Aleksiej Nawalny
![]() Aleksiej Nawalny w 2011 roku | |
Data i miejsce urodzenia |
4 czerwca 1976 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
16 lutego 2024 |
Zawód, zajęcie | |
Partia |
Jabłoko (2000–2007), |
Wyznanie | |
Małżeństwo |
Julija Nawalna (2000–2024) |
Dzieci |
Daria Nawalna, |
![]() | |
Strona internetowa |
Aleksiej Anatoljewicz Nawalny (ros. Алексей Анатольевич Навальный; ur. 4 czerwca 1976 w Butyni , zm. 16 lutego 2024 w Charpie[1]) – rosyjski prawnik, publicysta i działacz polityczny, lider rosyjskiej opozycji i więzień polityczny.
Był autorem dwóch kanałów na YouTube, na których zamieszczał filmy o szczegółach korupcji w administracji prezydenta Rosji Władimira Putina: Алексей Навальный[2] oraz Navalny Live[3]; także autor jednego z najpopularniejszych w Rosji blogów. Osiągnął międzynarodową sławę, organizując antyrządowe demonstracje i ubiegając się o urząd w celu propagowania reform przeciwko korupcji w Rosji oraz Władimirowi Putinowi i jego rządowi. Był członkiem Rosyjskiej Opozycyjnej Rady Koordynacyjnej , liderem partii Rosja Przyszłości i założycielem Fundacji Walki z Korupcją (FBK). Miał ponad sześć milionów subskrybentów na YouTube i ponad dwa miliony obserwujących na Twitterze. Poprzez te kanały publikował materiały na temat korupcji w Rosji, organizował demonstracje polityczne i promował swoje kampanie.
Swoją działalność polityczną rozpoczął jako rosyjski antysystemowy nacjonalista, stopniowo zmieniający światopogląd na liberalizm i antyimperializm[4].
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Ukończył dwa fakultety – prawo i finanse ze specjalizacją w operacjach giełdowych i papierach wartościowych. W swej działalności politycznej i społecznej początkowo związany z partią Jabłoko. Następnie zdecydował się na prowadzenie działań na własną rękę. Wykupywał niewielkie pakiety akcji koncernów państwowych w celu uzyskania możliwości domagania się szczegółowych raportów z działalności spółek. Odnajdowane przez siebie nieprawidłowości publikował w Internecie, wskazując na liczne przykłady malwersacji i korupcji. Po wyborach parlamentarnych w 2011 roku zaangażował się w protesty. W czasie jednej z pierwszych demonstracji został zatrzymany i na 15 dni trafił do aresztu[5]. Gazeta Wiedomosti uznała go za polityka roku 2011 w Rosji[5].
25 czerwca 2012 roku został wybrany do rady nadzorczej Aerofłotu[6]. Miał zamiar walczyć z korupcją w przedsiębiorstwie, jednakże w kolejnych wyborach 24 czerwca 2013 roku nie wysunięto jego kandydatury, w związku z czym przestał być członkiem rady nadzorczej Aerofłotu.
18 lipca 2013 roku sąd w Kirowie skazał Nawalnego na pięć lat więzienia. Według sądu działalność polityka w państwowej spółce Kirowles przynosiła jej straty[7]. Po ogłoszeniu wyroku na ulicach Moskwy i Petersburga odbyły się demonstracje wyrażające poparcie dla Nawalnego[8]. W październiku sąd drugiej instancji podtrzymał wyrok, jednak zawiesił wykonanie kary na okres pięciu lat[9]. 4 grudnia, po uprawomocnieniu się wyroku, Izba Adwokacka pozbawiła Nawalnego statusu adwokata[10]. 23 lutego 2016 Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał, że w toku postępowania przed rosyjskim sądem naruszono prawa Nawalnego oraz drugiego oskarżonego, Piotra Oficerowa (1975–2018), do sprawiedliwego procesu[11].
![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/48/Alexey_Navalny%27s_meeting_at_Bolotnaya_Square_2013-09-09_5075.jpg/220px-Alexey_Navalny%27s_meeting_at_Bolotnaya_Square_2013-09-09_5075.jpg)
![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2b/Msk2013.%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9.svg/220px-Msk2013.%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9.svg.png)
We wrześniu 2013 roku wziął udział w wyborach na mera Moskwy, w których zajął drugie miejsce zdobywając 27,24% głosów[12]. Polityk nie uznał wyników wyborów i żądał przeprowadzenia II tury. Cztery dni po wyborach złożył wniosek w moskiewskim sądzie miejskim o unieważnienie wyborów[13]. We wniosku skarżył się na nierówny dostęp kandydatów do mediów oraz wykorzystywanie w nieprawidłowy sposób urzędu mera przez Siergieja Sobianina. 20 września sąd oddalił wniosek Nawalnego[14].
