Galaktika filamentlari
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e4/Galaxy_fimament.jpg/250px-Galaxy_fimament.jpg)
Kosmologiyada galaktika filamentlari (quyi turlar: superklaster komplekslari, galaktika devorlari va galaktika varaqlari) koinotdagi eng katta maʼlum boʻlgan tuzilmalar boʻlib, ular tortishish kuchi bilan bogʻlangan galaktika superklasterlari devorlaridan iborat. Ushbu massiv, ipga oʻxshash shakllanishlar 80 megaparsek h -1 (yoki 160 dan 260 million yorugʻlik yili[1][2]) gacha boʻlishi mumkin va ular katta boʻshliqlar orasidagi chegaralarni tashkil qiladi[3].
Shakllanish
[tahrir | manbasini tahrirlash]Koinot evolyutsiyasining standart modelida galaktik filamentlar toʻrga oʻxshash qorongʻu materiya qatorlari boʻylab hosil boʻladi (ular galaktik tarmoq yoki kosmik tarmoq deb ham ataladi)[4]. Taxminlarga koʻra, bu qorongʻu materiya koinotning tuzilishiga juda katta miqyosda taʼsir koʻrsatadi. Qorongʻu materiya gravitatsion ravishda barion materiyani oʻziga tortadi.
Kashfiyot
[tahrir | manbasini tahrirlash]Superklasterlardan kattaroq tuzilmalarni kashf qilish 1980-yillarning oxirida boshlangan. 1987-yilda Hawai'i universiteti astronomiya institutidan astronom R. Brent Tully Pisces-Cetus nomli superklaster majmuasini aniqladi. Shundan soʻng, 1989-yilda CfA2 Buyuk devori[5], 2003-yilda Sloan Buyuk devori kabi superklasterlar kashf qilindi. 2013-yilning 11-yanvarida Markaziy Lancashire universitetidan Roger Clowes boshchiligidagi tadqiqotchilar o‘lchamlari bo‘yicha ilgari kashf etilgan galaktika filamentlaridan kichikroq bo‘lgan Huge-LQG katta kvazarlar guruhi kashf etilganini eʼlon qilishdi[6]. 2013-yil noyabr oyida astronomlar gamma-nurlarining portlashlaridan mos yozuvlar nuqtasi sifatida foydalangan holda, 10 milliard yorugʻlik yilidan ortiq oʻlchamdagi oʻta ulkan filament boʻlgan Hercules — Corona Borealis Buyuk devorini topdilar[7][8][9].
Filamentlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Filamentlarning pastki turi uzunlik oʻqi boʻylab koʻndalang kesimdagi katta va kichik oʻqlarga taxminan oʻxshashdir.
Filament | Sana | Oʻrtacha masofa | Hajmi | Izohlar |
---|---|---|---|---|
Coma filamenti | Coma superklasteri Coma filamenti ichida joylashgan. U CfA2 Buyuk devorining bir qismini tashkil qiladi[10]. | |||
Perseus-Pegasus filamenti | 1985-yil | Perseus Cetus superklasteri bilan bogʻlangan, bunda u Perseus-Pisces superklaster filamentning bir qismi hisoblanadi. | ||
Ursa Major filamenti | CfA Homunculus klasteri bilan bogʻlangan. Ushbu filamentning bir qismi Homunculusning bir qismini tashkil qiladi. | |||
Lynx-Ursa Major filamenti (LUM filamenti) | 1999-yil | 2000 km/s yildan 8000 km/s gacha siljish fazosida | Lynx Ursa Major superklasteri bilan bogʻlangan va undan ajralib turadi. | |
ClG J2143-4423 protoklaster atrofida z=2,38 filament | 2004-yil | z=2,38 | 110 Mpk | Buyuk devor uzunligidagi filament 2004-yilda topilgan. 2008-yil holatiga koʻra, u hali ham redshift 2 dan keyingi eng katta tuzilma hisoblanadi[11]. |
- Somon yoʻli yaqinida yulduz hosil qiluvchi galaktikalarning eng kichik hozircha maʼlim filamenti Adi Zitrin va Noah Brosh tomonidan taklif qilingan[12].
Galaktika devorlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Filamentlarning galaktika devori kichik turi uzunlik boʻylab oʻq boʻylab koʻndalang kesimdagi kichik oʻqdan sezilarli darajada katta oʻqqa ega boʻladi.
