء ، پیدا ہويا - 25 جون 1728 ، شاہجہان آباد وفات - 19 نومبر 1806) 17 ويں مغل بادشاہ سی۔ اس دا اصل ناں شہزادہ علی گوہر سی۔ ایہ عالمگیر دوم دے جانشین دی حیثیت توں 1759 ء وچ تخت اُتے چڑھ گیا ۔ شہنشاہ شاہ عالم دوم نے الہ آباد دے نال ایسٹ انڈیا کمپنی اُتے دستخط کیتے سن تے ایسٹ انڈیا کمپنی دی پنشن اُتے رہ رہے سن ۔
بحران دا وقت
[سودھو]علی گوہر نے جدوں شہنشاہ سی تاں 'الشمش دوم' دا لقب سنبھالیا ، اس تخت اُتے 1759 ء وچ بیٹھیا سی۔ تریخ وچ ، اوہ 'شاہ عالم دوم' دے ناں توں مشہور نيں۔ انہاں دے دور نوں ہندوستانی تریخ دا اک پریشان کن دور کہیا جاسکدا اے۔ انہاں دے والد عالمگیر دوم نوں انہاں دے اختیار تے کوچری وزیر غازی الدین نے تخت توں ہٹا دتا سی۔ اوہ نويں شہنشاہ نوں وی اپنی گرفت وچ رکھنا چاہندا سی۔ الامشاہ دوم تخت اُتے چڑھنے توں دو سال پہلے ، پلسی دی جنگ وچ ایسٹ انڈیا کمپنی نوں فتح حاصل ہوئی ، جس دی وجہ توں اس نے بنگال ، بہار تے اڑیسہ اُتے حکمرانی کيتی۔ شمال مغرب وچ احمد شاہ ابدالیاپنا حملہ شروع کردتا سی۔ 1756 ء وچ ، اس نے دہلی اُتے پرت مار دی تے 1759 ء وچ ، مرہٹاں نوں بھگا دتا ، جنہاں نے 1758 ء وچ پنجاب اُتے قبضہ کر ليا سی ۔ جنوب وچ ، پیشوواں نے بالاجی باجیراؤ دی سربراہی وچ مراٹھا مغلاں دی جگہ اپنی سلطنت قائم کرنے دی کوشش کيتی سی۔ اس طرح ، جس وقت شاہ عالم دوم تخت اُتے چڑھ گیا ، اس وقت اس دا اپنا ویزر اس دے خلاف دھوکہ دے رہیا سی۔ مشرق وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دی طاقت ودھدی جارہی سی تے احمد شاہ ابدالی پنجاب وچ بیٹھے سن ۔
ایسٹ انڈیا کمپنی دے نال معاہدہ
[سودھو]شاہ عالم دوم نے ابدالی نوں اپنے تخت دے لئی سب توں خطرناک سمجھیا۔ چنانچہ اس نے ابدالی دے پنجاں توں بچنے دے لئی مراٹھاں نوں اپنا سرپرست بنایا۔ لیکن 1761 ء وچ ، پانیپت دی تیسری جنگ وچ ، ابدالی نے مراٹھاں نوں شکست دتی۔ اس نے شاہ عالم دوم نوں دہلی دے تخت اُتے رہنے دی اجازت دتی ۔ اگرچہ بعد وچ اس دی خواہش سی کہ اوہ اسنوں ہٹادے تے خود دہلی دا تخت سنبھال لے ، فیر وی اس دا منصوبہ پورا نئيں ہويا۔ اُتے ، شاہ شاہ عالم دوم نوں ابدالی دی اس ناکامی دا کوئی فائدہ نئيں ہويا۔ 1764 ء وچ انہاں نے اپنے طاقت وچ اضافہ کرنے دے لئی تے اک دوسری کوشش بنایا شکست دینے برطانوی توں بنگال نواب شجاع الدولہ دے اودھ تے مفرور نواب میر قاسم دے بنگالانگریزاں نے بکسر (1764 ء) دی جنگ وچ شاہی فوج نوں شکست دتی تے شہنشاہ شاہ عالم دوم نے ایسٹ انڈیا کمپنی اُتے الہ آباد وچ دستخط کیتے ۔ اس معاہدے دے ذریعے ، بادشاہ نوں اودھ توں ضلع کوڈا تے الہ آباد دے نال ملیا دتا گیا تے بادشاہ نے بنگال ، بہار تے اڑیسہ دی دیوان (محصول دی وصولی دا حق) کمپنی نوں اس شرط اُتے دے دتا کہ اس توں اسنوں سالانہ 26 لکھ روپے دا حساب دتا جائے گا۔ لیکن شاہ عالم نوں ایہ فائدہ صرف اک مختصر وقت دے لئی ملیا۔
انگریزان نال جنگ
[سودھو]جس وقت احمد شاہ ابدالی پانی پت دے میدان اُتے مرہٹاں نوں پامال کر رہیا سی۔ اُس وقت شاہ عالم ملکِ بہار وچ انگریزاں نال جنگ کر رہیا سی۔ مگر اس توں اسنوں کچھ حاصل نہ ہويا تے انجام کار اس نے سرکار انگریزی دا پنشن خوار ہونا منظور کيتا ۔ اس دے بعد اوہ چندسال آرام دے نال الٰہ آباد وچ رہیا۔ مگر فیر مرہٹاں نے اسنوں سکھا پڑھیا کر ۱۷۱۷ء وچ اپنی طرف ملیا لیااور ضابطہ خان نوں جو اپنے باپ نجیب الدولہ دی جگہ وزیر اعظم سی۔ دلّی توں نکالنے اُتے آمادہ ہوئے ۔ چنانچہ اُنہاں دا ایہ منصوبہ پورا ہويا تے اُس وقت توں لے کے ۱۸۰۳ء تک جدوں کہ انگریزاں نے دلّی نوں فتح کيتا۔ اوتھے مرہٹاں دا خوب ڈنکا بجتا رہیا۔
کمپنی پنشن اُتے رہنا
[سودھو]پانیپت دی تیسری جنگ وچ ، مراٹھاں دی طاقت نوں ضرور نقصان پہنچیا سی ، لیکن انہاں نے جلد ہی اپنی طاقت دوبارہ حاصل کرلئی- شہنشاہ شاہ عالم دوم اپنے وزیر نجیب بغدولہ (غازی الدین) دی سازشاں دے نال دہلی واپس نئيں جا سکیا۔ اس نے مرہٹاں دی مدد لینے دے لئی کوڑا تے ضلع الہ آباد نوں مراٹھا سردار مہادجی شنڈے دے سپرد کيتا۔ اس طرح مراٹھاں دی مدد توں ، شاہ عالم دوم 1771 ء وچ دہلی واپس آئے ، لیکن ہن انہاں دی حیثیت مراٹھاں دے ہتھ وچ کٹھ پتلی دی طرح سی۔ لہذا ایسٹ انڈیا کمپنیالہ آباد دا معاہدہ توڑ دتا تے شاہ عالم دوم توں کوڈا تے الہ آباد ضلع نوں واپس لے لیا تے اسنوں سالانہ 26 لکھ روپے سود دینا وی چھڈ دتا ، جو انگریزاں نے بنگال دے عادی شخص نوں سن 1764 ء وچ دینے دا وعدہ کيتا سی۔ . اس تو��ں شہنشاہ شاہ عالم دوم دی حالت تے وی گھماؤ ہوگئی تے اوہ دوسری اینگلو مراٹھا جنگ (1803–1805 ء) تک مراٹھاں دی پناہ وچ رہیا۔
غلام قادر دے جور وستم
[سودھو]اس عرصے وچ ۱۷۸۸ء دے اندر صرف چند روز دے لئی پٹھاناں دا فریق فیر زبردست ہوئے گیا۔ چنانچہ تھوڑے عرصے تک شہر دہلی رُہیلاں دے قبضے وچ رہیا تے شاہ عالم بادشاہ نوں وی انہاں نے اپنے قابوماں کر ليا۔ اُس وقت رُہیلاں دے سردار ضابطہ خان دے بیٹے غلام قادر نے اک وڈی نالائق حرکت دی کہ اول تاں شاہ عالم دے بیٹےآں تے پوتاں نوں بادشاہ دی آنکھاں دے سامنے وڈی وڈی اذیتاں پہنچاواں ۔ فیر بیچارے بُڈھے بادشاہ دی آنکھاں خنجر توں کڈ لاں۔ مگر چند روز وچ مرہٹے آن پہنچے تے انہاں نے بادشاہ نوں اس ظالم ستمگر دے ہتھ توں چھڑایا۔ لیکن بادشاہ فیر وی نہایت تنگدست تے بے اقتدار رہیا۔آخر ۱۸۰۳ء وچ لارڈ لیک نے مرہٹاں دی دوسری جنگ وچ شاہ عالم نوں مرہٹاں دے پنجے توں چھڑا کر سرکار انگریزی دی طرف توں اس دی پنشن مقرر کر دتی۔ اس طرح اُس وات توں ہند دی سلطنت انگریزاں دے ہتھ آگئی۔ غلام قادر نے جو ظلم کیتے سن اوہ اس دے آگے آئے کیونجے سندھیا نے اسنوں پھڑ کر سخت اذیت پہنچائی تے آخر اس دا سر قلم کر کے شاہ عالم دے قدماں وچ رکھنے نوں دہلی وچ بھیجیا۔
آخری ایام
[سودھو]شاہ عالم نے 18 سال بینائی دے بغیر گزارے تے 19 نومبر 1806ء نوں شاہ عالم نے 78 سال دی عمر وچ لال قلعہ، دہلی وچ انتقال کيتا۔ مہرؤلی وچ تدفین کيتی گئی۔
موت
[سودھو]دوسری مراٹھا جنگ وچ ، ایسٹ انڈیا کمپنی دی افواج نے جنرل سیک دی قیادت وچ دہلی دے نیڑے مہادجی شنڈے دی فوج نوں شکست دتی۔ اس دے بعد ، ایسٹ انڈیا کمپنی نے شاہ عالم II تے اس دے راجگڑھ دہلی دوناں نوں کنٹرول کيتا۔ بادشاہ بوڑھا ہوگیا سی تے اَنھّا ہوچکيا سی۔ اوہ بالکل بے بس سی۔ اوہ ایسٹ انڈیا کمپنی دی پنشن اُتے رہ رہیا سی۔ آخر کار 1806 ء وچ اس دا انتقال ہوگیا۔
اکبر شاہ ثانی (پیدائش: 22 اپریل 1760ء– وفات: 28 ستمبر 1837ء) سلطنت مغلیہ دا اٹھارہواں شہنشاہ تے شاہ عالم ثانی دا فرزند سی۔
اکبر دوم (پیدائش 22 اپریل 1760 ، مکند پور؛ وفات 28 ستمبر 1837 ، دہلی ) مغل خاندان دا 18 واں شہنشاہ سی ۔ اوہ شاہ عالم دوم دا بیٹا سی تے 1806–187 ء وچ حکمرانی کيتا۔ اس وقت تک ، ہندوستان دی بیشتر ریاست انگریزاں دے قبضے وچ چلی گئی سی تے 1803 ء وچ دہلی اُتے وی قبضہ کرلیا گیا۔
سوانح
