Łoboda (roślina)
![]() A. hortensis (po lewej) i A. sagittata Borkh. (po prawej) | |||||
Systematyka[1][2] | |||||
Domena | |||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | |||||
Podkrólestwo | |||||
Nadgromada | |||||
Gromada | |||||
Podgromada | |||||
Nadklasa | |||||
Klasa | |||||
Nadrząd | |||||
Rząd | |||||
Rodzina | |||||
Rodzaj |
łoboda | ||||
Nazwa systematyczna | |||||
Atriplex L. Sp. Pl. 1052. 1 Mai 1753[3] | |||||
Typ nomenklatoryczny | |||||
|
![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/35/Atriplex_canescens_kz4.jpg/220px-Atriplex_canescens_kz4.jpg)
![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/Atriplex_littoralis_kz03.jpg/220px-Atriplex_littoralis_kz03.jpg)
Łoboda (Atriplex L.) – rodzaj roślin z rodziny szarłatowatych (Amaranthaceae), w systemach klasyfikacyjnych w XX wieku zaliczany zwykle do komosowatych (Chenopodiaceae). Obejmuje około 250 gatunków rozpowszechnionych niemal na całym świecie[4]. Rośliny te przeprowadzają fotosyntezę typu C4 i często tolerują siedliska zasolone. Występują głównie w formacjach stepowych, półpustynnych, pustynnych, na wybrzeżach i siedliskach ruderalnych. Liczne gatunki często dominują w formacjach, zwłaszcza na obszarach suchych: A. confertifolia w Ameryce Północnej, A. lampa w północno-zachodniej Patagonii, A. vesicaria i A. nummularia w Australii, A. cana w Eurazji[5].
Niektóre gatunki spożywane są jako rośliny jadalne i sadzone jako ozdobne[6]. W obu tych celach uprawiana jest łoboda ogrodowa Atriplex hortensis[7]. Liczne gatunki rosnące na terenach suchych są ważnymi w takich miejscach roślinami pastewnymi[7].
Rozmieszczenie geograficzne
[edytuj | edytuj kod]![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/Atriplex_prostrata_%28s._lat.%29_sl136.jpg/220px-Atriplex_prostrata_%28s._lat.%29_sl136.jpg)
![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e0/Atriplex_vesicaria_2.jpg/220px-Atriplex_vesicaria_2.jpg)
Zasięg rodzaju obejmuje wszystkie kontynenty z wyjątkiem Antarktydy. Najwięcej przedstawicieli ma w strefie klimatu subarktycznego, umiarkowanego i subtropikalnego. Wiele gatunków to halofity oraz rośliny przywiązane do gleb piaszczystych, ubogich w składniki mineralne[8]. W Polsce występuje 6 gatunków rodzimych z tego rodzaju oraz szereg zawleczonych i przejściowo dziczejących[9].
- Gatunki flory Polski[9]
Na pierwszym miejscu nazwa zwyczajowa, na drugim nazwa naukowa według Checklist[9], dalej nazwa naukowa (jeśli jest odmienna) według Plants of the World Online[4].
- łoboda błyszcząca, ł. połyskująca Atriplex nitens Schkuhr ≡ Atriplex sagittata Borkh. – antropofit zadomowiony
- łoboda długolistna, ł. wąskolistna Atriplex oblongifolia Waldst. & Kit. – antropofit zadomowiony
- łoboda gwiazdkowata Atriplex rosea L. – antropofit zadomowiony
- łoboda nadbrzeżna Atriplex littoralis L.
- łoboda nadmorska Atriplex glabriuscula Edmondston
- łoboda ogrodowa Atriplex hortensis L. – antropofit zadomowiony
- łoboda oszczepowata Atriplex prostrata Boucher ex DC.
- łoboda rozłożysta Atriplex patula L.
- łoboda szara Atriplex tatarica L. – antropofit zadomowiony
- łoboda szypułkowa Atriplex longipes Drejer
- łoboda zdobna Atriplex calotheca (Rafn) Fr. ≡ Atriplex prostrata subsp. calotheca (Rafn) M.A.Gust.)
