Roald Amundsen
Roald Amundsen
Roald Engelbregt Gravning Amundsen | ||
![]() ![]() | ||
Personen-Informatschoonen | ||
---|---|---|
Boortsdag | 16. Juli 1872 | |
Boortsstell | Kommune Borge (hüüd Fredrikstad) | |
Doodsdag | 18. Juni 1928 | |
Doodsstell | Boreneiland | |
Natschoonalität | norweegsch | |
Kunnig för | Eerste Minsch an’n Süüdpool, Eerste Fohrt dör de Noordwestpassage | |
Arbeid | Opdecker, Fohrensmann | |
Uttekens | St. Olavs Orden (1906)[1] Hubbard Medal (1907) |
Roald Amundsen, mit vullen Naam Roald Engebregt Gravning Amundsen, (* 16. Juli 1872 in de Kommune Borge, hüüd Fredrikstad, in de Provinz Østfold; verschollen un wohrschienlich † 18. Juni 1928 in de Arktis na bi dat Boreneiland) weer en norweegsch Fohrensmann un Polaarforscher. He gellt för enen mang de gröttste Opdecker in de Arktis un Antarktis. He weer de Eerst, de dör de Noordwestpassage fohren is, weer de twede Minsch, de na Adolf Erik Nordenskiöld dör de Noordoostpassage fohren is un is de 14. Dezember 1911, 35 Daag vör sien britsch Gegner Robert Falcon Scott, mit veer Kollegen as eerst Minsch an’n geograafschen Süüdpool ankamen. He tellt ook för enen mang de eersten Minschen an de geograafsch Noordpool, wo he as Baas vun een Expeditschoon in de Luftschipp Norge tosamen med 15 anner Deelnemers de 12. Mai 1926 röverflagen is. Amundsen is bi en Noodhölpaktschoon för den italieenschen Polaarforscher Umerto Nobile 1928 to Dood kamen.
Leven
[ännern | Bornkood ännern]![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/AmundsenFrontpiece.jpg/220px-AmundsenFrontpiece.jpg)
Herkummst
[ännern | Bornkood ännern]Amundsen weer en mang veer Söhns vun de Schippseegner un Kaptain Jens Amundsen (1820–1886)[2] un de sien Fru Hanne Henrikke Gustava (boren as Sahlquist, 1837–1893).[3] Sien Vader harr dör den Krimkrieg un den Transport vun chineeschen Hölparbeider na Middelamerika en groot Vermögen ansammelt. Gustava Amundsen, de Dochter vun en Beamten, leev ook in China. De eerst Sohn vun de beiden, Jens Ole Antonius („Tonni“ heten, 1866–1927),[4] kam 1866 in China op de Welt. Eerst denn keem de Familie torügg na Norwegen, wo se in een Huus in Hvidsten, sowat 50 km süüd vun Christiania (vandaag Oslo) truck. 1868 un 1870 kemen noch twee Söhns up de Welt, Gustav („Busken“ heten, 1868–1930)[5] un Leon Henry Benham (1870–1934).[6] As veert Söhn kam 1872 Roald up de Welt. Sien Naam is oldnoordsch un bedüüd so veel as „de Rohmrieke“.
Jöögd- un Schooltied
[ännern | Bornkood ännern]Kört na sien Geboort is de Familie, so as Gustava Amundsen sük dat wünscht harr, na Christiania trucken. Sien Vader het dor en Stäe in’t Hannelsministerium antreden un se hebbt denn in en heerschaplich Villa glieks achter dat Slott vun Kristiana wahnt.
Al in sien Kinnertied harr Roald Amundsen Vermaak an Berichten vun Polaarreisen. Sünnerlik de Böker vun John Franklin, en britschen Polaarforscher, de to Dood kamen is, as he 1847 versöch dör de Noordwestpassage to fohren, het hüm dat andaan. In’t School weer Amundsen nich so good, wiels he sük meer för’t Polaarforschen interesseren dee un sien Arbeid in de School sliepen leet. Siet 1881 gung he up dat „Gymnasium Otto Andersen“ in Christiania. Fiev Johr later, 1886, is sien Vader op en Reis na Engelland doodbleven. De Vader weer man völ berooplich för’t Hannelsministerium ünnerwegens west un so harr Roald door kien groten Kuntakt mit un denn is he de Dood ook woll nich so nah gaan.