[سودھو]شہنشاہ شاہ عالم ثانی دی وفات دے بعد اس دا بیٹا اکبر شاہ تخت ہند اُتے متمکن ہويا۔ اوہ اپنے باپ دی طرح بے اختیار تے برائے ناں حکمران سی اصل اختیارات انگریزاں دے پاس سن بادشاہ دے پا س لال قلعہ دہلی دے اندر تک محدود سن ۔ بادشاہ نوں شاعری ،شطرنج تے موسیقی توں شغف سی۔ 1835ء وچ شہنشاہ نے اپنے سفیر رام موہن رائے نوں برطانیہ بھیجیا تاکہ اوہ حکومت برطانیہ توں شاہی وظیفہ وچ اضافہ دا معاملہ طے کرے کیونجے شہنشاہ دے لئی انگریزاں دی طرف توں فدوی خاص دے لفظاں وی حذف کرلئے گئے۔ رام موہن رائے نے سینٹ جیمز دی عدالت وچ اپنی درخواست پیش کيتی تے شہنشاہ دے حق وچ دلائل دتے مگر اس دا کوئی نتیجہ نہ نکلیا۔ اس دوران شہنشاہ دی وفات ہوئے گئی۔ انگریزاں نے نظام حیدرآباد تے نواب اودھ نوں اکسایا کہ اوہ اپنے لئی بادشاہ دا لقب اختیارکرن۔ نواب اودھ نے بادشاہ دا خطاب قبول کر ليا تے بادشاہ دا لقب اختیار کيتا مگر نظام نے انکار کر دتا صرف ایہی نئيں سندھ دے تالپور تے کلہوڑیاں نے شہنشاہ دا ادب واحترام برقرا رکھیا ۔
اکبر شاہ دوم دے دور دے اہم واقعے
[سودھو]- شہنشاہ شاہ عالم دوم (1769–1806 ء) اپنی زندگی دے آخری ایام وچ ایسٹ انڈیا کمپنی دی پنشن اُتے رہیا ۔
- ایسٹ انڈیا کمپنی دے فضل توں اس دا بیٹا شہنشاہ اکبر دوم محض ناں دا شہنشاہ سی۔
- اکبر دوم نوں گورنر جنرل لارڈ ہیسٹنگز (1813–1823) نے کمپنی اُتے بادشاہی دے لئی اپنا دعوی ترک کرنے نوں کہیا سی۔
- لارڈ ہیسٹنگز نے ایسٹ انڈیا کمپنی دی طرف توں مغل بادشاہ نوں دتی جانے والی امداد نوں وی نظرانداز کيتا۔
- اس اُتے ، اکبر دوم نے رام موہن رائے نوں 'راجہ' دا لقب دتا تے انہاں توں انگلین�� جانے تے بادشاہ دی پنشن وچ اضافے دی سفارش کيتی۔
- اکبر دوم دا لڑکا تے اس دا جانشین شہنشاہ بہادر شاہ ظفر (1779–1858 ء) ہندوستان دا آخری مغل بادشاہ سی ۔
وفات
[سودھو]اکبر شاہ ثانی نے 28 ستمبر 1837ء نوں وفات پائی۔ بادشاہ اپنی زندگی دے آخری ایام وچ معدے دی بیماریاں دا شکار ہوئے گیاجسمانی کمزوری دے باعث صاحب فراش رہیا۔ مرحوم بادشاہ کودرگاہ خواجہ قطب الدین بختیار کاکی دے نال مہراؤلی (دہلی )ماں دفن کيتا گیا مزار سنگ مرمر دا بنا ہواہے جتھے مغل بادشاہ بہادر شاہ اول تے شاہ عالم ثانی وی مدفون نيں۔
اکبر شاہ ثانی تے انگریزاں دیاں سازشاں
[سودھو]شاہ عالم ثانی دے وڈے بیٹے دا ناں میرزا جواں بخت سی تے منجھلے دا اکبر شاہ ثانی۔ جواں بخت ہی اصل وچ ولی عہد سی لیکن چونکہ اس دا انتقال عالم ثانی دی زندگی ہی وچ ہوئے گیا سی، اس لئی اکبر شاہ ثانی ولی عہد نامزد ہوئے گئے تے شاہ عالم ثانی دے انتقال دے بعد اوہی تخت اُتے بیٹھے۔ ذکاء اللہ نے اکبر شاہ ثانی دا سال پیدائش 1759ء دسیا اے، لیکن خود ذکاء اللہ دے اک ہور بیان دے مطابق اکبر شاہ ثانی دا انتقال 1837ء وچ 82 برس دی عمر وچ ہويا۔ تے اسپیر دے اندازے دے مطابق اوہ 83 برس دی عمر وچ فوت ہوئے۔ اس اعتبار توں انہاں دا سال ولادت 1755ء یا 1754ء ہونا چاہیے۔ اکبر شاہ ثانی دے زمانے وچ انگریزاں دی سیاسی ریشہ دوانیاں تے زیادہ تیز ہوئے گئياں۔ انگریزاں دی کوشش ایہی سی کہ دہلی دی بادشاہت رفتہ رفتہ ختم ہوئے جائے۔ شاہ عالم ثانی دے زمانے تک انگریز، مغل بادشاہ تے اس دے دربار دی تعظیم کردے سن ۔ اس وقت بادشاہ دے دربار وچ دہلی دے ریذیڈنٹ، سٹین دی حیثیت اک معمولی امیر توں زیادہ نئيں سی۔ اوہ شاہی خاندان دے ہر فرد دی بے انتہا عزت کردا سی لیکن سٹین دا نائب، چارلس مٹکاف، بادشاہ دے اس احترام توں سخت ناخوش سی۔ اس دا خیال سی کہ اسيں اس طرح بادشاہ دی تعظیم کر کے اس دی غیرت و حمیت نوں نئيں سلا سکدے، جو ہماریا اولین مقصد اے۔ مولوی ذکاء اللہ چارلس مٹکاف دے لفظاں وچ لکھدے نيں:’’ماں اس پالیسی دے نال موافقت نئيں کردا جو سٹین صاحب نے شاہی خاندان دے نال اختیار رکھی اے۔ جو شخص برٹش گورنمنٹ دی طرف توں دہلی وچ حکمرانی دے لئی مقرر ہو، اوہ بادشاہ دی تعظیم اس طرح کردا اے جس توں بادشاہی قوت دے بیدار ہونے دا اندیشہ اے۔ حالانکہ سانوں اسنوں ہمیشہ دے لئی سلا دینا چاہندے نيں۔ ہماریا مقصود نئيں کہ بادشاہ نوں بادشاہی دے دوبارہ اختیارات حاصل ہون۔ اس لئی سانوں ایسی حرکدیاں نئيں کرنی چاہئاں جنہاں توں اس دے دل وچ اپنی بادشاہی حاصل کرنے دی تمنا پیدا ہو… جے اسيں نئيں چاہندے کہ اس دی حکومت نوں فیر دوبارہ قائم کرن تاں سانوں چاہیے کہ بادشاہت دا خیال اس دے خواب وچ وی نہ آنے داں۔‘‘یہ حالات اکبر شاہ ثانی دی تخت نشینی دے ٹھیک اک سال بعد یعنی 1807ء وچ پیدا ہونے شروع ہوئے گئے سن ۔ 1809ء وچ بادشاہ نے اپنے لئی ہور وظیفے دا مطالبہ کيتا جسنوں کورٹ آف ڈائریکٹرز نے بخوشی منظور کر ليا۔ لیکن اِنّی وڈی بادشاہت پنشن تے وظائف اُتے نئيں چل سکد�� سی۔ حقیقت ایہ اے کہ انگریزاں دی طرف توں بادشاہ نوں جو وظیفہ ملدا سی اوہ ناکافی سی۔ لہٰذا بادشاہ نے فیر کوشش کيتی کہ وظیفے وچ ہور اضافہ کيتا جائے۔ بادشاہ نے اس سلسلے وچ حکومت اودھ دی وی مدد حاصل کرنے دی کوشش کيتی۔ چنانچہ 1812ء وچ بادشاہ دی والدہ قدسیہ بیگم تے صاحب زادے مرزا جہانگیر کسی بہانے لکھنؤ پہنچے تے اوتھے پہنچ کے نواب وزیر نوں اپنی مدد دے لئی آمادہ کرنے دی کوشش کيتی۔ انگریزاں نے اس کارگزاری دے جواب وچ بادشاہ دے الاؤنس وچ اس وقت تک دے لئی اضافے توں انکار کر دتا، جدوں تک اوہ انگریزاں دی شرائط اُتے کاربند نہ ہون۔ بادشاہ نوں تمام معاملات توں بے دخل کر دتا گیا ایتھے تک کہ بادشاہ نوں ایہ اختیار وی نئيں رہیا کہ اوہ اپنا ولی عہد یا جانشین خود مقرر کر سکن۔ 1814ء وچ اکبر شاہ ثانی نے گورنمنٹ توں مطالبہ کيتا کہ انہاں دا مرتبہ گورنر جنرل توں زیادہ ہونا چاہیے۔ انگریزاں دے کان اُتے جاں تک نئيں رینگی۔ جنرل لیک نے جدوں اکبر شاہ ثانی دے والد، شاہ عالم ثانی نوں دوبارہ تخت اُتے بٹھایا تاں اک اقرار نامہ لکھ کے دتا سی۔ اس اقرار نامے وچ اک شرط ایہ وی سی کہ شہنشاہ دے خرچ دی سالانہ رقم ودھیا دتی جائے گی لیکن انگریزاں نے ایہ عہد پورا نئيں کيتا۔ آخر کار اکبر شاہ ثانی نے 1830ء وچ مشہور برہمو سماجی لیڈر راجا رام موہن رائے نوں راجا دا خطاب دے کے اپنا سفیر مقرر کر کے انگلستان بھیجیا۔ راجا رام موہن رائے جدوں انگلستان پہنچے تاں انہاں دا زبردست استقبال ہويا۔ اوہ اک دانش ور سن لیکن جس مقصد دے لئی اوہ انگلستان گئے سن اس وچ انہاں نوں کامیابی حاصل نئيں ہوئے سکيتی۔ انگلستان وچ انہاں دا قیام تن سال رہیا تے اوتھے 1833ء وچ انہاں دا انتقال ہوئے گیا۔ جدوں راجا رام موہن رائے دے مشن دا علم انگریزاں نوں ہويا تاں انہاں دے دل وچ اکبر شاہ ثانی دی طرف توں تے بدگمانی پیدا ہوئے گئی۔ چنانچہ اکبر شاہ ثانی نے اپنی زندگی دے باقی دن لال قلعے وچ اک بے یارو مددگار انسان دی طرح پورے کیتے۔ اوہ دہلی دے تخت اُتے 31 برس رونق افروز رہے۔ انہاں دا انتقال ستمبر 1837ء وچ ہويا۔ عرش تیماری دا بیان اے کہ اکبر شاہ ثانی دا انتقال مرضِ اسہال توں ہويا۔ اکبر شاہ ثانی دی علمی استعداد شاہ عالم ثانی دے مقابلے وچ بوہت گھٹ سی۔ اوہ اک کم زور ارادے دے انسان سن ۔ اکثر معاملات وچ کوئی فیصلہ کرنے توں پہلے اوہ خواتین توں رجوع کردے سن ۔ انہاں خواتین وچ انہاں دی والدہ قدسیہ بیگم، انہاں دی چہیندی بیوی ممتاز محل تے پھُپھی دولت النساء بیگم خاص طور اُتے قابلِ ذکر نيں۔ ایہ خواتین بادشاہ دے دربار وچ پردے دے پِچھے موجود رہندیاں تے کاروبارِدربار وچ انہاں دا پورا دخل رہندا۔ جتھے تک ظاہری شکل و صورت دا تعلق اے اکبر شاہ ثانی اک خوب صورت انسان سن ۔ انہاں دے نین نقش تیکھے تے رنگ گورا سی۔ اک انگریز خاتون نے اکبر شاہ ثانی نوں 1812ء وچ دیکھیا سی جدوں کہ انہاں دی عمر 50 سال توں تجاوز کر گئی سی۔ اسپیر نے اکبر شاہ ثانی دے بارے وچ اس انگریز عورت دے تاثرات خود اُس دی زبانی اس طرح بیان کیتے نيں:’’ان دے خد و خال بہت اچھے نيں تے ہندوستانی ہونے دے اعتبار توں رنگ بہت گورا اے ۔ انہاں دی ریش دراز اے تے برف دی طرح سفید۔ انہاں دا لباس اگرچہ سادہ سی لیکن اوہ بیش قیمت جواہرات پہنے ہوئے سن ۔ 1827ء وچ جدوں کہ اسپیر دے بقول اوہ 73 برس دے سن، میجر آرچر نے اکبر شاہ ثانی نوں دیکھیا تاں انہاں دی تعریف انہاں لفظاں وچ بیان کيتی:’’وہ (بادشاہ) 60 برس دے معلوم ہُندے نيں (ان دی عمر اس وقت 73 برس تھی) اوہ قابلِ رشک حد تک تندرست و توانا انسان نيں۔ اوہ بہت خوب صورت نيں تے انہاں دا رنگ اس توں کدرے زیادہ گورا اے جداں کہ اُچے طبقے دے لوکاں نوں ہُندا اے۔ انہاں دی مقدس سفید ریش انہاں دے مرتبے وچ ہور اضافہ کردی اے تے انہاں دی سیاہ ذہین آنکھاں آدمی نوں کافی متاثر کردیاں نيں۔‘‘شاہ عالم ثانی دے مقابلے اکبر شاہ ثانی دے علمی تے ادبی مشاغل وی برائے ناں سن ۔ اوہ شعر وی کہندے سن لیکن انہاں دے مجموعۂ کلام یا کسی تے تصنیف دا پتا نئيں چلدا۔ انہاں دے والد شاہ عالم ثانی دا تخلص آفتابؔ سی تے اس رعایت توں انہاں نے اپنا تخلص شعاعؔ رکھیا سی۔ بہت ممکن اے کہ انہاں دا ایہ تخلص خود شاہ عالم آفتابؔ ہی نے تجویز کيتا ہوئے۔
تذکراں وچ عموماً انہاں دے ایہ دو شعر ملدے نيں:
تجھ زلف کو عہدے سے یہ دل کیونکر برآوےتاحشر نہ چھوٹے یہ بلا جس کے سر آوے
واں بار شعاعؔ ذرّہ نمط ہم کو کہاں ہےدن رات جہاں سجدے کو شمس و قمر آوے
بہادر شاہ ظفر سلطنت مغلیہ دا آخری فرمانروا
[سودھو]مرزا ابو ظفر سراج الدین محمد بہادر شاہ ظفر جو اکبر شاہ ثانی دا دوسرا بیٹا سی لال بائی دے بطن توں 24 اکتوبر 1775ء نوں دہلی وچ پیدا ہويا۔ انہاں دا سلسلہ نسب گیارھواں پشت وچ شہنشاہ بابر توں جا ملدا اے۔ خاندان مغلیہ دا آخری بادشاہ، اردو دے شاعر ابراہیم ذوق دا شاگرد شاعر سی، ذوق دی وفات دے بعد انہاں نے مرزا غالب توں شاعری وچ رہنمائی حاصل کيتی۔ 7اکتوبر 1837ء نوں قلعہ دہلی وچ تخت نشینی دی رسم ادا کيتی گئی تاں صورتحال ایہ سی کہ “خلقت خدا دی بادشاہت مغلاں دی حکم کمپنی بہادر دا” ۔
بادشاہ تے اس دا تیموری خاندان انگریز دے وظیفہ خوار سن ۔ وظیفہ وی کيتا سی اس وقت صرف چنگی ٹیکس دی آمدن پنجاہ لکھ دے نیڑے سی تے بادشاہ نوں پوری سلطنت انگریز دے حوالے کرنے دے بعد اپنے خاندان تے بادشاہت دے لئی بارہ لکھ وظیفہ ملدا سی، مغلیہ خاندان ہر طرح دی مالی تنگی دا شکار سی وظیفے دی رقم اُتے گزاریا نہ ہُندا تاں کدی کوئی سامان بیچدے تاں کدی قرضہ لیندے، رسوائیاں سن جو بڑھتاں ہی جارہیاں سن۔ واقعہ مشہور اے کہ بہادر شاہ ظفر اک بار درگاہ غریب نواز حضرت معین الدین چشتی اجمیری رحمتہ علیہ اُتے حاضری دے لئی گیا تاں دربار دے متعلقین توں سلطنت دیاں مشکلاں تے مصائب اُتے مشورہ منگیا، انہاں نے کہیا حضور اک صورت اے حضرت دا فیض مل سکدا اے آپ جاندے نيں محمد شاہ رنگیلا جو حضرت دے قدماں وچ حضرت امیر خسرو کینال مدفن نيں اوہ عاشق تے پیر دے درمیان حائل نيں جے انہاں نوں قبر کشائی کر کے کدرے منتقل کر دتا جائے تاں دونے بزرگان نوں راحت ملے گی آپ دتی سلطنت بچ سکدی اے، بہادر شاہ ظفر نے کہیا ميں ایسا نئيں کر سکدا تریخ مینوں خود غرض کہے گی جس نے اپنی سلطنت بچانے دے لئی اپنے دادا کيتی قبر اکھاڑ دی۔ ایہ اک واقعہ اے لیکن دیکھیا جائے تاں اس وقت تریخ وچ باعزت تے باوقار ہونے دی خواہش خاندان تیمور عرصہ توں فراموش کر چکے سن تے انگریز دی تابعداری نوں مقدر سمجھ لیا سی۔
انگریز اک اک کر کے سارے علاقےآں اُتے قابض ہوئے رہے سن، بہادر شاہ ظفر دے دور وچ سندھ وی انگریز دی مکمل عملداری وچ آ گیا، بعد وچ اسنوں ممبئی کینال شامل کے دے اک کمشنر دے زیر انتظام دے دتا گیا۔ پنجاب اُتے وی انگریز دا قبضہ ہوئے گیا، سکھاں توں زبردست لڑائی دے بعد تخت لاہور نوں بطور تاوان ڈیڈھ کروڑ روپے سالانہ ادا کرنا پيا، انگریز فوجی دستہ وی ایتھے مستقل آ گیا تے سکھ سیاسی آلہ بن دے رہ گئے۔ پنجاب دے بعد اودھ نوں وی برطانوی سلطنت وچ شامل کے لیا گیا۔
فیر شاہی خاندان دی باری وی آگئی انہاں دتی اپنی ملکیت دے دیہات جاگیراں باغ تے مکانات نوں وی انگریز نے صرف تن لکھ سالانہ اضافی وظیفہ اُتے اپنی تحویل وچ لے لیا، شاہ عالم تے اکبر شاہ توں پہلے دے بادشاہاں دی تمام اولاداں نوں شاہی قلعے توں انگریزاں نے کڈ باہر کيتا کہ ہن انہاں دا ایتھے کيتا کم ؟ شاہی قلعے دے اندر ہونے والے تمام تر اخراجات دا کنٹرول وی انگریز نے اپنے ہتھ میاں لے لیا۔ بادشاہت ایہ رہ گئی سی کہ اک معمولی کھاٹ جس اُتے گدا بچھا ہويا ہُندا اس اُتے سفید لباس وچ سفید مخروطی پگڑی جو کدی پہنی ہُندی تاں کدی سامنے رکھی ہوتیاس دے نال بادشاہ سلامت بیٹھے ہُندے البتہ دو مفلوک الحال ملازم پشت اُتے کھڑے مورچھلاں توں انہاں نوں ہويا کر رہے ہُندے۔
فیر وی کچھ ایسا ہويا کہ جس دا نتیجہ اک صبح لال قلعہ دے قیدی اس ضعیف بادشاہ نے اک کمرہ وچ دیکھیا، اس دے سامنے اک کھانے دا خوان رکھیا سی جسنوں کپڑے توں ڈھکا ہويا سی۔ بہادر شاہ ظفر نے پُچھیا میجر اس وچ کیہ اے ؟ اوہ بولا “ ایہ آپ دتی نذر اے جو بند ہوئے گئی سی تے جسنوں دوبارہ حاصل کرنے دے لئی آپ نے باغی سپاہیاں دا نال دیا”۔ انگریز میجر ہڈسن نے کپڑا ہٹایا تاں اس وچ بادشاہ دے تن شہزادےآں دے سر سن ۔
ایہ کِداں ہويا ؟۔۔۔۔لمبی کہانی اے، مختصر دسے دیندے نيں کہ انگریز چربی والے کارتوس ہندوستان لیائے جنہاں نوں چلانے دے لئی دنداں توں کٹ کر چربی ہٹانا ہُندی سی فیر اسنوں بندوق وچ بھر کر فائر کردے سن انہاں دے بارے وچ مشہور ہوئے گیا کہ ایہ چربی گائے تے سور دی اے، گائے ہندوواں دے لئی مقدس سی تاں سور مسلماناں دے لئی حرام ، ہن ایہ چربی منہ توں کون ہٹائے۔
دیسی سپاہیاں وچ بغاوت ہوئے گئی، انگریز بضد سن کہ دیسی سپاہی انہاں نوں استعمال کرن تے سپاہیاں نے کہیا ایہ اسيں سب دے مذہب تے ایمان دا معاملہ اے، بنگال وچ ڈمڈم تے بارک پور دے تھاںواں اُتے بغاوت شروع ہوئی فوجیاں نے انکار کيتا تاں انہاں نوں قید کر دتا گیا حالانکہ انہاں فوجیاں دی انگریزاں دے لئی بے پناہ قربانیاں سن، لکھنو وچ وی ایہی کچھ ہويا، میرٹھ توں بغاوت نوں خون ملا، دوسپاہیاں منگل پانڈے تے ایشوری پانڈے نے انگریزاں اُتے حملہ کر دتا۔ منگل پانڈے نوں گرفتار کرلیاگیا تے اسنوں سزائے موت دتی گئی۔اک رجمنٹ دے سپاہیاں نوں نہ صرف دس سال قید با مشقت دی سزا دتی گئی بلکہ انہاں دتی بے انتہا تذلیل وی کيتی گئی۔فوجیاں نے انگریز دے خلاف ہتھیار اٹھا لئے اوتھے چھاؤنی جیل تے شہر وچ موجود انگریزاں نوں قتل کر کے باغی فوجی دہلی جا پہنچے، اوتھے انہاں نے بادشاہ نوں کہیا آپ ساڈے سرپرست نيں اج آپ نے ساڈے دین دی حفاظت دے لئی عَلم بلند نہ کيتا تاں باقی کيتا بچے گا۔
بادشاہ نے انہاں نوں تسلی دتی تے حالات سنبھالنے دے لئی انگریزاں نوں پیغام بھیج��ا، اوتھے کپتان ڈگلس تے کمشنر فریزر گل بات کرنے نوں آئے لیکن باغیاں نے چڑھائی کر دتی تے ایہ اپنے سپاہیاں سمیت لال قلعہ وچ مارے گئے۔