- łoboda różnonasienna Atriplex heterosperma Bunge ≡ Atriplex micrantha Ledeb. – efemerofit
- obione szypułkowa Halimione pedunculata (L.) Aellen ≡ Atriplex pedunculata L. – gatunek wymarły
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Rośliny jednoroczne i byliny z wzniesionym pojedynczym lub rozgałęzionym pędem, osiągające do 2,5 m wysokości, rzadko krzewy do 3 m wysokości[6].
- Liście
- Skrętoległe lub naprzeciwległe[6].
- Kwiaty
- Drobne, jednopłciowe, zebrane w luźne, kłosowate i wzniesione kwiatostany. Kwiaty męskie składają się z 3–5 listków okwiatu i pręcików. Kwiaty żeńskie zwykle pozbawione są okwiatu, ale wsparte są przysadkami. Zalążnia jest jednokomorowa, zwieńczona trzema szyjkami[6].
- Owoc
- Jednonasienny, ukryty w trwałych i powiększonych przysadkach[6].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]- Pozycja systematyczna
Rodzaj z podrodziny Chenopodioideae w systemach wyróżniających rodzinę komosowatych Chenopodiaceae – włączany do niej[10], a w systemach łączących ją z rodziną szarłatowatych Amaranthaceae – zaliczany do niej (np. system APG IV z 2016[11]). W obrębie podrodziny klasyfikowany do plemienia Chenopodieae[10] lub Atripliceae, w drugim wypadku wyodrębniany bywa też do podplemienia Atriplicinae[5]. Plemię Atripliceae rozdzieliło się na dwie linie rozwojowe we wczesnym miocenie. Jedna z nich (grupa Archiatriplex) obejmuje współcześnie 8 ubogich w gatunki rodzajów o charakterze reliktowym, druga obejmuje obfitujący w gatunki rodzaj Atriplex i siostrzany rodzaj Halimione (z trzema gatunkami, czasem łączony z poprzednim jako sekcje Atriplex sect. Halimus i Pedicellatae). Do rodzaju Atriplex włączone zostały rodzaje, które okazały się być w nim zagnieżdżone: Obione, Blackiella, Haloxanthium, Neopreissia, Senniella i Theleophyton. Sukces rodzaju Atriplex, związany z jego szerokim rozprzestrzenieniem i różnicowaniem, łączony jest z wyewoluowaniem u jego przodków fotosyntezy typu C4 około 15,1–10,5 miliona lat temu[5]. Taksonem siostrzanym całej grupy Atripliceae s.s czy też Atriplicinae jest wąsko ujmowany rodzaj komosa Chenopodium[12].
Rodzaj Halimione pierwotnie wyodrębniony został na podstawie mających go wyróżniać podługowatych, całobrzegich i szarych liści oraz silnie powiększających się po kwitnieniu przysadek. Rośliny o podobnych cechach opisano jednak także w obrębie rodzaju Atriplex, co przy bliskim pokrewieństwie obu rodzajów stało się powodem ich łączenia. Za odrębnością rodzajów, obok potwierdzonym w analizach molekularnych DNA tworzeniem odrębnych linii rozwojowych, świadczą odnalezione synapomorfie polegające na przyrastaniu owocni do przysadek oraz nietypowej budowie łupiny nasiennej – błoniastej, składającej się z dwóch warstw komórek izodiametrycznych[5].
- Wykaz gatunków (w ujęciu włączającym Halimione)[4]
- Atriplex abata I.M.Johnst.
- Atriplex acanthocarpa (Torr.) S.Watson
- Atriplex acutibractea R.H.Anderson
- Atriplex acutiloba R.H.Anderson
- Atriplex aellenii Sukhor.
- Atriplex alaschanica Y.Z.Zhao
- Atriplex alces Edginton & E.J.Thomps.
- Atriplex altaica Suchor.
- Atriplex amboensis Schinz
- Atriplex ameghinoi Speg.
- Atriplex amnicola Paul G.Wilson
- Atriplex angulata Benth.
- Atriplex × aptera A.Nelson
- Atriplex arazdajanica Kapeller
- Atriplex argentea Nutt.
- Atriplex argentina Speg.
- Atriplex asplundii Standl.
- Atriplex atacamensis Phil.
- Atriplex aucheri Moq.
- Atriplex australasica Moq.