26 marca 2017 roku Nawalny wezwał Rosjan do wieców antykorupcyjnych. Na jego apel odpowiedzieli mieszkańcy 95 miast rosyjskich i czterech miast za granicą: Londynu, Pragi, Bazylei oraz Bonn[15]. 27 kwietnia 2017 roku przed biurem Fundacji Walki z Korupcją Nawalnego zaatakowali nieznani sprawcy, którzy polali mu twarz zielenią brylantową, zapewne z domieszką innych składników. W wyniku tego zdarzenia, opozycjonista miał utracić w 80 procentach zdolność widzenia w prawym oku[16][17]. O zlecenie napaści Nawalny oskarżył Kreml[18][19].
Śledztwa korupcyjne
[edytuj | edytuj kod]Najpopularniejsze śledztwa korupcyjne przeprowadzone przez Aleksieja Nawalnego:
- o korupcji Dmitrija Miedwiediewa, którego wyniki zostały przedstawione w On wam nie Dimon[20][21]
- o korupcji prokuratora generalnego Jurija Czajki[22]
- o korupcji Władimira Putina[21]
- o korupcji Dmitrija Pieskowa, rzecznika prasowego Putina[23]
- o korupcji ochroniarza Putina generała Wiktora Zołotowa[24]
- o korupcji głównego propagandysty Putina Władimira Sołowjowa[25]
- o korupcji nowego premiera Michaiła Miszustina[26]
Otrucie
[edytuj | edytuj kod]20 sierpnia 2020 podczas lotu z Tomska do Moskwy Aleksiej Nawalny doznał nagłego i głębokiego pogorszenia stanu zdrowia, z powodu którego trafił do szpitala w Omsku, gdzie samolot wykonał awaryjne lądowanie[27][28]. Wstępna diagnoza lekarska stwierdziła „zatrucie niezidentyfikowanym środkiem psychodysleptycznym”. Współpracownicy Nawalnego przypuszczali, że mógł on zostać otruty[29].
Pobyt w Niemczech
[edytuj | edytuj kod]22 sierpnia 2020 Nawalny został w stanie śpiączki przewieziony drogą lotniczą na leczenie z Omska do Berlina[30]. 2 września rząd Niemiec poinformował, że przeprowadzone przez niemieckie laboratorium wojskowe badania próbek pobranych od Nawalnego, wykazały obecność bojowego środka trującego z grupy nowiczoków[31].
Internetowi detektywi z Bellingcatu pomogli Nawalnemu wykryć wydział FSB, który odpowiedzialny był za próbę otrucia. Wyniki śledztwa opublikowane zostały 14 grudnia jednocześnie na stronie Bellingcatu[32], niezależnej gazety rosyjskiej „The Insider”, a także przez CNN, niemiecki tygodnik Der Spiegel[33], a także Fundację Walki z Korupcją Nawalnego na jego prywatnym kanale na YouTubie[34]. Z przedstawionych wyników śledztwa wynika, że w dniu zatrucia opozycjonisty nowiczokiem niedaleko miejsca jego pobytu w Tomsku znajdowali się funkcjonariusze wydziału FSB specjalizującego się w środkach chemicznych. Informacje ujawnione przez Bellingcat i Nawalnego dotyczą nie tylko okoliczności związanych z trucicielskim zamachem na jego życie w Tomsku, ale także lat wcześniejszych. Jak wynika z przedstawionych materiałów, program potajemnego śledzenia Nawalnego przez funkcjonariuszy komórki FSB ds. środków chemicznych zaczął się w 2017 roku, a konkretnie wraz z ogłoszeniem przez niego zamiaru startowania w wyborach prezydenckich[34]. Funkcjonariusze odwiedzali te same miejsca podczas jego podróży poza Moskwę, co on, latali za nim 40 razy[35] i kilka razy podejmowali próby otrucia lub podtrucia go w celu wysondowania odpowiedniej dawki środka chemicznego. Jak wynika z przedstawionych materiałów, próba taka została podjęta w 2020 roku podczas pobytu małżonków Nawalnych w Królewcu. Wtedy jednak to jego żona miała symptomy zbliżone do objawów Nawalnego po otruciu nowiczokiem w Tomsku, tylko lżejszego rodzaju. Nawalny uważa, że funkcjonariusze FSB w rzeczywistości chcieli zatruć jego i trucizna tylko przez pomyłkę dostała się do organizmu jego żony[36]. Ujawnione zostały nazwiska funkcjonariuszy bezpośrednio zamieszanych w otrucie i królewiecką próbę otrucia[37].