بغاوت دے نتائج توں خوفزدہ بادشاہ نے اس بغاوت دے کسی طور خاتمہ دی بہت کوشش کيتی لیکن باغی سپاہی، عوام تے انہاں وچ شرپسند ایداں دے گھل مل گئے سن کہ مسئلہ سلجھانے دا کدرے سرا نہ ملدا سی چاروناچار ہن بادشاہ نے سوچیا شائد وقت آ گیا اے کہ ایہ بغاوت ہی سانوں انگریز توں چھٹکارا دلا دے، مالی مسائل توں گھرے ہوئے ضعیف بادشاہ نے اپنے بیٹےآں نوں باغیاں دی کمان کرنے بھیج دتا، فیر ہر طرف خط وی لکھے کہ ریاستاں اس جنگ جسنوں ہندوستانی جنگ آزادی کہندے سن تاں انگریز غدر کہندے سن اس دے لئی اکٹھے ہوئے جاواں تے اپنا جان و مال لگاواں۔ جنگ آزادی دا نعرہ ’’انگریزاں نوں ہندوستان توں کڈ دو‘‘ سی، اس لئی اس وچ انگریز توں نقصان اٹھانے والے مہارانا پرتاب ، بادشاہ اکبر تے شیوا جی دی اولاداں سمیت متضاد عناصر اک مشترکہ دشمن دے خلاف یکجا تاں ہوئے لیکن کوئی منظم قوت نہ بن سکے، انہاں وچ مفاد پرست فتنہ پرداز لوکاں نے مذہب دے ناں اُتے تفرقہ ڈالیا، دکان داراں نوں لُٹیا کسی گھر یا محلہ نوں پرتن دے لئی ایہ افواہ کافی سی کہ ایتھے گورا(انگریز) چھپاہويا اے ۔
شروع وچ ہندو مسلم سکھ سب اس جنگ وچ شامل سن لیکن آہستہ آہستہ ہندو تے سکھ اس جنگ توں وکھ ہوئے گئے بلکہ انہاں نے انگریزاں دی بھرپور مدد کيتی ایويں ایہ جنگ مسلماناں تے انگریزاں دی جنگ بن گئی۔ اس دوران لاہور وچ وی بغاوت ہوئی لیکن اسنوں سینکڑاں سپاہیاں دے قتل توں دبا دتا گیا ايسے طرح پنجاب تے سرحدی صوبہ وچ وی اٹھدی بغاوت فورا ہی کچل دتی گئی ایويں وی ایتھے سکھ انگریز دے پوری طرح نال سن ۔
بخت خان روہیلہ روہیل کھنڈ توں باغی سپاہیاں کینال دہلی آ گیا ایہ توپ خانے دا صوبے دار ماہر تے دانشور سی اس نے وڈی بے جگری توں لڑائی دی تے انگریزاں نوں دہلی وچ داخل نہ ہونے دتا۔ بادشاہ نے وی ہر جگہ محاذاں اُتے جا جا کے سپاہیاں دا حوصلہ ودھایا عوام و خاص وچ بادشاہ دی آمد صبح شام جاری رہی۔ جنرل نکلسن نے انگریز فوجاں دی مدد توں تقریباً چار مہینے تک دہلی دا محاصرہ کیتے رکھیا، لیکن فیر بادشاہ دے نیڑےی رفقاء تے جاسوساں حکیم احسن اللہ خان ، مرزا الہی بخش، گوری شنکر مہاجن ، کمند لال، جاٹ مل نے غداری دی انگریز نوں معلومات داں تاں دہلی دے کمزور حصےآں اُتے گولہ باری توں انگریز فوج شہر وچ داخل ہوئے گئی لیکن ہر گلی ہر مکان اُتے انہاں نوں شدید مزاحمت دا سامنا سی۔
ایتھے بادشاہ نے اک فیصلہ کيتا جو وی اج تریخ اے اس فیصلہ دا نتیجہ اے ، بخت خان نے بادشاہ نوں کہیا کہ آپ میرے نال چلاں دہلی وچ سانوں شکست ہوئے رہی اے لیکن سارا ہندوستان باقی اے آپ جتھے ہونگے لوک آپ دے ناں اُتے جمع ہوئے جاواں گے جے فیر اسيں مارے جاندے نيں تاں سانوں حسرت نئيں ہوئے گی کہ اساں کوشش نئيں کيتی۔ لیکن ایتھے بادشاہ دا نیڑےی رفیق تے سمدھی مرزا الہی بخش آڑے آ گیا تے اس نے کہیا انگریز آپ دی مجبوری سمجھاں گے وچ آپ دے سارے معاملات صاف کروا دواں گا آپ ایتھے رنيں۔ اس موقع اُتے اک خواجہ سرا نے وی کہیا انگریز توں رحم مانگنا بزدلی اے تیمور دی اولاد نوں کٹ مرنا چاہیئے ایسی ذلت و رسوائی توں موت بہتر اے۔ لیکن بادشاہ نے جو جواب دتا اس نے ہندوستان دی تریخ وچ مغلیہ خاندان دے مستقبل دا واضع تعین کر دتا، بہادر شاہ ظفر نے کہیا ” میں اس ضعیفی وچ کتھے پھردا پھراں گا، مرزا کہہ رہے نيں اوہ انگریز توں گل کرن گے، مینوں معافی مل جائے گی، باقی دن گوشہ نشینی وچ کٹ دواں گا، ہن تسيں جاؤ اللہ نگہبان”۔
بخت خان مایوس ہوئے کے اپنی جمعیت کینال دہلی توں بخیریت نکل گیا تے اوہ لوک فیر کدرے سامنے نئيں آئے۔ بادشاہ نے مرزا الہی بخش دے کہنے اُتے قلعہ چھڈیا تے مقبرہ جہانگیر وچ اپنے عیال تے خیر خواہاں سمیت پناہ لے لی، ایہ وکھ کہانی اے کہ اوتھے توں انگریز میجر ہڈسن دے ہتھوں مرزا الہی بخش ، منشی رجب علی حکیم احسن اللہ تے ہور نے کِداں گرفتار کروایا۔اس دے بعد شہزادے قتل کيتے گئے انہاں دتی لاشاں کوتوالی لٹکائی گئياں تے سر بادشاہ نوں پیش کر دئیے گئے، جس معافی دی امید وچ ساری مزاحمت لپیٹی سی اوہ کیہ ملدی، بادشاہ نوں انگریز دی عدالت وچ بطور مجرم پیش کردتا گیا، ایہ مقدمہ اکیس دن چلدا رہیا مارچ دی 9 تریخ نوں فیصلہ ہويا، نیڑے اٹھارہ مشتبہ چشم دید گواہ پیش کیتے گئے، دو سو دے نیڑے دستاویزات پیش کيتی گئياں، جنہاں دا تعلق بہادرشاہ ظفر توں سی ، بادشاہ نے صحت جرم توں انکار کيتا تے کہیا ایہ بغاوت میری برپا دی ہوئی نئيں سی حالات دے جبر دے تحت عوام دی قتل و غارت تے پرت مار روکنے دے لئی مجھےاس دتی قیادت کرنا پئی۔ بہادر شاہ ظفر نوں اپنی ہی سلطنت وچ قومی مجرم تے غدار قرار دے کے رنگون جلاوطن کر دتا گیا۔
اوتھے وی بادشاہ ہوئے یا ملکہ زینت محل، شہزادے جواں بخت ہاں یا شہزادہ عباس شاہ سب نے خاندان تیمور دی ناموس نوں بالائے طاق رکھ دے انگریزاں نوں بار بار خط لکھے اپنی معافی تے آزادی دے لئی نئيں بلکہ چند سو روپے دا وظیفہ ودھانے دے لئی جو انہاں نوں قید وچ گذر واوقات دے لئی ملدا سی۔ حمیت ناں سی جس دا گئی تیمور دے گھر سے
دہلی اُتے انگریزاں دے قبضہ دے بعد ہر جگہ جنگ آزادی ٹھنڈی ہوئے گئی۔ مارچ 1858ء وچ لکھنؤ اُتے وی دوبارہ انگریزاں دا قبضہ ہويا تے ظلم وستم دا خوف ناک باب رقم کيتا گیا۔اس توں پہلے دہلی دی فتح دے بعد انگریز فوجاں نے شہری آبادی نوں بے دریغ قتل کيتا۔ سینکڑاں نوں پھانسی دی۔ مجرم و بے گناہ مسلمان ہندو دی تمیز دے بغیر ہزاراں نفوس گولیاں توں اڑا دتے گئے۔ ہندوستانیاں نوں توپاں دے سامنے کھڑاکر کے توپ چلادی جاندی جس توں انہاں دے جسماں دے چیتھڑے اڑ جاندے۔
بہادر شاہ ظفر دی گرفتاری
[سودھو]جنگ آزادی دے اواخر وچ ، 14 ستمبر 1857ء نوں انگریزاں دیاں فوجاں کچھ شکستہ فصیل والے تھاںواں توں شہر (دہلی) وچ داخل ہوئے گئياں۔ پنج دن (14 تا 19 ستمبر) شہر وچ مسلسل جنگ ہُندی رہی۔ پہلے دن انگریزی فوجاں کوتوالی تے جامع مسجد تک پہنچ گئياں۔ کچھ مجاہدین نے جامع مسجد وچ پناہ لی، کچھ شہر دے کئی حصےآں وچ مدافعت کردے رہے۔ انگریزاں دی پیش قدمی نوں عارضی طور اُتے روک دتا گیا تے اوہ کشمیری دروازے دی طرف واپس چلے گئے۔
غلام حسین دے مطابق بادشاہ خود لال ڈگّی سوار ہوئے کے تشریف لائے، تمام افواج تے رعایا جمع ہوئی۔ لال ڈگّی دا ایہ علاقہ انگریزاں دی گولیوںکی زد وچ سی اس لئی افسران نے عرض کيتا کہ حضور دا ایتھے ٹھہرنا مناسب نئيں اے، ایسا نہ ہوئے کہ حضور نوں کوئی صدمہ پہنچے۔ بادشاہ انہاں لوکاں دے کہنے توں قلعے وچ واپس چلے آئے۔
17 تے 18 ستمبر نوں شہر وچ گھمسان دی لڑائی ہوئی، ہر طرف گولیاں دی بارش ہوئے رہی سی۔ باغی سپاہیاں وچ ہن لڑنے دا دم باقی نئيں رہیا سی، چنانچہ 19 ستمبر بروز ہفتہ بادشاہ نے قلعہ چھڈ دتا تے بیگمات تے شہزادےآں کینال سلطان جی چلے گئے۔ غلام حسین خاں اس وقت دا حال بیان کردے ہوئے لکھدے نيں:
قلعہ تے شہر دے لوک ننگے پاؤں، ننگے سر شہر توں نکلے تے جس دا جدھر منہ اٹھا، چل دتا۔ کوئی (علاقہ و درگاہ) قدم شریف دی طرف بھجیا، کوئی پہاڑ گنج چل دتا تے کوئی جے سنگھ پورہ۔ اکثر درگاہ سلطان جی صاحب تے روشن چراغ دہلی درگاہ حضرت قطب الدین دی طرف چلے گئے‘‘۔
کہیا جاندا اے کہ قلعہ چھڈنے توں پہلے بخت خاں نے بہادر شاہ ظفر نوں اپنے نال لکھنؤ چلنے دا مشورہ دتا سی ۔ لیکن بخت خان دے معروضات دے مقابلے وچ مرزا الٰہی بخش دا ایہ استدلال بہادر شاہ دے لئی زیادہ قابل قبول ثابت ہواکہگرمی دا موسم اے، برسات آ گئی اے، حضور دی ضعیفی تے ناتوانی دا زمانہ اے، گھر توں باہر نکل کے مسافرت وچ امن ہوئے تب وی گھر دا سا آرام میسر آنا محال ہُندا اے، تے لڑائی بھڑائی دی حالت وچ تاں زیادہ مصیبتاں دا سامنا کرنا پڑدا اے۔ آپ چھوٹے چھوٹے شہزادےآں، شہزادیاں تے پردہ نشین بیگمات نوں کتھے لئی پھراں گے۔ لہٰذا میری گزارش ایہی کہ آپ باغیاں دے نال تشریف نہ لے جاواں۔ وچ انگریزاں توں مل کے تمام معاملات دی صلح صفائی کراداں گا، آپ اُتے تے آپ دی اولاد اُتے اک حرف نہ آنے داں گا‘‘۔ مرزا الٰہی بخش دی ایہ تقریر سن کر بادشاہ چپ ہوئے گئے۔