- Atriplex barclayana (Benth.) D.Dietr.
- Atriplex belangeri (Moq.) Boiss.
- Atriplex billardierei (Moq.) Hook.f.
- Atriplex boecheri Aellen
- Atriplex braunii A.Soriano
- Atriplex brenanii Sukhor.
- Atriplex buchananii (Kirk) Kirk ex Cheeseman
- Atriplex bunburyana F.Muell.
- Atriplex cana Ledeb.
- Atriplex canescens (Pursh) Nutt.
- Atriplex centralasiatica Iljin
- Atriplex cephalantha Aellen
- Atriplex chapinii I.M.Johnst.
- Atriplex chenopodioides Batt.
- Atriplex chilensis Colla
- Atriplex chizae Rosas
- Atriplex cinerea Poir.
- Atriplex clivicola I.M.Johnst.
- Atriplex codonocarpa Paul G.Wilson
- Atriplex colerei Maire
- Atriplex confertifolia (Torr. & Frém.) S.Watson
- Atriplex congolensis Sukhor.
- Atriplex coquimbana Phil.
- Atriplex cordifolia J.M.Black
- Atriplex cordubensis Gand. & Stuck.
- Atriplex cordulata Jeps.
- Atriplex coriacea Forssk.
- Atriplex cornigera Domin
- Atriplex coronata S.Watson
- Atriplex corrugata S.Watson
- Atriplex costellata Phil.
- Atriplex coulteri (Moq.) D.Dietr.
- Atriplex crassifolia Ledeb.
- Atriplex crassipes J.M.Black
- Atriplex crenatifolia Chodat & Wilczek
- Atriplex crispa D.Dietr.
- Atriplex cristata Humb. & Bonpl. ex Willd.
- Atriplex cryptocarpa Aellen
- Atriplex cyclostegia Standl.
- Atriplex davisii Aellen
- Atriplex dimorphostegia Kar. & Kir.
- Atriplex dioica Raf.
- Atriplex drymarioides Standl.
- Atriplex eardleyae Aellen
- Atriplex eichleri Aellen
- Atriplex elachophylla F.Muell.
- Atriplex elegans (Moq.) D.Dietr.
- Atriplex eremitis Cranfield
- Atriplex erigavoensis Thulin
- Atriplex erosa A.E.Brueckner & Verd.
- Atriplex espostoi Speg.
- Atriplex exilifolia F.Muell.
- Atriplex eximia A.Soriano
- Atriplex farinosa Forssk.
- Atriplex fera (L.) Bunge
- Atriplex fissivalvis F.Muell.
- Atriplex flabelliformis Paul G.Wilson
- Atriplex flabellum Bunge ex Boiss.
- Atriplex flavida (S.C.Sand. & G.L.Chu) D.J.Keil & D.W.Taylor
- Atriplex fominii Iljin
- Atriplex frankenioides Moran
- Atriplex frigida Speg.
- Atriplex fruticulosa Jeps.
- Atriplex gardneri (Moq.) D.Dietr.
- Atriplex garrettii Rydb.
- Atriplex glabriuscula Edmondston – łoboda nadmorska
- Atriplex glauca L.
- Atriplex glaucescens Phil.
- Atriplex gmelinii C.A.Mey. ex Bong.
- Atriplex graciliflora M.E.Jones
- Atriplex griffithii Moq.
- Atriplex × gustafssoniana Tascher.
- Atriplex halimus L. – łoboda solniskowa
- Atriplex hollowayi de Lange & D.A.Norton
- Atriplex holocarpa F.Muell.
- Atriplex hortensis L. – łoboda ogrodowa
- Atriplex × hulmeana Tascher.
- Atriplex humifusa Paul G.Wilson
- Atriplex humilis F.Muell.
- Atriplex hymenelytra (Torr.) S.Watson
- Atriplex hymenotheca Moq.
- Atriplex hypoleuca Nees
- Atriplex hystrix Phil.
- Atriplex iljinii Aellen
- Atriplex imbricata (Moq.) D.Dietr.
- Atriplex incrassata F.Muell.
- Atriplex infrequens Paul G.Wilson
- Atriplex intermedia R.H.Anderson
- Atriplex intracontinentalis Sukhor.
- Atriplex isatidea Moq.