14 grudnia Nawalny, podając się za fikcyjnego pomocnika dyrektora FSB Nikołaja Patruszewa, Maksima Ustinowa, dzwonił do pracowników FSB, którzy uczestniczyli w jego otruciu. Większość z nich się nie odzywała i rozłączała; jeden z nich, Oleg Demidow, powiedział, że jest chory na koronawirusa i nie może rozmawiać. Jednak inny z nich, Konstantin Kudriawcew, dał się wciągnąć w 49-minutową konwersację[38]. Kudriawcew jest jednym z tych funkcjonariuszy FSB, którzy po lądowaniu samolotu z Nawalnym w Omsku i hospitalizacji ofiary zamachu polecieli do Omska w celu zatarcia śladów, czyli zlikwidowania z odzieży Nawalnego pozostałości trucizny. W rozmowie jako milczący świadkowie i pomocnicy towarzyszyły Nawalnemu dwie osoby: bułgarski dziennikarz śledczy Bellingcatu Christo Grozew (ang. Christo Grozev), który wcześniej zasłużył się w wykryciu winnych otrucia Siergieja Skripala i jego córki nowiczokiem w brytyjskim Salisbury, oraz współpracownica Nawalnego w Fundacji Walki z Korupcją, Marija Piewczich . Christo Grozew dbał o sprawy techniczne i podsunął kilka razy Nawalnemu pytania do zadania; Marija Piewczich zaczęła filmować rozmowę swoim telefonem komórkowym od momentu, kiedy się okazało, że Kudriawcew dał się w nią wciągnąć, i także raz podsunęła Nawalnemu pytanie. Poza komórką Mariji Piewczich cała rozmowa i reakcje Nawalnego, Grozewa i Piewczich były filmowane z frontu przez czwartą osobę.
Tydzień po rozmowie, 21 grudnia 2020 roku, Nawalny zamieścił nagrania z rozmowy na dwóch kanałach na YouTubie: całość w wersji audio na kanale Навальный LIVE[39] oraz nieco skrócony w wersji wideo (wideo – 33 min., sama rozmowa telefoniczna z Kudriawcewem – około 25 min.) na swoim prywatnym kanale[40][38]. 31 grudnia 2020 dziennikarz Bellingcatu Christo Grozjew udostępnił na Google Docs dane o wyjazdach funkcjonariuszy podejrzewanych o to, że są zamieszani w otrucie Nawalnego[41]. Grozew zachęcał rosyjskojęzycznych dziennikarzy śledczych do analizowania zamieszczonych danych pod kątem ich zbieżności z innymi przypadkami otruć znanych i mało znanych osób. Tym samym otrucie Nawalnego stało się katalizatorem do rozleglejszego śledztwa na temat trucicielskiej aktywności pracowników rosyjskich służb bezpieczeństwa.
Powrót do Rosji
[edytuj | edytuj kod]![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/Uwolnic_Nawalnego_za_nasza_i_wasza_wolnosc.jpg/220px-Uwolnic_Nawalnego_za_nasza_i_wasza_wolnosc.jpg)
17 stycznia 2021 Nawalny powrócił do Rosji na pokładzie lotu DP936, lądując w porcie lotniczym Moskwa-Szeremietiewo, po tym jak lot ten został przekierowany z lotniska docelowego – portu lotniczego Moskwa-Wnukowo. Podczas kontroli paszportowej został aresztowany. Tego samego dnia FSIN potwierdziło aresztowanie Nawalnego i oznajmiło, że pozostanie on w areszcie do czasu rozprawy sądowej[42]. Amnesty International określiło Nawalnego więźniem sumienia i zaapelowało o jego uwolnienie[43]. 18 stycznia 2021 decyzją sądu jego areszt został przedłużony do 15 lutego. Następna rozprawa – na której miano ustalić, czy jego wyrok w zawieszeniu powinien zostać zamieniony na wyrok pozbawienia wolności – została zaplanowana na 29 stycznia[44]. Nawalny określił cały proceder mianem „ostatecznego bezprawia” i nawoływał swoich popleczników do wyjścia na ulice[45]. Po powrocie Nawalnego do Rosji w styczniu 2021 opublikowano na stronie internetowej historię budowy pałacu dla Putina w Gelendżyku[46].