21 ستمبر نوں میجر ہڈسن نے ہمایوں دے مقبرے توں اس شرط اُتے حراست وچ لے لیا کہ جے بادشاہ بخوشی اپنے آپ نوں اس دے حوالے کے دیؤ گے تاں انہاں دی جان بخشی کر دتی جائے گی۔ میجر ہڈسن دی جانب توں بادشاہ دی جان بخشی دی پیش کش خود انگریز افسران دے درمیان اک متنازعہ معاملہ بن گیا۔ چنانچہ 30 اکتوبر نوں سانڈرس (کمشنر و ایجنٹ شمال مغربی صوبہ جات) نے میجر ہڈسن توں اس اقدام دی وضاحت چاہی کہ انہاں نے کسی ہدایت دے تحت بادشاہ دی جان بخشی دا وعدہ کيتا۔ سانڈرس لکھدا اے:
میری آپ توں ایہ گزارش اے کہ اس معاملے دی وضاحت کرن کہ جدوں آپ نے بادشاہ دی جان بخشی دی ضمانت دتی تاں آپ کسی ہدایت دے تحت کم کر رہے سن تے نال وچ ایہ وی تفصیل توں بیان کیجیے کہ اوہ کیہ حالات سن جنہاں نے بادشاہ نوں اس گل کيتی طرف راغب کيتا کہ اوہ خود نوں حکومت برطانیہ دے قیدی دی حیثیت توں آپ دے حوالے کے دیؤ۔‘‘
ہڈسن نے سانڈرس دے اس خط دا تفصیلی جواب دتا۔ ہڈسن دے ايسے جواب توں بہادر شاہ ظفر دی گرفتاری دے صحیح حالات اُتے روشنی پڑدی اے۔ ہڈسن دا خط اگرچہ طویل اے لیکن اس دی جزئیات اس اعتبار توں اہم نيں کہ ایہ بہادر شاہ ظفر دے تاریخی المیے توں متعلق بھرپور معلومات بہم پہنچاندی نيں۔ ہڈسن دا خط اس طرح اے:
از طرف لیفٹیننٹ ڈبلیو۔ ایس۔ آر ہڈسن
بہ ملاحظہ جی۔ بی۔ سانڈرس صاحب
کمشنر و ایجنٹ شمال مغربی صوبہ جات دہلی
کیمپ دہلی۔ 28 نومبر 1857ء
جنابِ عالی
۱۔ آپ دے خط نمبر۲، مورخہ ۳۰ اکتوبر دا جواب حاضر اے۔ وچ آپ نوں اس امر دی اطلاع دینے دی سعادت حاصل کردا ہاں کہ بادشاہِ دہلی نے اس (مخصوص) شرط اُتے خود نوں میرے حوالے کيتا کہ اک تاں انہاں دی جان بخشی کردتی جائے، تے انہاں دی شان وچ کوئی گستاخانہ سلوک نہ کيتا جائے۔ میرے ناں توں ایہ وعدہ مرزا الٰہی بخش دے ذریعے اک روز پہلے بیگم زینت محل تے انہاں دے والد توں وی کيتا جا چکيا سی۔ دوبارہ گرفتاری والے دن مولوی رجب علی نے وی ایہی وعدہ (میری طرف سے) بادشاہ توں کيتا۔ بعدازاں بادشاہ دے اصرار اُتے مینوں وی بہ زبانِ خود انہاں لفظاں نوں دہرانا پيا۔
۲۔ ميں نے ایہ اقدام میجر جنرل ولسن دی ہدایت دے مطابق کيتا سی جو اس وقت فوج دی کمان کر رہے سن ۔
۳۔ جنہاں حالات دے تحت بادشاہ نے خود نوں میرے سپرد کیہ اوہ درج ذیل نيں:
جب مینوں اندازہ ہويا کہ بادشاہ واقعی باغیاں دے نال فرار ہونے دی غرض توں قلعہ خالی کر چکے نيں، انہاں دا پِچھا کرنے دے لئی انگیز فوج بھیجنا مشکل سی، تاں ميں نے میجر جنرل توں اجازت چاہی کہ بادشاہ نوں فرار توں روکنے دی کوئی ترکیب لڑاواں...
۴۔ اس غرض توں ميں نے مرزا الٰہی بخش نوں طلب کیہ انہاں دی معرفت زینت محل تے انہاں دے والد توں سلسلۂ گفت شنید شروع کيتا...ابتدائی طور اُتے انہاں دے مطالبات انتہائی غیر ضروری سن ۔ بیگم (زینت محل) دا اصرار سی انہاں دے جواں سال بیٹے بخت نوں ولی عہد تسلیم کيتا جائے۔ اوہ تخت شاہی دی وراثت دی ضمانت منگ رہیاں سن۔ بادشاہ دا مطالبہ ایہ سی کہ انہاں دی پنشن بنا کسی کٹوندی دے جاری کيتی جائے تے پچھلے پنج ماہ دی ہنگامۂ مئی توں تاحال، فوراً ادا کيتی جائے۔ ميں نے انتہائی مشکل توں بادشاہ نوں باور کرایا کہ اوہ اس وقت کن مشکل حالات وچ گھرے ہوئے سن، جنہاں دی رو توں ایہ قطعی ناممکن سی کہ بادشاہ یا انہاں دے خاندان دا کوئی فرد تخت نوں دوبارہ حاصل کر سکے ۔
۵۔ بہت قیل و قال دے بعد جدوں انہاں اُتے ایہ حقیقت روشن ہوئے گئی کہ بادشاہ تے شہزادےآں دی نہ صرف آزادی بلکہ زندگی وی خطرے وچ اے تاں ميں نے زینت محل دے لڑکے جواں بخت تے انہاں دے والد احمد قلی خاں دی حفاظت کيتی ذمے داری لیندے ہوئے بیگم زینت محل نوں اپنے مقصد دے لئی راضی کر ليا ۔ انہاں توں ایہ شرط منوا لی گئی کہ اوہ بادشاہ نوں میرے حوالے کرنے دے لئی اپنا اثر و رسوخ استعمال کرن گے۔ مرزا الٰہی بخش نے بعد وچ بادشاہ دا تعاقب کر کے قطب دے راستے وچ انہاں نوں جا لیا، تے انہاں نوں درگاہ نظام الدین نزد مقبرہ ہمایوں دی جانب پرتن اُتے راضی کر ليا۔ اوتھے بادشاہ دی ملاقات زینت محل توں کرائی گئی، ہور تمام لوک وی اوتھے پہنچ گئے۔ جس روز دہلی دشمناں توں خالی ہويا، اس دن شام نوں مرزا الٰہی بخش ایہ مژدہ لے کے میرے پاس آئے۔ اگلے روز صبح ميں نے انہاں نوں دوبارہ بھیجیا۔ مولوی رجب علی تے گھڑ سواراں دا اک مختصر سا دستہ وی انہاں دے نال سی۔ کچھ توقف دے بعد ميں نے اپنے 50 سپاہی بھیجے۔
۶۔ مقبرے دے نیڑے مولوی رجب علی دی پارٹی اُتے حملہ ہويا، چار گھوڑ سوار زخمی ہوئے گئے لیکن ایہ ظاہر سی کہ ایہ حملہ بادشاہ دی پارٹی نے نئيں کيتا سی، کچھ جذباتی قسم دے لوک حملہ آور ہوئے سن، چنانچہ ميں نے بادشاہ دی گرفتاری وچ پس و پیش توں کم لینا مناسب نہ سمجھیا۔ ميں نے رسالدار مان سنگھ نوں 18 جواناں دے نال مولوی رجب علی دے پاس گھلدے ہوئے حکم دتا کہ جے کوئی بادشاہ نوں اغوا کرنے دی کوشش کرے تاں فوراً مینوں اطلاع دو۔ مقبرے توں باہر جانے دی کوشش کرنے والے ہر شخص نوں گولی توں اڑا دیاجائے۔ وچ خود وی موقع اُتے موجود رہیا لیکن عمارت دی آڑ وچ چھپ گیا۔ ميں نے مولوی رجب علی نوں ہدایت دے رکھی سی کہ اوہ بادشاہ نوں بتا داں کہ جے اوہ خاموشی توں خود نوں حوالے کردے نيں تاں وچ انہاں دی حفاظت دا ضامن ہاں لیکن جے انہاں نے مقبرے توں فرار ہونے دا ارادہ کيتا تاں سمجھ لاں کہ مقبرے دے دروازے دی کمان میرے ہتھ وچ اے، وچ بغیر کسی رحم دے انہاں نوں تے انہاں دے لواحقین نوں گولی مار داں گا۔
۷۔ دو تن گھینٹے دے طویل انتظار دے بعد رسالدار نے بادشاہ دے باہر آنے دی اطلاع دتی ۔ مرزا الٰہی بخش تے مولوی رجب علی بذاتِ خود بادشاہ دی پالکی دے ہمراہ چل رہے سن ۔ بادشاہ دی پالکی دے بالکل پِچھے بیگم زینت محل دی پالکيتی سی، فیر بادشاہ دے ملازمین تے انہاں دے پِچھے قلعے تے شہرے توں بھجے ہوئے پناہ گزیناں دا جم غفیر سی۔ پالکیاں رک گئياں۔ بادشاہ نے ایہ پیغام میرے ناں بھیجیا کہ اوہ بادشاہ خود میری بولی توں اپنی جان بخشی دے لفظاں سننے دے خواہش مند نيں۔ وچ اپنے گھوڑے اُتے بیٹھ کر ادھر دی طرف ودھیا لیکن حفظ ماتقدم دے طور اُتے ميں نے اپنے سپاہیاں نوں بادشاہ دی سواری تے انہاں دے پِچھے آنے والے مجمعے دے درمیان وچ کھڑا کر دتا۔ بظاہر انہاں دے ارادے خطرناک دکھادی دے رہے سن ۔ ميں نے لمحہ بھرتوقف کيتا، فیر فوراً بادشاہ تے بیگم دے نیڑے پہنچ گیا۔ ميں نے انہاں توں عہد کيتا سی ،اس دی بابت بادشاہ تے بیگم خوف زدہ سن، ميں نے انہاں توں ایہ شرط منوائی سی کہ اوہ فرار ہونے دی کوشش نئيں کرن گے جس دا کہ اس وقت قوی امکان سی۔ فیر ميں نے سب نوں سنانے دے لئی خاصی بلند آواز وچ اپنے سپاہیاں نوں مخاطب کردے ہوئے کہیا، جو شخص اپنی جگہ توں ہلنے دی کوشش کرے اسنوں گولی مار دو‘‘۔ جداں ہی اوہ مجمعے توں کچھ دور آ گئے، ميں نے مرزا الٰہی بخش تے مولوی رجب علی توں بادشاہ دی پالکیوں دے نال نال چلنے نوں کہیا۔ نال ہی اپنے سپاہیاں نوں بادشاہ دی پالکی دا تعاقب کرنے دا حکم دتا۔ ميں نے اک گھینٹے بعد بادشاہ تے بیگم نوں میجر جنرل دے احکام دے مطابق قلعے دے دروازے اُتے آپ دے حوالے کرکے اطمینان دا سانس لیا ۔ ہڈسن‘‘