- Atriplex johnstonii C.B.Wolf
- Atriplex jubata S.Moore
- Atriplex julacea S.Watson
- Atriplex klebergorum M.C.Johnst.
- Atriplex kochiana Maiden
- Atriplex laciniata L.
- Atriplex laevis Ledeb.
- Atriplex lampa (Moq.) Gillies ex D.Dietr.
- Atriplex lanfrancoi (Brullo & Pavone) G.Kadereit & Sukhor.
- Atriplex lapponica Pojark.
- Atriplex lasiantha Boiss.
- Atriplex lentiformis (Torr.) S.Watson
- Atriplex leptocarpa F.Muell.
- Atriplex leuca Phil.
- Atriplex leucophylla (Moq.) D.Dietr.
- Atriplex limbata Benth.
- Atriplex lindleyi Moq.
- Atriplex linearis S.Watson
- Atriplex linifolia Humb. & Bonpl. ex Willd.
- Atriplex lithophila A.Soriano ex Múlgura
- Atriplex littoralis L. – łoboda nadbrzeżna
- Atriplex lobativalvis F.Muell.
- Atriplex longipes Drejer – łoboda szypułkowa
- Atriplex macropterocarpa (Aellen) H.Eichler
- Atriplex madariagae Phil.
- Atriplex malvana Aellen & Sauvage
- Atriplex matamorensis A.Nelson
- Atriplex maximowicziana Makino
- Atriplex mendozaensis Speg.
- Atriplex micrantha Ledeb. – łoboda różnonasienna
- Atriplex mollis Desf.
- Atriplex moneta Bunge ex Boiss.
- Atriplex monilifera S.Watson
- Atriplex montevidensis Spreng.
- Atriplex morrisii R.H.Anderson
- Atriplex muelleri Benth.
- Atriplex muricata Humb. & Bonpl. ex Willd.
- Atriplex myriophylla Phil.
- Atriplex nana Parr-Sm.
- Atriplex × neomexicana Standl.
- Atriplex nessorhina S.W.L.Jacobs
- Atriplex nilotica Sukhor.
- Atriplex nitrophiloides A.Soriano ex Múlgura
- Atriplex nogalensis Friis & M.G.Gilbert
- Atriplex × northusanum Wein
- Atriplex nudicaulis Boguslaw
- Atriplex nummularia Lindl.
- Atriplex obconica Paul G.Wilson
- Atriplex oblongifolia Waldst. & Kit. – łoboda długolistna
- Atriplex obovata Moq.
- Atriplex × odontoptera Rydb.
- Atriplex oestophora S.F.Blake
- Atriplex oreophila Phil.
- Atriplex ornata Iljin
- Atriplex pacifica A.Nelson
- Atriplex paludosa R.Br.
- Atriplex pamirica Iljin
- Atriplex pamparum Griseb.
- Atriplex papillata J.H.Willis
- Atriplex paradoxa Nikitina
- Atriplex parishii S.Watson
- Atriplex parryi S.Watson
- Atriplex patagonica (Moq.) D.Dietr.
- Atriplex patens (Litv.) Iljin
- Atriplex patula L. – łoboda rozłożysta
- Atriplex pedunculata L. – obione szypułkowa
- Atriplex perrieri Leandri
- Atriplex peruviana Moq.
- Atriplex philippica Weinm.
- Atriplex philippii R.E.Fr.
- Atriplex phyllostegia (Torr. ex S.Watson) S.Watson
- Atriplex plebeia Carmich.
- Atriplex polycarpa (Torr.) S.Watson
- Atriplex portulacoides L.
- Atriplex powellii S.Watson
- Atriplex pratovii Sukhor.
- Atriplex procumbens Less.
- Atriplex prosopidum I.M.Johnst.
- Atriplex prostrata Boucher ex DC. – łoboda oszczepowata
- Atriplex pseudocampanulata Aellen
- Atriplex pueblensis Standl.
- Atriplex pumilio R.Br.
- Atriplex pungens Trautv.
- Atriplex pusilla (Torr. ex S.Watson) S.Watson
- Atriplex quadrivalvata Diels
- Atriplex quinii F.Muell.
- Atriplex quixadensis Del Vitto, Múlgura & Peten.