- Zobacz też:
Według nieoficjalnych doniesień prasowych Nawalny został 28 lutego 2021 przewieziony do kolonii karnej w Pokrowie[47]. W październiku 2021 władze rosyjskie uznały go za „terrorystę” i „ekstremistę”[48], a 22 marca 2022 został ukarany grzywną w wysokości 1,2 mln rubli[49] oraz skazany na 9 lat pobytu w kolonii karnej o zaostrzonym rygorze za oszustwo oraz obrazę sądu[50][51]. Nawalny nie przyznał się do zarzutów, a sam proces uznał za motywowany politycznie[49][52]. Zwolennicy Nawalnego określili proces jako pokazowy[50].
4 sierpnia 2023 został skazany na nową karę 19 lat pozbawienia wolności w kolonii karnej. Odbywał karę w więzieniu o zaostrzonym rygorze, w Kolonii Karnej nr 6 w Mielechowie – 230 km na wschód od Moskwy[53]. W niewyjaśnionych okolicznościach został przeniesiony do kolonii karnej IK-3 w miejscowości Charp w Jamalsko-Nienieckim Okręgu Autonomicznym[54].
Śmierć
[edytuj | edytuj kod]Zgodnie z oficjalnym komunikatem, opublikowanym przez władze kolonii karnej, zmarł 16 lutego 2024, po tym jak stracił przytomność po spacerze[55][56]. Według stacji RT zmarł przez zakrzep krwi, choć istnieją przypuszczenia, że był podtruwany[57].
1 marca 2024 po nabożeństwie żałobnym w cerkwi Ikony Matki Bożej „Ukój Mój Smutek” został pochowany na cmentarzu Borysowskim w Moskwie[58][59].
Poglądy
[edytuj | edytuj kod]Nawalny był ostrym krytykiem prezydenta Władimira Putina (oznajmił, że za jego rządów Putin będzie w więzieniu[60]) i partii Jedna Rosja, jednak mimo początkowego potępienia[60] zaakceptował aneksję Krymu przez Rosję[61] i oświadczył, że jako prezydent nie zwróciłby Krymu Ukrainie[62]. Opowiadał się za koniecznością zdecydowanej walki z korupcją i nadużyciami władzy. Zwykł nazywać siebie nacjonalistą, ale w toku działalności politycznej zmienił zdanie[63]. Rozważał również, że należy podjąć działania na rzecz ograniczenia imigracji z Kaukazu[64], nawet poprzez deportacje[63]. Był zwolennikiem dostępu do broni dla obywateli w celach obronnych[63]. W publicystyce wskazuje się także na fakt, że w 2008 popierał wojnę z Gruzją oraz na jego współpracę z wybranymi oligarchami rosyjskimi[65]. Potępił rosyjską inwazję na Ukrainę i wezwał Rosjan do pójścia na wiece antywojenne[66].
W 2023 roku Nawalny wezwał z więzienia do zwrotu Krymu Ukrainie i wypłaty reparacji[67].
Nagrody i wyróżnienia
[edytuj | edytuj kod]Wielu norweskich członków parlamentu wysuwało kandydaturę Nawalnego do Pokojowej Nagrody Nobla[68][69]. Ponad 42 tysiące osób (stan na 2 marca 2021) podpisało internetową petycję do Norweskiego Komitetu Noblowskiego z poparciem jego kandydatury[70][71].
27 lutego 2021 roku Fundacja Borisa Niemcowa na rzecz Wolności przyznała Nawalnemu Nagrodę Borisa Niemcowa za Odwagę[72], a 20 października 2021 roku został laureatem Nagrody Sacharowa[73].
Życie prywatne
[edytuj | edytuj kod]Miał mieszane rosyjsko-ukraińskie pochodzenie. Sam o sobie mówił: „Jestem w połowie Rosjaninem, w połowie Ukraińcem”[74].
Jak sam przyznał, do około 25. roku życia był „zaciekłym ateistą”, jednak później został członkiem Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, bo „lubi czuć się częścią czegoś wielkiego i uniwersalnego”[75].