ہڈسن دے خط توں اس گل دا بخوبی اندازہ ہوجاندا اے کہ گرفتاری وچ دو تن روز لگے،گرفتاری دے لئی ہڈسن نے زینت محل نوں دھوکے توں شیشے وچ اتارنا پيا۔
صرف اک دن وچ 24 مغل شہزادے پھانسی دے تختے اُتے لٹکا دتے گئے مسلمان تاں چن چُن دے قتل کیتے گئے۔ بوہت سارے مقتدر تے متمول مسلماناں دی معمولی شک وشبہ دی بنا پرجائداداں تباہ کر دیؤ انہاں ناں جاگیراں توں بے دخل کر دتا گیا جس دی وجہ توں اوہ کوڑی کوڑی نوں محتاج ہوئے گئے۔دہلی ،لکھنؤ ،کانپور، جھانسی دے علاوہ ہور تھاںواں وی انگریزاں دے تصرف وچ آ گئے۔
جنگ آزادی دے دوران چار ہزار انگریزاں دی موت واقع ہوئی جس دے جواب وچ 12 لکھ ہندوستانیاں دا خون بہا کر وی انگریز دا غصہ کم نہ ہويا۔ انہاں نے اگلے 90 سال تک کدی ہندو تے کدی مسلمان دا خون بہایا۔ اگست 1858ء وچ برطانوی پارلیمنٹ نے اعلان ملکہ وکٹوریہ دے ذریعے ایسٹ انڈیا کمپنی دا خاتمہ کرکے ہندوستان نوں تاج برطانیہ دے سپرد کر دتا۔
بہادر شاہ ظفر دی رنگون وچ اپنے کنبے تے نیڑےی لوکاں دے ہمراہ قید دی داستان وی حسرت ناک اے تے کسی تفصیلی تحریر کيتی متقاضی اے، اکتوبر 1858 وچ انہاں نوں ایتھے لیایا گیا اوہ تقریباً چار سال قید رہے، 7 نومبر 1862ء نوں انہاں دا انتقال ہوئے گیا، انہاں نوں شہزادے جواں بخت تے شاہ عباس نے اپنے استاد حافظ محمد ابراہیم دہلوی دے ہمراہ غسل دتا، انہاں نوں اک لکڑی دے صندوق وچ رکھ دے اُتے سرخ چادر ڈال دتی گئی، جنازے وچ اوتھے دے مسلماناں دے اک ہجوم نے شرکت کيتی جنہاں نوں کافی فاصلہ اُتے دور کھڑا کيتا گیا۔ ایويں انہاں نوں ايسے دن برطانوی افسران نے اپنی نگرانی وچ رنگون دے مشہور شویداگون پیگوڈا دے نیڑے اک بےنشان قبر وچ دفن کر دتا۔
کئی سال بعد ہندوستان توں کچھ دولت مند مسلمان رنگون گئے تے انہاں نے قبر دے گرد لوہے دا کٹہریا تے ٹین دا چھت ڈال دتا، بہادر شاہ ظفر دا پوتا سکندر بخت قبر دی مجاوری کرنے لگا، جو مسلمان رنگون آندے اس قبر اُتے وی آندے ، زمانے دے رنگ ویکھو شہنشاہ ہند دے پوتے نوں لوک قبر اُتے جھاڑو لگاندے دیکھدے تے چلدے وقت کچھ نہ کچھاس دے ہتھ اُتے رکھ دیندے ایہی اس دا ذریعہ معاش سی اسنوں انگریزاں نے اوتھے توں ہٹا دتا تاں قبر زمین کینال مل گئی ، نیڑےا چوبیس سال بعد 1886 وچ ملکہ زینت محل دا انتقال ہويا تے اوہ وی ايسے احاطے وچ دفن ہوئی۔
ایہ قبراں فیر لمبا عرصہ گمنام رہیاں قریباً 1906 وچ کچھ ارباب اختیار دی کوشش توں قبراں دے گرد اِٹاں دی چھوٹی چھوٹی دیواراں بنا دتیاں گئیاں، اک بار فیر حالات تے موسماں دے اثرات ایتھے تک اثر انداز ہوئے کہ نشانات تک معدوم ہوئے گئے، فیر 1991 وچ مزدوراں نوں اک سیوریج لائن کھودتے کھودتے اِٹاں دا چبوترہ ملیا ، تحقیقات سےمعلوم ہويا کہ ایہ دراصل بہادر شاہ ظفر دی قبر اے بعد وچ عطیات دی مدد توں ایتھے مقبرہ تعمیر کيتا گیا۔ ہندوستان وچ قائم دوسرے مغل بادشاہاں دے عالی شان مقبراں دی نسبت ایہ مقبرہ بہت معمولی اے۔ اک آہنی محراب اُتے انہاں دا ناں تے خطاب رقم اے۔ نچلے حصہ اُتے انہاں دی ملکہ زینت محل تے پوتی رونق زمانی دی قبر اے۔
ہن ایہ مقبرہ درگاہ دا درجہ اختیار کر گیا اے تے ایتھے رنگون دے مسلمان حاضری دیندے نيں۔ بطور بادشاہ بہادر شاہ ظفر دے پاس اپنا کوئی لشکر نئيں سی، لیکن اوہ جنگِ آزادی دے دوران علامتی رہنما دے روپ وچ سامنے آئے جنہاں دے پِچھے ہندو تے مسلمان دونے کھڑے ہوئے گئے۔ تریخ گواہ اے کہ اس دوران ہزاراں مسلمان تے ہندو سپاہیاں نے انہاں دی شہنشاہی بحال کرنے دے لئی اپنی جاناں قربان کر دتیاں۔
اوہ کوئی جنگی ہیرو یا انقلابی رہنما نئيں سن، لیکن اوہ اپنے جدِ امجد اکبرِ اعظم دی طرح مسلم ہندوستانی رہتل دی برداشت تے کثیر القومیت والی سوچ رکھنے والے بادشاہ سن، ہندوستان دے دو وڈے مذاہب دے اتحاد دی طرف بہادر شاہ ظفر دے جھکاؤ دی اک وجہ خود انہاں دا خاندان سی۔ انہاں دے والد اکبر شاہ ثانی مسلمان جدوں کہ والدہ لال بائی ہندو راجپوت شہزادتیاں سن جو قدسیہ بیگم بنیاں۔ اس وقت بہادر شاہ ظفر دا اولاد توں وی وڈا ورثہ انہاں دی اردو شاعری اے کیونجے ایہ انہاں دی پہچان قائم رکھے ہوئے اے جدوں کہ انہاں دی اولاد گمنامی دے اندھیراں وچ کھو گئی ،محبت تے زندگی دے بارے وچ انہاں دی غزلاں برصغیر بھر دے نال نال برما وچ وی گائی تے سنی جاندیاں نيں۔
خاندان تیمور دے اخیر بادشاہ
[سودھو]شاہ عالم دے بعد اس دا بیٹا معین الدین اکبر شاہ ثانی دلّی دا بادشاہ ہويا تے اپنے باپ دی طرح سرکار انگریزی دا پیشن خوار رہیا۔ فیر اُس دے بعد اس دا بیٹا سراج الدین ابو ظفر بہادر شاہ اُس دا جانشین ہويا۔ جس اُتے خاندان تیموریہ دا سلسلہ ختم ہوگیا۔ اوہ ۱۸۵۷ء وچ سرکار انگریزی دی باغی فوج دے نال مل گیا۔اور جداں ظلم شدید غلام قادر رُہیلے نے اُس دے دادا شاہ عالم اُتے دلّی دے قلعے وچ کیہ سی۔ویسا ہی اُس نے اُس وقت ايسے جگہ بے گناہ انگریزاں اُتے جو ہاں قید سن ۔ کرایا یا روا رکھیا۔ اُس دی پاداش وچ اوہ قید ہوئے کے رنگون وچ جلا وطن کيتا گیا تے اوتھے مفلوج ہوئے کے مر گیا۔
اورنگزیب توں بہادر شاہ ظفر، سلطنت مغلیہ دا زوال
[سودھو]کسی وی عہد یا سلطنت دا خاتمہ اچانک نئيں ہُندا، اس زوال دے پِچھے ہمیشہ سیاسی معاشی تے معاشرتی وجوہات ہُندیاں نيں جنہاں نوں بروقت پہچان کر انہاں دا حل نئيں کڈیا جاندا تاں ایہ مسائل دیمک دی طرح اندر توں کھوکھلا کر دیندے نيں تے اک دن بظاہر عظیم نظر آنے والی سلطنت زماں بوس ہوئے جاندی اے۔ سلطنت مغلیہ کینال وی ایہی سب ہويا لیکن اضافی طور اُتے اک عرصہ ذلت و رسوائی وی مقدر رہی۔
سب توں پہلی غلطی سلطنت دے انتظامی ڈھانچہ نوں وقت دے تقاضیاں توں ہم آہنگ نہ کرنا سی ،پرانا نظام نويں دور وچ عوام نوں مطمئن نہ رکھ سکیا ،نويں قوماں تے طبقاں نوں حکومت وچ شامل نہ کرنے توں حکومت تے عوام وچ دوریاں ودھدتیاں گئیاں۔ انگریزاں دی چالاں نوں سارا الزام دینا حقیقت توں اکھاں چرانا اے، اپنی نالائقیاں تے نااہلیاں نے ہی دوسرےآں نوں اگے ودھنے دے مواقع دئیے۔ ایہ زوال دی داستاں 1707ء توں 1857ء قدم قدم اُتے افسوس تے حسرت توں بھری پئی اے۔
ہندوستان وچ بوہت سارے مذہبی عقائد دے نال لوک اپنی زندگیاں گزار رہے سن ،اپنے پیشرو بادشاہاں دی سیکولر پالیسی دے برعکس اورنگزیب عالمگیر دا متشدد تے متعصب مذہبی رویہ زوال دی بنیاد وچ اہم حصہ رکھدا اے، وڈے وڈے عہدےآں اُتے عالمگیر نے وی غیر مسلماں نوں رکھیا لیکن ایہ وی کافی ثابت نہ ہويا۔ اس توں پہلے تک شہزادےآں نوں گھوڑے اُتے سوار رکھ دے میدان جنگ وچ مصروف رکھیا جاندا سی اوہ سیاسی تے عسکری لحاظ توں مضبوط تربیت حاصل کردے سن لیکن فیر اقتدار دے لئی سازشاں ایسی گہری ہُندی گئياں کہ کوئی اپنے شہزادے نوں راجگڑھ توں باہر نہ گھلدا کہ نہ جانے کدوں تخت حاصل کرنے دا موقع ہتھ آ جائے۔ ایہ بھُل گئے کہ ہمہ وقت جنگ دا مالی فائدہ ہُندا سی، اک طرف مال غنیمت ہتھ آندا تاں دوسری طرف مطیع علاقے ریاستاں اپنا ٹیکس بروقت ادا کردیاں ،کسی بغاوت دی صورت وچ انہاں ناں نتیجہ فورا ًدکھا دتا جاندا، لیکن فیر ایہ محل وچ بیٹھ کر انتظار کرنے لگے کہ سب اپنا ٹیکس راضی خوشی ادا کر دیؤ گے، ریاستاں دے کئی شہر تے علاقے تجارتی مرکز بن گئے، تاجر ہندو ساہوکار امیر ہُندے گئے ریاست غریب تے راجے نواب امراء اِنّے امیر ہوئے گئے کہ مغل بادشاہاں نوں قرض دینے لگے۔ تجارت توں روپیہ دی گردش ہوئی تے شاہی خاندان دے علاوہ ہر طبقہ نوں فائدہ ہويا۔ مغل بادشاہاں نے سیاسی تنگ نظری دا مظاہرہ کيتا تے ثقافتی سماجی تے معاشی طور اُتے ترقی کردے ہندوستان دا کنٹرول انہاں دے ہتھ توں نکل گیا۔