- Atriplex recurva d'Urv.
- Atriplex repanda Phil.
- Atriplex repens Roth
- Atriplex reptans I.M.Johnst.
- Atriplex retusa Gay
- Atriplex rhagodioides F.Muell.
- Atriplex robusta Stutz, M.R.Stutz & S.C.Sand.
- Atriplex rosea L. – łoboda gwiazdkowata
- Atriplex rusbyi Britton
- Atriplex saccaria S.Watson
- Atriplex sagittata Borkh. – łoboda błyszcząca
- Atriplex sagittifolia Speg.
- Atriplex schugnanica Iljin
- Atriplex semibaccata R.Br.
- Atriplex semilunaris Aellen
- Atriplex serenana A.Nelson ex Abrams
- Atriplex sibirica L.
- Atriplex sorianoi Múlgura
- Atriplex spegazzinii A.Soriano ex Múlgura
- Atriplex sphaeromorpha Iljin
- Atriplex spinibractea R.H.Anderson
- Atriplex spinifera J.F.Macbr.
- Atriplex spinulosa Paul G.Wilson
- Atriplex spongiosa F.Muell.
- Atriplex stipitata Benth.
- Atriplex stocksii (Wight) Boiss.
- Atriplex straminea Stutz & G.L.Chu
- Atriplex sturtii S.W.L.Jacobs
- Atriplex subcordata Kitag.
- Atriplex suberecta I.Verd.
- Atriplex sukhorukovii Basköse & Yaprak
- Atriplex taltalensis I.M.Johnst.
- Atriplex tampicensis Standl.
- Atriplex × taschereaui Stace
- Atriplex tatarica L. – łoboda szara
- Atriplex tianschanica U.P.Pratov
- Atriplex tichomirovii Sukhor.
- Atriplex tornabenei Tineo ex Guss.
- Atriplex torreyi (S.Watson) S.Watson
- Atriplex truncata (Torr.) A.Gray
- Atriplex tularensis Coville
- Atriplex turbinata (R.H.Anderson) Aellen
- Atriplex turcica Basköse & Yaprak
- Atriplex turcomanica (Moq.) Boiss.
- Atriplex undulata (Moq.) D.Dietr.
- Atriplex valdesii Flores Olv.
- Atriplex vallenarensis M.Rosas
- Atriplex velutinella F.Muell.
- Atriplex verrucifera M.Bieb.
- Atriplex vesicaria Heward ex Benth.
- Atriplex vestita (Thunb.) Aellen
- Atriplex vulgatissima Speg.
- Atriplex watsonii A.Nelson ex Abrams
- Atriplex wolfii S.Watson
- Atriplex wrightii S.Watson
- Atriplex yeelirrie K.A.Sheph. & K.R.Thiele
- Atriplex zahlensis Mouterde
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Caryophyllales, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-10-07] (ang.).
- ↑ a b Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-21].
- ↑ a b c d Atriplex L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-05-01].
- ↑ a b c d Gudrun Kadereit, Evgeny V. Mavrodiev, Elizabeth H. Zacharias, Alexander P. Sukhorukov. Molecular phylogeny of Atripliceae (Chenopodioideae, Chenopodiaceae): Implications for systematics, biogeography, flower and fruit evolution, and the origin of C4 photosynthesis. „American Journal of Botany”. 97, 10, s. 1664-1687, 2010. DOI: 10.3732/ajb.1000169.
- ↑ a b c d e Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 83. ISBN 0-333-74890-5.
- ↑ a b David J. Mabberley , Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 82, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ Stanley L. Welsh: Atriplex. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2013-11-15]. (ang.).
- ↑ a b c Zbigniew Mirek i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 38, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ a b Genus Atriplex L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2022-05-01].
- ↑ The Angiosperm Phylogeny Group. An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV. „Botanical Journal of the Linnean Society”. 181, 1, s. 1–20, 2016. DOI: 10.1111/boj.12385.
- ↑ Susy Fuentes-Bazan, Pertti Uotila, Thomas Borsch. A novel phylogeny-based generic classification for Chenopodium sensu lato, and a tribal rearrangement of Chenopodioideae (Chenopodiaceae). „Willdenowia”. 42, s. 5-24, 2012.