He het sük immer meer up Polarforschung verstievt. He versöch ook, sük op de Strapazen vun Polaarreisen torecht to maken. Bi Winterdag is de 16 Johren olle Roald mit dree Schoolkameraden mere Daag dör de Bargen west vun Christiana wannert. För de School harr he nich so en groten Iever as för Polaarreisen un sien Abitur het he 1890 man knapp mit de Note 4 bereten.
Studium un eerste Expeditschonen
[ännern | Bornkood ännern]![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Roald_Amundsen_i_Antarktis_med_tre_pingviner_han_har_fanget_%286308589892%29.jpg/220px-Roald_Amundsen_i_Antarktis_med_tre_pingviner_han_har_fanget_%286308589892%29.jpg)
Sien Moder harr för sien Polaarexpeditschonen nix över. Amundsen het sük dorum mit Polaarreisen lever eerstmal in siene Freetied befaat. He wull een Medizinstudium beginnen, man weer na korte Tied bloots noch för de Polaarreisen daar.
As sien Moder den 9. September 1893 doodbelven weer, het Amundsen sien Studium gau in de Eck schmeten un het eerst as Matroos 1894 un 1896 de Welt bereist un de reis na de meesten vun de velen norweegschen Gletscher, wenn he in dat Land weer. 1895 het he sien Stüürmannspatent afleggt.
1896 bit 1899 neem Amundsen an de Belgica-Expeditschoon in de Antarktis vun de Belgier Adrian de Gerlache deel. Dat weer sien eerste Expeditschoon. As wiest het, dat Gerlache as Baas nix döggt, weer Amundsen as Twede Offzeer in Würkelkheid Baas vun de Expeditschoon, de Deel vun westantarktische Küst vermeten un uutforscht het. So wurr man Fridtjof Nansen up hüm upmarksom un het hüm in den tokamen Johren ünnerstütt. As he na Norwegen torüggkamen is, het he sien Tied bi de Armee ofdeent. Up en Reis na Hamborg na lehr he bi de hoogacht Physiker Georg von Neumeyer över geomagneetsche Meettechniken.
1903 bit 1906 het he de Noordwestpassage mit dat lüttje Segelschipp Gjøa, en man 20 m langen Hardangerjakt, opdeckt. Daarför is he hoog eert wurrn, kreeg 1906 dat Grootkrüüz vun de Den Kongelige Norske St. Olavs Orden un wurr so wat as en Natschonaalheld in dat to de Tied junge Land Norwegen, dat eerst 1905 unafhangig worrn weer. De Noordwestpassage weer woll nich meer so wichtig as in verleden Tieden, doch de dat Amundsen de Passage dörfohren kunn, wiest wat he as en Schipskaptain kunn.
Süüdpoolexpditschoon
[ännern | Bornkood ännern]![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/44/Aan_de_Zuidpool_-_p1913-160.jpg/220px-Aan_de_Zuidpool_-_p1913-160.jpg)
In de Folgetiet het Amundsen en Expeditschoon to de Noordpool plant, aber nadem Peary behaupt harr, dat he den Noordpool al besöcht harr, wull Amundsen en Expeditschoon to de Süüdpool maken. To de glieker Tiet wull aber ok de Brite Robert Falcon Scott as eerst de Süüdpool dwingen, so dat dat to en Wettrennen tüschen Scott un Amundsen keem.
Amundsen het offziell aber eerst seggt, dat he to de Noordpool wull un eerst ünnerwegens het he sien Lüüd seggt, wohenn dat wirklich gahn sull. Sien Mannschap up de Fram is aber kumplett an Bord bleven.
In August 1910 keem Amundsen in de Antarktis an un an' 20. Oktober 1911 gung sien Expeditschoon to’n Süüdpool los. An’ 14. Dezember keem he mit sien veer Kollegen Olav Bjaaland, Helmer Hanssen, Sverre Hassel un Oscar Wisting an de Süüdpool an, 35 Daag ehrder as sien Gegner Scott.