Devor | Sana | Oʻrtacha masofa | Hajmi | Izohlar |
---|---|---|---|---|
CfA2 Buyuk devori (Coma devori, Buyuk devor, Shimoliy Buyuk devor, Buyuk Shimoliy devor, CfA Buyuk devor) | 1989-yil | z=0,03058 | 251 Mpc uzunligi
|
Bu koinotda kashf etilgan birinchi super-katta yirik tuzilma edi. CfA Homunculus Buyuk devorning markazida yotadi va Coma superklaster homunculus tuzilishining koʻp qismini tashkil qiladi. Coma klasteri yadroda joylashgan[13]. |
Sloan Buyuk devori (SDSS Buyuk devori) | 2003-yil | z=0,07804 | 433 Mpc uzunligi | Bu topilgan eng katta galaktika filamenti hisoblanadi[13]. |
Sculptor devori (Janubiy Buyuk devor, Buyuk Janubiy devor, Janubiy devor) | 8000 km/s uzunlikda 5000 km/s kengligi 1000km/s chuqurlikda (qizil siljish boʻshliq oʻlchamlarida) |
Sculptor devori Fornax devoriga „parallel“ va Grus devoriga „perpendikulyar“ joylashgan. | ||
Grus devori | Grus devori Fornax va Sculptor devorlariga „perpendikulyar“ joylashgan. | |||
Fornax devori | Fornax klasteri bu devorning bir qismidir. Devor Sculptor devoriga „parallel“ va Grus devoriga „perpendikulyar“ joylashgan. | |||
Hercules -Corona Buyuk Borealis devori | 2013-yil | z≈2[14] | 3 Gpc uzunligi 150 000 km/s chuqur (qizil siljish fazosida) |
Bu koinotdagi eng katta maʼlum tuzilma hisobanadi[15][16]. Bu, shuningdek, 1991-yildan beri birinchi marta galaktika filamenti va buyuk devori sifatida koinotdagi eng katta maʼlum tuzilma boʻlib rekord oʻrnatdi. |
![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6d/Large-scale_structure_of_light_distribution_in_the_universe.jpg/120px-Large-scale_structure_of_light_distribution_in_the_universe.jpg)
Eng yaqin galaktika devorlari xaritasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]![](http://178.128.105.246/cars-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d8/Nearsc.gif)
Katta Kvazar guruhlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Katta kvazar guruhlari (LQGs) maʼlum boʻlgan eng katta tuzilmalardan biri hisoblanadi. Ular protogiperklasterlar, proto-superklaster-komplekslar va galaktika filamentlarining prekursorlari boʻlishlari nazariya sifatida talqin qilingan.
LQG | Sana | Oʻrtacha masofa | Hajmi | Izohlar |
---|---|---|---|---|
Clowes — Campusano LQG (U1.28, CCLQG) |
1991 yil | z=1,28 |
|
Bu 1991-yildan 2011-yilgacha, U1.11 kashfiyotiga qadar koinotdagi eng katta maʼlum boʻlgan tuzilma edi. |
U1.11 | 2011 yil | z=1,11 |
|
Huge-LQG kashfiyotiga qadar bir necha oy davomida koinotdagi eng katta maʼlum tuzilma edi. |
Huge-LQG | 2012 yil | z=1,27 |
|
Hercules -Corona Borealis Buyuk devori topilgunga qadar, bu koinotda maʼlum boʻlgan eng katta inshoot edi[17] |
Superklaster kompleksi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Ism | Sana | Oʻrtacha masofa | Hajmi | Izohlar |
---|---|---|---|---|
Pisces-Cetus superklaster majmuasi | 1987-yil | Kengligi 1 milliard ly, 150 million ly chuqurlikda |
Virgo Superclusteri va boshqa klasterlarni oʻz ichiga oladi |
Keng miqyosli xaritalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]-
Yerdan 1 milliard yorugʻlik yili (307 Mpc) masofada joylashgan koinot, filamentlar va boʻshliqlarni hosil qiluvchi mahalliy superklasterlarni koʻrsatadi.
-
Eng yaqin devorlar, boʻshliqlar va superklasterlar xaritasi
-
SDSS Buyuk devorini oʻz ichiga olgan 2dF tadqiqot xaritasi
-
2MASS XSC infraqizil osmon xaritasi
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ „Convert 50 Parsecs to Light Years“.
- ↑ „Convert Megaparsec to Mile“.
- ↑ Bharadwaj, Somnath; Bhavsar, Suketu; Sheth, Jatush V (2004). "The Size of the Longest Filaments in the Universe". Astrophys J 606 (1): 25–31. doi:10.1086/382140.
- ↑ Riordan, Michael. Shadows of Creation: Dark Matter and the Structure of the Universe. W H Freeman & Co (Sd), March 1991. ISBN 0-7167-2157-0.