مغل سلطنت وچ عوام اپنے بادشاہ نوں اپنا محافظ سمجھدے سن معاشی مسائل دا حل وی انہاں توں طلب کردے سن لیکن فیر بادشاہ توں زیادہ طاقت مقامی ریاستاں دے راجہ امیر تے نواباں دی ہوئے گئی عوام بادشاہاں توں لاتعلق ہوئے گئے۔ معاشی حالات ایداں دے سن کہ 1756ء وچ جدوں احمد شاہ ابدالی نے حملہ کيتا تاں ریاست دے امیر عمادالملک دی فوج بھج گئی کیونجے انہاں نوں تنخواہ نئيں مل رہی سی۔ نادر شاہ تے احمد شاہ ابدالی نے ہندوستان دی جمع شدہ دولت لوٹی تے نال لے گئے انہاں نے محلات تے ہور عمارتاں وچ وی کوئی قیمتی چیز نئيں چھڈی۔ سلطنت دے حالات ایہ ہوگئے کہ شاہی خاندان دی ضروریات فوج دی تنخواہ امراء دے اخراجات مرہٹاں نوں خراج سب دے لئی ہر طرف کھوہیا جھپٹی دی جانے لگی۔ لوکاں نے دولت توں کاروبار کرنے دی بجائے زمین وچ دبانا شروع کر دتی بے روزگاری ودھ گئی جرائم وچ اضافہ ہوئے گیا ایداں دے وچ انگریز دی آمد نے لوکاں نوں روزگار دے مواقع دئیے تاں عوام نے انگریزاں نوں پیر جمانے وچ بھرپور مدد کيتی۔
ابتدائی ادوار وچ خاندان مغلیہ وچ حکمران اپنے تخت دے دعویداراں یا بغاوت کرنے والےآں نوں انہاں دے حامی امراء سمیت مار دیندے سن ایويں مغلیہ خاندان دے ارکان دی تعداد زیادہ نئيں سی اس لئی اوہ ملکی وسائل اُتے زیادہ بجھ نئيں سن، اس دور وچ جنگ و جدل جاری رہیا ،مال آندا رہیا ریاستاں تے علاقے مطیع رہے، شاہی خاندان دی برتری دے لئی روایات تے رسومات تے مخصوص القابات اختیار کرنا انہاں دا حق سی اس اُتے ہمسری دے دعویدار خاندان وی اس طرح پیدا نئيں ہوئے۔ شاہی خاندان وچ روایات تے تقریبات بھرپور طریقے توں منانے دا رواج سی،
دربار دی رونقاں، سلام کرنے والےآں شعر تے فقرہ بازی توں تعریف کرنے والےآں لطیفے سنیا کر محظوظ کرنے والےآں مخالفین دی ہجو کرنے والےآں، درباری گویاں سازنداں تے رقاصاں نوں بخشیش عام روایات سن، مجرے وچ حسیناواں دی اداواں اُتے جاگیراں بخش دینے دی عیاشیاں وی ہُندی رنيں۔
اک طبقہ جاگیردار وی موجود سی انہاں دے ہاں خوشحالی سی انہاں نواب خانداناں دا رہن سہن وی شاندار سی، بچے دی پیدائش توں شاہی خاندان دی طرح رسومات شروع ہوئے جاندیاں، آذان، چھیويں، ناں رکھنے دی رسم، بسم اللہ، سالگرہ، ختنہ، جھولے دی رسم، روزہ کشائی، مونچھاں دا کونڈا، فیر شادی دے لئی منگنی، مانجھے ساچق، مہندی، شب گشت، عقد خوانی، ولیمہ، چوتھی زچگی اُتے چوماسا، ستواں سا، فوتیدگی اُتے فاتحہ، سوئم، چہلم برسی انہاں دے علاوہ تمام تہوار نہایت اہتمام توں منائے جاندے ایہ سب بے پناہ مالی بجھ بن گیا ۔ سلطنت دی مرکزی فوج معاشی مسائل دے باعث آہستہ آہستہ کمزور ہوئے کے ختم ہوئے گئی، علاقائی امراء جاگیردار تے نواب ہی فوج دے مختلف حصےآں دی کفالت دے زمہ دار سن لیکن انہاں نے مرکزی فوج دی تنخوانيں روک داں فوجی بھاگنے لگے بیرکاں خالی ہوئے گئياں ایہ بھگوڑے بے روزگار فوجی لٹیرے بن گئے تاں ایہ امراء نواب لوک اپنی ضرورت دے مطابق اپنی فوج رکھنے لگے، امراء دا اثرورسوخ ودھیا تاں فیر متوقع بغاوتاں نوں روکنے دے لئی خاندان نوں محلےآں وچ نظر بند رکھنے دا سلسلہ شروع ہويا اس قید و بند نے مغل شہزادےآں نوں مردانہ جاہ و جلال بہادری تے سیاسی معاشرتی سمجھ بجھ توں محروم کر دتا انہاں دتی تعلیم و تربیت وی نہ ہوئی جس شہزادے نے ہوش سنبھالیا وڈھیاں نوں کنیزےآں باندیاں کینال عیش و عشرت وچ دیکھیا انہاں نے وی ایہی راستہ اختیار کيتا۔ نتیجہ ایہ ہويا کہ اک طرف ایہ مغل شہزادے ننگی تلوار دیکھ کے ڈر جاندے تے امراء دے حکم اُتے چلدے تاں دوسری طرف شاہی خاندان دی آبادی ودھانے وچ مصروف رہندے۔ بہادر شاہ اوّل، جہاندار شاہ تے فرخ سیر دے زمانے وچ ہونے والی خانہ جنگیاں دی اس دے بعد نوبت وی نہ آندی صرف امراء دا فیصلہ ہی تخت دا فیصلہ ہُندا،اس دتی معزولی دے بعد اسنوں حرم توں ماں تے بہناں دے سامنے گھسیٹ کر لیایا گیا تے اک تاریک کمرے وچ قتل کر دتا گیا، فرخ سیر دے بعد تن بادشاہ بعد دیگرے سید برادران دی مرضی توں بنے فیر روہیلہ ، مرہٹے تے انگریز برسراقتدار آئے تاں بادشاہ انہاں دتی مرضی توں مقرر ہُندے سلطنت صرف شاہی دربار تے محل تک رہ گئی سی۔
امراء قطعی خود مختار سن سزاواں دینا زمیناں اُتے قبضہ خوبصورت عورتاں دا اغوا تے لوکاں نوں قتل کروانا عام گل سی۔ ایہ زمیناں دا خراج تے ہور ٹیکس اکٹھا کردے زیادہ تر غبن دے لیندے باقی اخراجات دیکھیا دیندے۔ منافقت ایسی سی کہ ایہ اک طرف عیاشی وچ مبتلا سن تاں دوسری طرف مذہبی سرگرمیاں وچ بھرپور خیرات کردے۔ امراء نے شاہی خاندان نوں رسوا کرکے رکھ دتا، اک نامور امیر غلام قادر روہیلہ نے شاہی خاندان دی بے توقیری وچ کوئی کسر نہ رہنے دی، شاہ عالم نوں معزول کيتا تواس دتی اکھاں چھری توں کڈ داں شہزادہ اکبر جو بعد وچ بادشاہ بنا اسنوں دربار وچ رقص اُتے مجبور کيتا حرم دی عورتاں تے شہزادیاں دی تذلیل کی، شہزادہ بیدار بخت نوں اس لئی معزول کيتا کہ اوہ بازار وچ پتنگ اڑانے چلا گیا سی۔ عماد الملک نے عالمگیر ثانی نوں اک پیر توں ملانے دے بہانے لے جا کے قتل کر دتا۔ سلطنت انہاں امراء دے ہتھ وچ سی، مرہٹاں نے تاں بادشاہ شاہ عالم اُتے اک نگران نظام الدین مقرر کر دتا جو بادشاہ دے اخراجات نوں ہر بہانے توں کم کر دیندا حتی کہ بادشاہ دے اہل خانہ دا روزانہ دا راشن وی ایہی مقرر کردا سی،اس دے حرم دی دوسو بیویاں وچوں روزانہ باری باری صرف اک دا راشن ملدا سی۔ ناصرالدین محمد شاہ رنگیلا نسبتاً طویل وقت ستائیس سال اقتدار وچ رہیا وجہاس دتی عیش وعشرت سی جس دے باعث اوہ حکومتی امور توں لاتعلق سی تے امراء خود مختار سن، اس نے محل وچ رنگ رلیاں منانے دا ایسا ماحول بنایا کہ مغل نسل ہی تباہ کر دتی۔
یورپی فوجی مہم جو اٹھارويں صدی وچ ہندوستان آئے ایہ کرائے دے فوجی سن زیادہ تر فرانسیسی سن انہاں نے مغل بادشاہ، اودھ دے نواب، دکن دے صوبیدار نظام الملک ، میسور دے حیدر علی تے ٹیپو سلطان، راجپوتانہ دیاں ریاستاں تے مرہٹہ سرداراں دے ہاں ملازمت کيتی تے انہاں دتی مقامی فوج نوں تربیت وی دی۔ فیر انگریز بحیثیت تاجر ہندوستان آئے تے ایسٹ انڈیا کمپنی قائم کر کے مقامی لوکاں نوں روزگار مہیا کيتا تے اپنے وفادار لوکاں اُتے مشتمل وڈا گروہ اکٹھا کردے چلے گئے، مقامی فوج تیار کرنے وچ وی انہاں نوں زیادہ دیر نہ لگی عام غریب محروم لوکاں نوں روزگار ملنے لگیا پیسہ انہاں دے ہتھ آنے لگیا تاں انگریز نوں ہی انہاں نے آقا تسلیم کر ليا۔
انگریزاں دے آنے توں وی مغل خاندان دے حالات ابتر ہی رہے، گزارے دے لئی صرف وظیفہ ملدا سی بادشاہ دا ایہی ہن شاہی خاندان کیلئےاولین مقصد سی، 1857ء دے ہنگامے وچ ملکہ زینت محل اس امید اُتے انگریز دی طرفدار سن کہ شاید انگریز شہزادہ جواں بخت نوں بادشاہ بنا دین۔