Restlich Leven
[ännern | Bornkood ännern]![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/Roald_Amundsen_LOC_07622u.jpg/220px-Roald_Amundsen_LOC_07622u.jpg)
Dorna weer Amundsen en gefragten Mann un hull Vördrääg un het Böker vun sien Expeditschon verköfft. He keem gau to völ Geld, in dem he good investeeren dee. He het aber ok noch Mal de Noordwestpassage dörfohren.
1925 is Amundsen, tosommen mit de Amerikaner Lincoln Ellsworth to en Floogexpeditschon in de Arktis start und het 1926 mit Ellswort und de Italiener Umberto Nobile de Arktis mit en Luftschipp överfohren.
An’ 18. Juni 1928 weer he Leeder vun en Rettungsexpeditschon för Umberto Nobile, de mit sien Luftschipp över de Arktis afstört weer. Amundsen is dorbi aber wohrschienlich mit sien Floogboot afstört un mit sien Kameraden to Dood kamen. Funnen het man wedder Fleeger noch Besatzung, blots en Schwemmer het man funnen, an de man rümwarkt het.
Warken
[ännern | Bornkood ännern]- Sydpolen. Den norske sydpolsfærd med Fram 1910–1912. Jacob Dybwads forlag, Kristiania 1912
- Gjennem luften til 88°nord (Amundsen-Ellsworths polflyvning 1925). Med bidrag av Hj. Riiser-Larsen, Leif Dietrichson, Fredrik Ramm, J. Bjerknes. Gyldendal, Oslo 1925
- Den første flukt over polhavet. 1926 (mit Lincoln Ellsworth)
- Mitt liv som polarforsker. 1927
- The North West passage: being the record of a voyage of exploration of the ship „Gjöa“ 1903–1907. Vol I un Vol II. E.P. Dutton & Co, New York 1908
Literatuur
[ännern | Bornkood ännern]- Amundsen, Roald: Die Jagd nach dem Nordpol. Noordersteed, SDS AG, 2007, ISBN 978-3-935959-01-8
- Calic, Edouard: Kapitän Amundsen. Rostock, Hinstorff, 1961, ASIN B0000BH1U7
- Brennecke, Detlef: Roald Amundsen. Reinbeek, Rowohlt, 1995, ISBN 3-499-50518-5
- Fischer, Heinrich: Amundsen am Südpol. Mönken, Bayer. Rundfunk, 1989
- Huntford, Roland: Scott & Amundsen. Mönken, Heyne, 2000, ISBN 3-453-17790-8
- Langner, Rainer-K.: Duell im ewigen Eis. Frankfort an’n Main, Fischer, 2005, ISBN 3-596-14908-8
- Bomann-Larsen, Tor: Amundsen. Bezwinger beider Pole. Hamborg, Mare, 2007, ISBN 3-86648-068-7
Weblenken
[ännern | Bornkood ännern]- Warken vun Amundsen bi Gutenberg (hoogdüütsch)
- Biografie (engelsch)
- Biografie, Wedderprotokoll u. a. (hoogdüütsch)
- Amundsenmuseum (norweegsch)
Nawiesen
[ännern | Bornkood ännern]- ↑ Den kongelige Sance Olavs Orden 1910. S. 907f. (norweegsch)Archiv
- ↑ Jens Engebreth Amundsen. Biograafsche Daten up de Sied vu dat Roald Amundsen’s House Uranienborg, opropen den 16. Juli 2022.
- ↑ Hanne Henrikke Gustava Amundsen (née Sahlqvist). Biograafsche Daten up de Sied vu dat Roald Amundsen’s House Uranienborg, opropen den 16. Juli 2022.
- ↑ Jens Ole Antonius “Tonni” Amundsen. Biograafsche Daten up de Sied vu dat Roald Amundsen’s House Uranienborg, opropen den 16. Juli 2022.
- ↑ Gustav “Busken” Amundsen. Biograafsche Daten up de Sied vu dat Roald Amundsen’s House Uranienborg, opropen den 16. Juli 2022.
- ↑ Leon Henry Benham Amundsen. Biograafsche Daten up de Sied vu dat Roald Amundsen’s House Uranienborg, opropen den 16. Juli 2022.