- ↑ Huchra, John P.; Geller, Margaret J. (17 November 1989). "M. J. Geller & J. P. Huchra, Science 246, 897 (1989).". Science 246 (4932): 897–903. doi:10.1126/science.246.4932.897. PMID 17812575. Archived from the original on 2008-06-21. https://web.archive.org/web/20080621082540/http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/246/4932/897. Qaraldi: 2009-09-18.Galaktika filamentlari]]
- ↑ Wall. „Largest structure in universe discovered“. Fox News (2013-yil 11-yanvar). 2013-yil 12-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 12-yanvar.
- ↑ Horvath, Istvan; Hakkila, Jon; Bagoly, Zsolt (2014). "Possible structure in the GRB sky distribution at redshift two". Astronomy & Astrophysics 561: id.L12. doi:10.1051/0004-6361/201323020.
- ↑ Horvath I., Hakkila J., and Bagoly Z.; Hakkila, J.; Bagoly, Z. (2013). "The largest structure of the Universe, defined by Gamma-Ray Bursts". 7th Huntsville Gamma-Ray Burst Symposium, GRB 2013: Paper 33 in EConf Proceedings C1304143 1311: 1104.
- ↑ Klotz. „Universe's Largest Structure is a Cosmic Conundrum“. discovery (2013-yil 19-noyabr). 2013-yil 30-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 22-noyabr.
- ↑ THE ASTRONOMICAL JOURNAL, 115:1745-1777, 1998 May; THE STAR FORMATION PROPERTIES OF DISK GALAXIES: Hα IMAGING OF GALAXIES IN THE COMA SUPERCLUSTER
- ↑ Palunas, Povilas; Teplitz, Harry I.; Francis, Paul J.; Williger, Gerard M.; Woodgate, Bruce E. (2004). "The Distribution of Lyα‐Emitting Galaxies at z = 2.38". The Astrophysical Journal 602 (2): 545–554. doi:10.1086/381145.
- ↑ Zitrin, A.; Brosch, N. (2008). "The NGC 672 and 784 galaxy groups: evidence for galaxy formation and growth along a nearby dark matter filament". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 390 (1): 408–420. doi:10.1111/j.1365-2966.2008.13786.x.
- ↑ 13,0 13,1 Chin. J. Astron. Astrophys. Vol. 6 (2006), No. 1, 35-42 „Super-Large-Scale Structures in the Sloan Digital Sky Survey“.
- ↑ Horvath I., Hakkila J., and Bagoly Z.; Hakkila, J.; Bagoly, Z. (2013). "The largest structure of the Universe, defined by Gamma-Ray Bursts". 7th Huntsville Gamma-Ray Burst Symposium, GRB 2013: Paper 33 in EConf Proceedings C1304143 1311: 1104.Horvath I., Hakkila J., and Bagoly Z.; Hakkila, J.; Bagoly, Z. (2013). „The largest structure of the Universe, defined by Gamma-Ray Bursts“. 7th Huntsville Gamma-Ray Burst Symposium, GRB 2013: Paper 33 in EConf Proceedings C1304143. 1311: 1104. arXiv:1311.1104. Bibcode:2013arXiv1311.1104H.
{{cite journal}}
: CS1 maint: multiple names: authors list (link) - ↑ Horvath, Istvan; Hakkila, Jon; Bagoly, Zsolt (2014). "Possible structure in the GRB sky distribution at redshift two". Astronomy & Astrophysics 561: id.L12. doi:10.1051/0004-6361/201323020.Horvath, Istvan; Hakkila, Jon; Bagoly, Zsolt (2014). „Possible structure in the GRB sky distribution at redshift two“. Astronomy & Astrophysics. 561: id. L12. arXiv:1401.0533. Bibcode:2014A&A…561L..12H. doi:10.1051/0004-6361/201323020. S2CID 24224684.
- ↑ Klotz. „Universe's Largest Structure is a Cosmic Conundrum“. discovery (2013-yil 19-noyabr). 2013-yil 30-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 22-noyabr.Klotz, Irene (2013-11-19). „Universeʼs Largest Structure is a Cosmic Conundrum“. discovery. Archived from the original on 2013-11-30. Retrieved 2013-11-22.
- ↑ Horvath I., Hakkila J., and Bagoly Z.; Hakkila, J.; Bagoly, Z. (2013). "The largest structure of the Universe, defined by Gamma-Ray Bursts". 7th Huntsville Gamma-Ray Burst Symposium, GRB 2013: Paper 33 in EConf Proceedings C1304143 1311: 1104.Horvath I., Hakkila J., and Bagoly Z.; Hakkila, J.; Bagoly, Z. (2013). „The largest structure of the Universe, defined by Gamma-Ray Bursts“. 7th Huntsville Gamma-Ray Burst Symposium, GRB 2013: Paper 33 in EConf Proceedings C1304143. 1311: 1104. arXiv:1311.1104. Bibcode:2013arXiv1311.1104H.
{{cite journal}}
: CS1 maint: multiple names: authors list (link)