W 1998 roku podczas wczasów w Turcji poznał Juliję Abrosimową, z którą znajomość kontynuował po powrocie do Rosji[76]. W sierpniu 2000 roku wziął z Juliją ślub[77]. Miał z nią dwoje dzieci: córkę Darię (ur. 6 września 2001) i syna Zachara (ur. 28 marca 2008)[78]. Według stanu na 2021 rok rodzina mieszkała w rejonie Marjino w Moskwie[79].
Publikacje
[edytuj | edytuj kod]- Michnik. Nawalny. Dialogi (Михник. Навальный. Диалоги) (napisana z Adamem Michnikiem; 2015)[80]
- Opposing Forces: Plotting the New Russia (napisana z Adamem Michnikiem; 2016, Egret Press)[81]
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Aleksiej Nawalny nie żyje. Przebywał w kolonii karnej [online], polsatnews.pl, 16 lutego 2024 [dostęp 2024-02-16] (pol.).
- ↑ Алексей Навальный [online], YouTube [dostęp 2020-02-02] (ros.).
- ↑ Навальный LIVE [online], YouTube [dostęp 2020-02-02] (ros.).
- ↑ 15 пунктов гражданина России, желающего блага своей стране [online], navalny.com, 20 lutego 2023 [dostęp 2024-02-01] .
- ↑ a b Agnieszka Kamińska: Polityk roku 2011 w Rosji: Aleksiej Nawalny. polskieradio.pl, 2012-01-08. [dostęp 2012-08-20].
- ↑ żg, Opozycjonista Aleksiej Nawalny w radzie nadzorczej Aerofłotu [online], Onet.pl, 26 czerwca 2012 [dostęp 2024-02-01] (pol.).
- ↑ Nawalny skazany na pięć lat więzienia. rp.pl. [dostęp 2013-07-18].
- ↑ Policja zatrzymuje zwolenników Nawalnego. rp.pl. [dostęp 2013-07-18].
- ↑ Piotr Jendroszczyk: Aleksiej Nawalny nie pójdzie do łagru. Na razie. rp.pl. [dostęp 2013-12-04].
- ↑ Aleksiej Nawalny pozbawiony statusu adwokata. rp.pl. [dostęp 2013-12-04].
- ↑ Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.
- ↑ Sobianin oficjalnie zwycięzcą wyborów mera Moskwy. rp.pl. [dostęp 2013-09-12].
- ↑ Nawalny złożył wniosek o unieważnienie wyborów w Moskwie. rp.pl. [dostęp 2013-09-12].
- ↑ Мосгорсуд отказал Навальному. interfax.ru. [dostęp 2017-03-27]. (ros.).
- ↑ Мы ждем перемен? [Czekamy na zmiany?]. ROSBALT, 23 marca 2017. [dostęp 2017-06-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-06-19)]. (ros.).
- ↑ Navalny Accuses Police Of Failing To Investigate Attack (Nawalny zarzuca policji brak śledztwa w sprawie ataku). Radio Free Europe/Radio Liberty (www.rferl.org), 2 maja 2017. [zarchiwizowane z tego adresu (2 maja 2017)]. (ang.).
- ↑ Zelyonka: The Green ‘Weapon Of Choice’ (Zeljonka: Zielona ‘broń z wyboru’). Radio Free Europe/Radio Liberty (www.rferl.org), 2 maja 2017. [zarchiwizowane z tego adresu (2 maja 2017)]. (ang.).
- ↑ Navalny Sues Police, Loses Vision in One Eye, and Launches New Manhunt (Nawalny pozywa policję, traci wzrok w jednym oku i rozpoczyna nową obławę). The Moscow Times, 2 maja 2017. [dostęp 2017-05-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2 maja 2017)]. (ang.).
- ↑ Alexei Navalny, Putin foe, claims vision loss after chemical attack; blames Kremlin (Wróg Putina Aleksjej Nawalny twierdzi, że wskutek ataku chemicznego utracił wzrok i oskarża Kreml). The Washington Post, 2 maja 2017. [dostęp 2017-05-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (4 maja 2017)]. (ang.).
- ↑ Он вам не Димон. [dostęp 2020-02-02].
- ↑ a b Секретная дача Дмитрия Медведева. [dostęp 2020-02-02].
- ↑ «Чайка». Фильм Фонда борьбы с коррупцией.. [dostęp 2020-02-02].
- ↑ Сын Пескова: из английской тюрьмы в российскую элиту. [dostęp 2020-02-02].
- ↑ Ответ генералу Золотову. [dostęp 2020-02-02].