آخر دور وچ شہزادے صرف قلعہ معلی وچ رہ سکدے سن تے تیمور دی ایہ آل اولاد سلاطین کہلاندے سن، کوئی کم نہ کردے کوئی ہنر نہ سیکھدے، پتنگ بازی بٹیر بازی کبوتر بازی ، چوسر، گنجفہ تے شطرنج کھیلنے وچ مصروف رہندے۔ شاہ عالم دے حرم وچ خواتین 500 توں ودھ سن اس دے ستر توں ودھ لڑکے تے لڑکیاں سن،اس دا بیٹا اکبر 18سال دی عمر وچ 18بیویاں دا شوہر سی۔ 1836ء وچ سلاطین دی تعداد 795 سی جو ودھ کے 1858 وچ 2104 ہوئے چکيتی سی، ایہ سب اپنے خاندان اپنے حرم اپنی کنیزےآں دے لئی اخراجات پورے کرنے دی کوششاں وچ لگے ��ہندے وظیفے دی رقوم اِنّی وڈی تعداد دے لئی ناکافی سن انہاں دتی تقسیم اُتے وی جھگڑے ہُندے، سلاطین مہاجناں توں قرض لیندے تے عدم ادائیگی اُتے عدالتاں وچ پیشیاں بھگتا کردے۔ اس اُتے بہادر شاہ ظفر نے 1848ء نوں شقہ جاری کيتا کہ سلاطین عدالتی رسوائی توں بچنے دے لئی قرض نہ لیا کرن۔ مالی وسائل دی کمی، غربت و افلاس، بیکاری و کاہلی، قید و بند و پابندیاں، سازشی ماحول، محدود زندگی تے محدود مشاغل، بے مقصد زندگی، جھوٹی شان و شوکت تے حالات توں بے خبری نے سلاطین نوں بیکار کر دتا ایسی صورتحال وچ باصلاحیت تے باعمل انسان دا پیدا ہونا ممکن نہ سی۔ 1857ء دے انقلاب دی ناکامی دے بعد مغل بادشاہت دا خاتمہ ہوئے گیا بہادر شاہ ظفر دا 1862ء وچ رنگون وچ انتقال ہوئے گیااس دے دو شہزادے میجر ہڈسن دے ہتھوں مارے گئے اک شہزادہ فیروز بھج کر مکہ چلا گیا تے باقی زندگی اوتھے گذاری، اک شہزادہ فخرالدین زخمی ہوئے کے معذور ہويا تے اور دہلی وچ زندگی گذاری، باقی سینکڑاں سلاطین جنگ دے بعد قلعہ چھڈ کے بھجے تے دربدر دی ٹھوکرن کھا کر زمانہ دے ہتھوں گمنامی وچ روپوش ہوئے گئے، حرم خالی ہوئے گئے ایہ خواتین وی تریخ دے اوراق وچ گم ہوئے گئياں۔
سلطنت دی عظمت نوں قائم رکھنے دے لئی حکمران خاندان نوں ہمیشہ قربانیاں دینا پڑدی نيں لیکن ایہ قربانیاں ايسے صورت وچ صلہ دیندی نيں جدوں حکومت ملنے اس اُتے مکمل گرفت ہوئے تے وزیر مشیر امراء سب حکمران دے حکم دے تابع ہون۔ مغل خاندان دے بادشاہ جہاندار شاہ، فرخ سیر، احمد شاہ تے عالمگیر ثانی قتل ہوئے جدوں کہ شاہ عالم نوں اَنھّا کر دتا گیا لیکن ایہ سب قربانیاں رائیگاں گئياں وجہ صرف اک سی کہ اس خاندان مغلیہ دے سلاطین تعلیم و تربیت دے فقدان دے باعث سیاسی تے معاشرتی لحاظ توں بہت پِچھے رہ گئے سن نال ہی نال جھوٹی شاہی شان و شوکت تے عیاشیاں نے انہاں دتی معاشی حالت وی تباہ کر دتی سی۔ ایہ زوال سلطنت مغلیہ دے عروج اُتے سیاہ دھواں دی طرح چھا گیا تے سلطنت مغلیہ اُتے فخر اک بھُولا ہويا خواب بن گیا۔
صوبےآں دیاں تکلیفاں
[سودھو]صرف اک مثال اُ ن بے رحمیاں دے ظاہر کرنے نوں کافی اے۔ جو شمال مغربی حملہ آوراں دے طفیل ہندوستان اُتے ہُندی رنيں۔ ۲۵۰۰ افغانی سرداراں دا گروہ متھرا دے شہر اُتے اُس وقت حملہ آور ہويا جدوں کہ چین توں زندگی بسر کرنے والے ہندو یاتری اس جگہ پرستش وچ مشغول سن ۔ انہاں نے بوہت سارے گھراں تے اُنہاں دے باشندےآں نوں جلیا کے خاک وچ ملیا دتا تے کِنے ہی آدمی تلواراں تے نیزےآں توں مارے گئے تے بوہت سارے آدمیاں ، عورتاں تے بچےآں نوں قید کر کے لے گئے۔
ہندوستان دے سرحدی ضلعے جنہاں وچ پہلے باشندےآں دی کثرت سی۔ بالکل خالی ہوئے گئے۔ گوجرانوالہ جو بدھ مذہب دے زمانے وچ پنجاب دا دارالخلافہ سی۔ ویران ہوئے گیا۔ موجودہ باشندے بعد وچ آکر آباد ہوئے نيں۔ دوسری قسم دے حملہ آور سمندر توں آئے۔ جنوبی ہندوستان وچ انگریزاں تے فرانسیسیاں دی لڑائی وچ کرناٹک توں دربار دہلی دی حکومت بالکل نیست و نابود ہوئے گئی۔ ۱۷۶۵ء وچ بنگال ۔ بہار ۔ اوڑیسہ انگریزاں دے حوالے کیتے گئے۔ پانی پت دی تیسری لڑائی توں جو ۱۷۶۱ء وچ ہوئی، سلطنت مغلیہ صرف ناں نوں ہی رہ گئی سی۔ ایہ لڑائی احمد شاہ ابدالی تے مرہٹاں وچ ہویء سی۔ مغلاں نے فتح تاں حاصل کر لئی۔ مگر اُنہاں وچ اس قدر دم باقی نہ رہیا کہ ہند وچ حکومت وی کر سکن۔ انگریز آہستہ آہستہ اپنا قدم جماندے گئے۔ دہلی دے برائے ناں بادشاہ حکومت تاں کردے سن ۔ مگر اُنہاں دی حکومت صرف محلےآں ہی وچ محدود سی۔ اکبر نے ہندوئاں توں دوستانہ سلوک کر کے سلطنت مغلیہ دی بنیاد مستحکم کر دتی سی تے اک طاقتور تیسری جماعت بنا دتی سی۔ جس وچ ہندوستان دے ہی باشندے سن تے صرف اُنہاں دی وجہ توں ہی وسط ایشیا دی طرف توں کوئی حملہ آور ادھر دا رُخ نہ کر سکیا تے انہاں دی مدد توں اُس نے مسلمان جرنیلاں نوں اپنے قابو وچ رکھیا اورنگزیب تے اُس دے جانشیناں نے اس مدبرانہ تدبیر اُتے عمل نہ کيتا تے مسلمان حملہ آوراں نوں افغانستان توں اس طرف آنے دی جرات ہوئے گئی ۔ ہندوستانی صوبےآں دے مسلمان حاکماں نے خود مختار ریاستاں قائم کر لین تے جنگجو ہندو قوماں جنہاں نے اکبر نوں سلطنت مغلیہ دے مستحکم کرنے وچ مدددی سی۔ اُس دی بربادی دا سبب ہوئیاں۔
یورپی اقوام دی تجارتی مسابقت‘ نو آبادیات تے برطانوی راج
[سودھو]پندرھواں صدی دے آخر وچ پرتگیزی جہازراں واسکو ڈے گاما افریقا دے راستے راس امید دا چکر کٹ کر ہندوستان پہنچنے وچ کامیاب ہوگیا تے ۲۷؍مئی ۱۴۹۸ء نوں برعظیم دی مشہور بندرگاہ کالی کٹ پہنچ گیا۔ بالآخر ایہ تاریخی واقعہ برعظیم دی سیاست وچ یورپی اقوام دی مداخلت انہاں دی نوآبادیات‘ آخر وچ برطانوی تسلط دا سبب بنیا۔
اک صدی تک پرتگیزی برعظیم دی تجارت اُتے چھائے رہے تے خوب دولت کمائی انہاں نے اپنے حریفاں ایرانیوں‘ عرباں تے ترکاں نوں پِچھے چھڈ دتا۔ مذہبی تعصب‘ زبردستی لوکاں نوں عیسائی بنانا‘ ظلم تے خونخواری‘ حرص ولالچ تے قزاقی‘ تساہل پسندی‘ عیش وآرام تے ہندو عورتاں توں شادیاں‘ برعظیم وچ مضبوط مغلیہ سلطنت دا قیام تے بعد وچ ستارھواں صدی وچ دوسری یورپی قوتاں ولندیزیاں (ڈچ)‘ فرانسیسیاں تے انگریزاں دی برعظیم وچ آمد پرتگیزیاں دے زوال دا سبب بنیاں۔ ۱۶۳۱ء وچ شاہجہان نے پرتگیزیاں نوں ہگلی توں تے اورنگ زیب نے انہاں نوں بنگال توں کڈ باہر کيتا۔ اٹھارہويں صدی وچ ساحل مالابار گوا تے اک دو مقبوضات دے سوا سب اُتے ہور یورپی اقوام دا قبضہ ہوگیا۔ انگریزاں نے سب توں پہلے شہنشاہ جہانگیر دے دور وچ سورت دے مقام اُتے انگلستان دے بادشاہ جیمز اول دے خط اُتے مغل بادشاہ توں اجازت لے کے تجارتی کوٹھیاں قائم کيتیاں تے ایسٹ انڈیا کمپنی دی بنیاد رکھی۔
۱۶۱۵ء توں ۱۶۳۲ء دے دوران انگریز تاجراں نے مدراس تے ہور علاقےآں وچ تجارتی مراکز قائم کیتے۔ سرتھامس رو انگلستان دے سفیر دی حیثیت توں کئی سال جہانگیر دے دربار وچ رہیا تے تجارتی مراعات حاصل کردا رہیا۔ شاہجہان دے دور وچ اس دی بیٹی جتھے آرا اگ توں جھلس گئی تاں اک انگریز ڈاکٹر باٹن نے اس دا کامیاب علاج کيتا تے بادشاہ توں اپنی قوم دے لئی بنگال وچ بلا محصول تجارت دی سہولت حاصل کرلئی- اورنگ زیب عالمگیر دے دور وچ ایسٹ انڈیا کمپنی نوں انتہائی نامساعد حالات دا سامنا کرنا پيا لیکن بعد وچ ۱۷ ہزار پونڈ تاوان جنگ ادا کرکے معافی نامہ حاصل کرلیا۔ ۱۶۹۰ء وچ کمپنی نے کلکتہ وچ اک کارخانہ قائم کيتا تے اس دی قلعہ بندی کيتی۔ اس دا نا م فورٹ ولیم رکھیا۔
مغل بادشاہ فرخ سیر (۱۷۱۳ء تا ۱۷۱۹ء) دے عہد حکومت وچ اک انگریز ڈاکٹر ہملٹن نے بادشاہ دا کامیاب علاج کرکے ۳ ہزار سالانہ دی معمولی رقم دے عوض پورے بنگال وچ کمپنی دے لئی آزادانہ تجارت دا فرمان حاصل کرلیا تے جلد ہی کمپنی نے سورت‘ بمبئی‘ احمد آباد‘ کالی کٹ‘ مدراس‘ کلکتہ‘ ڈھاکا‘ بالانور‘ ہگلی‘ پٹنہ تے ہور تھاںواں اُتے وڈے تجارتی مراکز قائم کرلئی۔
- ↑ بہادر شاہ پہلا