- ↑ Квартиры, дача и итальянская вилла Владимира Соловьева. [dostęp 2020-02-02].
- ↑ Засекреченные миллиарды премьера Мишустина. [dostęp 2020-02-02].
- ↑ Aleksiej Nawalny nieprzytomny na oddziale reanimacji. „Doznał zatrucia toksynami” [online], wiadomosci.dziennik.pl, 20 sierpnia 2020 [dostęp 2020-08-20] .
- ↑ Edmund DeMarche , Alexei Navalny, a top Putin foe, allegedly poisoned: reports [online], Fox News, 20 sierpnia 2020 [dostęp 2020-08-20] (ang.).
- ↑ Nawalny w ciężkim stanie, nie odzyskał przytomności. „Reakcja lekarzy tylko potwierdza, że to otrucie” [online], TVN24 [dostęp 2020-08-20] .
- ↑ Samolot z Aleksiejem Nawalnym wylądował w Berlinie [online], wiadomosci.onet.pl [dostęp 2020-08-22] .
- ↑ Rząd federalny Niemiec: Nawalny został otruty nowiczokiem. Rzecznik Kremla: czekamy na informacje od Niemiec [online], wiadomosci.onet.pl [dostęp 2020-09-02] .
- ↑ FSB Team of Chemical Weapon Experts Implicated in Alexey Navalny Novichok Poisoning (Grupa ekspertów od broni chemicznej z FSB zamieszana w otrucie Aleksjeja Nawalnego nowiczokiem). Bellingcat (www.bellingcat.com), 14 grudnia 2020. [dostęp 2021-01-22]. (ang.).
- ↑ Roman Dobrokhotov, Matthias Gebauer, Christo Grozev, Roman Lehberger, Fidelius Schmid: Das sind die Männer, die Nawalny töten sollten (To są ludzie, którzy mieli zabić Nawalnego). Der Spiegel, 2020-12-14. (niem.).
- ↑ a b Aleksjej Nawalnyj: Дело раскрыто. Я знаю всех, кто пытался меня убить (Sprawa rozwiązana. Znam wszystkich, który próbowali mnie zabić). YouTube (www.youtube.com), 2020-12-14. [dostęp 2020-12-21]. (ros.).(napisy ang.).
- ↑ Shawn Walker: Poison squad stalked Alexei Navalny on 40 flights, says Bellingcat investigator (Jak twiedzi Bellingcat, pluton trucicieli śledził Nawalnego podczas 40 lotów). The Guardian (www.theguardian.com), 17 stycznia 2021. [dostęp 2020-12-21]. (ang.).
- ↑ Alexei Navalny: Report names ‘Russian agents’ in poisoning case (Aleksjej Nawalny: W raporcie ujawnione nazwiska ‘rosyjskich agentów’ zamieszanych w otrucie). BBC News, 14 grudnia 2020. [dostęp 2020-12-14]. (ang.).
- ↑ Tim Lister, Clarissa Ward, Sebastian Shukla: CNN-Bellingcat investigation identifies Russian specialists who trailed Putin’s nemesis Alexey Navalny before he was poisoned (). CNN International, 14 grudnia 2020. [dostęp 2020-12-14]. (ang.).
- ↑ a b „If it Hadn’t Been for the Prompt Work of the Medics”: FSB Officer Inadvertently Confesses Murder Plot to Navalny („Gdyby nie szybkie działanie medyków”: Oficer FSB nieświadomie wyjawia Nawalnemu szczegóły potajemnego planu zabójstwa). Bellingcat (www.bellingcat.com), 2020-12-21. [dostęp 2020-12-21]. (ang.). Na dole artykułu można znaleźć pełną transkrypcję rozmowy w tłumaczeniu angielskim oraz w oryginale rosyjskim.
- ↑ Aleksjej Nawalnyj: Телефонный разговор Навального с одним из его убийц. Полная версия (Rozmowa telefoniczna Nawalnego z jednym z jego zabójców. Pełna wersja). YouTube (www.youtube.com), 2020-12-21. [dostęp 2020-12-21]. (ros.).
- ↑ Aleksjej Nawalnyj: PL Я позвонил своему убийце. Он признался (Zadzwoniłem do swojego zabójcy. Przyznał się). YouTube (www.youtube.com), 2020-12-21. [dostęp 2020-12-21]. (ros.). (napisy angielskie).
- ↑ Christo Grozew: Welcome to the FSB travel data dump! (Witajcie w zrzucie danych o podróżach FSB). 2020-12-31. [dostęp 2021-01-22]. (ros.). (fragmenty po angielsku).
- ↑ The Moscow Times , As it Happened: Navalny Returns to Russia [online], The Moscow Times, 17 stycznia 2021 [dostęp 2021-01-19] (ang.).
- ↑ Russia: Aleksei Navalny becomes prisoner of conscience after arrest on arrival in Moscow [online], amnesty.org [dostęp 2021-01-19] (ang.).
- ↑ Alexei Navalny: Poisoned Putin critic Navalny to be kept in custody, „BBC News”, 19 stycznia 2021 [dostęp 2021-01-19] (ang.).
- ↑ Michael Mainville for AFP , Navalny Urges Russians To 'Take To The Streets’ Over Jailing [online], The Moscow Times, 18 stycznia 2021 [dostęp 2021-01-19] (ang.).
- ↑ Дворец для Путина [online], palace.navalny.com [dostęp 2021-02-01] (ros.).
- ↑ Wacław Radziwinowicz. Nawalny dotarł do IK 2. „Gazeta Wyborcza”. 49 (9633), s. 11, 1 marca 2021.
- ↑ Kazimierz Sikorski , Rosja: Zmieniono status Aleksieja Nawalnego. Nie jest już „więźniem skłonnym do ucieczki”, tylko „terrorystą” [online], Polska Times, 12 października 2021 [dostęp 2021-10-13] .
- ↑ a b Alexei Navalny sentenced to 9 more years in prison after fraud conviction [online], theguardian.com, 22 marca 2022 [dostęp 2022-03-22] (ang.).
- ↑ a b Russia Navalny: Putin critic jailed for nine more years in trial branded ‘sham’ [online], bbc.com, 22 marca 2022 [dostęp 2022-03-22] (ang.).
- ↑ Sąd w Rosji: Nawalny skazany na 9 lat za oszustwa i obrazę sądu [online], rp.pl, 22 marca 2022 [dostęp 2022-03-22] .
- ↑ Max Seddon , Alexei Navalny handed nine-year jail term after new fraud conviction [online], ft.com, 22 marca 2022 [dostęp 2022-03-22] (ang.).
- ↑ Alexei Navalny Sentenced to 19 Years in Prison [online], TIME, 4 sierpnia 2023 [dostęp 2023-12-05] (ang.).
- ↑ Aleksiej Nawalny po raz 27. trafił do celi karnej. Łącznie spędzi w niej 308 dni [online], Onet.pl, 14 lutego 2024 [dostęp 2024-02-16] (pol.).
- ↑ lp, Nie żyje Aleksiej Nawalny [online], Biełsat TV, 16 lutego 2024 [dostęp 2024-02-16] .
- ↑ arb, Ostatni wpis Aleksieja Nawalnego w serwisie X: Dali mi 15 dni w celi karnej [online], Rzeczpospolita, 16 lutego 2024 [dostęp 2024-02-16] (pol.).
- ↑ Aleksiej Nawalny nie żyje. Jest hipoteza co do przyczyny [online], medonet.pl, 16 lutego 2024 [dostęp 2024-02-16] (pol.).
- ↑ W Moskwie odbył się pogrzeb Aleksieja Nawalnego. www.rmf24.pl. [dostęp 2024-03-01].
- ↑ Alexei Navalny funeral draws thousands to heavily policed Moscow church. [w:] The Guardian [on-line]. theguardian.com, 1 marca 2024. [dostęp 2024-03-05].
- ↑ a b Putina posadzi, Krymu nie odda. Nowoczesny nacjonalista Nawalny [online], tvp.info, 19 stycznia 2021 [dostęp 2022-11-03] .
- ↑ Nawalny i Chodorkowski popierają Putina w sprawie aneksji Krymu [online], wiadomosci.dziennik.pl, 18 października 2014 [dostęp 2022-11-03] .
- ↑ Lider rosyjskiej opozycji: Krym nie będzie częścią Ukrainy, to nie kanapka z kiełbasą [online], TVN24 [dostęp 2022-11-03] .
- ↑ a b c Nikita Grekowicz , Nacjonalista Nawalny? Kreml trolluje rosyjski oddział Amnesty International [online], oko.press, 6 marca 2021 [dostęp 2022-11-03] .
- ↑ Michał Kacewicz: Aleksiej Nawalny. Bloger, którego boi się Putin. newsweek.pl, 2011-12-27. [dostęp 2012-08-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-02-13)].
- ↑ Chce posadzić Putina, ale Krymu nie zwróci. Kim naprawdę jest Aleksiej Nawalny? [online], tvn24.pl [dostęp 2023-03-13] .
- ↑ Mocne słowa Aleksieja Nawalnego: wojnę przeciw Ukrainie rozpętał nasz szalony car. pap.pl, 2022-03-02. [dostęp 2023-09-02].
- ↑ Ирина Ситникова , Навальный признал Крым украинским и заявил, что россия должна быть частью Европы [online], hromadske.ua, 20 lutego 2023 [dostęp 2024-02-01] (ros.).
- ↑ Flere fredsprisforslag før fristen gikk ut. aftenposten.no, 2021-02-01. [dostęp 2021-03-01]. (norw.).
- ↑ Kenneth Kandolf Haug: Hektisk nomineringsaktivitet før fredsprisfrist. dagsavisen.no, 2021-01-31. [dostęp 2021-03-01]. (norw.).
- ↑ Marina Litvinenko: Nobel Peace Prize for Navalny. change.org, 01 2021. [dostęp 2021-03-02]. (ang.).
- ↑ Josh Layton: Alexander Litvinenko’s widow wants man standing up to Putin to get Nobel Prize. metro.co.uk, 2021-01-27. [dostęp 2021-03-01]. (ang.).
- ↑ Boris Nemtsov Prize for Courage-2021 awarded to Alexei Navalny. nemtsovfund.org, 2021-02-27. [dostęp 2021-03-01]. (ang.).
- ↑ Alexej Nawalny bekommt Menschenrechtspreis der EU, „Der Spiegel”, 20 października 2021, ISSN 2195-1349 [dostęp 2021-10-20] [zarchiwizowane z adresu 2021-10-20] (niem.).
- ↑ David M. Herszenhorn: For Putin foe Alexey Navalny, Ukraine has long been a volatile issue. washingtonpost.com, 2023-10-27. [dostęp 2024-03-24]. (ang.).
- ↑ Boris Akunin: The Akunin-Navalny interviews (part I). opendemocracy.net, 2012-01-11. [dostęp 2024-03-24]. (ang.).
- ↑ Dmitrij Sokołow: От курортного романа к спасительной любви: что связало Юлию и Алексея Навальных. sobesednik.ru, 2020-12-05. [dostęp 2024-03-24]. (ros.).
- ↑ Алексей и Юлия Навальные: быть рядом. [w:] Звездные свадьбы [on-line]. svadba-msk.ru. [dostęp 2024-03-24]. (ros.).
- ↑ Биография Алексея Навального: семья, карьера, личная жизнь, уголовные дела и причина смерти. [w:] Политика [on-line]. lenta.ru, 2024-02-16. [dostęp 2024-03-24]. (ros.).
- ↑ Anna Zalieska: «Я очень тебя люблю». История Юлии Навальной — жены, которая не боится и верит. [w:] Звездные судьбы [on-line]. novochag.ru, 2021-07-24. [dostęp 2024-03-24]. (ros.).
- ↑ Диалоги с Михником. navalny.com, 2015-10-05. [dostęp 2024-03-24]. (ros.).
- ↑ Robert Legvold: Opposing Forces: Plotting the New Russia. [w:] Capsule Review [on-line]. foreignaffairs.com, 2016-12-08. [dostęp 2024-03-24]. (ang.).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Алексей Навальный [online], livejournal.com [dostęp 2012-08-20] (ros.).
- О Навальном [online], livejournal.com [dostęp 2012-08-20] [zarchiwizowane z adresu 2012-07-11] (ros.).
- Piotr Skwieciński, Wróg Kremla numer jeden [online], rp.pl, 27 grudnia 2011 [dostęp 2012-08-21] [zarchiwizowane z adresu 2013-05-04] .
- Aleksiej Nawalny
- Ludzie związani z Moskwą
- Pochowani w Moskwie
- Rosjanie pochodzenia ukraińskiego
- Rosyjscy blogerzy
- Rosyjscy prawnicy
- Rosyjscy politycy
- Rosyjscy publicyści
- Rosyjscy dysydenci
- Rosyjskie osobowości YouTube
- Laureaci Nagrody Sacharowa
- Więźniowie kolonii karnych w Rosji
- Więźniowie polityczni w Rosji
- Urodzeni w 1976
- Zmarli w 2024