Herman Boerhaave
![]() | |
Data i miejsce urodzenia |
31 grudnia 1668 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
23 września 1738 |
Miejsce spoczynku |
kościół pw. św. Piotra (Pieterskerk), Lejda |
Zawód, zajęcie |
lekarz, chemik, botanik |
Narodowość |
holenderska |
Alma Mater | |
Uczelnia |
Uniwersytet w Lejdzie |
Stanowisko |
rektor (1714-1725) |
Wyznanie |
kalwinizm |
Rodzice |
Jacobus Boerhaave |
Małżeństwo |
Maria Drolenvaux (1710) |
Dzieci |
Johanna Maria (1712-1791) |
![]() |
Herman Boerhaave (/ˈɦɛrmɑn ˈbuːrˌɦaːvə/, ur. 31 grudnia 1668 w Voorhout, zm. 23 września 1738 w Lejdzie) – holenderski lekarz i humanista o światowej sławie.
Wczesne lata życia
[edytuj | edytuj kod]Boerhaave przyszedł na świat jako jedyny syn, obok sześciu córek, w rodzinie kalwińskiego pastora w Voorhout. Gdy miał pięć lat umarła jego matka. Z ponownego, trzeciego już, ożenku ojca pochodziło dwóch braci i kolejne cztery siostry Boerhaave’a[1]. Od najwcześniejszej młodości ojciec uczył go łaciny i greki. W znajomości tych języków osiągnął taką biegłość, iż w wieku 11 lat potrafił z równą łatwością tłumaczyć teksty holenderskie na łacinę, jak i łacińskie na holenderski. Później Boerhaave opanował także języki angielski, arabski, hebrajski i niemiecki, co pomogło mu w dalszych studiach. Silna więź emocjonalna z ojcem sprzyjała akceptacji przez Boerhaave’a jego planów wykształcenia syna na duchownego. Już w tych wczesnych latach swego życia zdradzał Boerhaave zainteresowanie naukami przyrodniczymi przeprowadzając wraz ze swym bratem Jacobem eksperymenty chemiczne[2]. W roku 1682 z przyczyn zdrowotnych Boerhaave przeniósł się na stałe do Lejdy[3].
Edukacja
[edytuj | edytuj kod]W wieku 16 lat rozpoczął na Uniwersytecie w Lejdzie studia matematyczne, filozoficzne i teologiczne (ukończone w listopadzie roku 1690 uzyskaniem tytułu magistra[a]), a następnie, na Uniwersytecie w Hardewijk, medyczne (1693[b]). W trakcie studiów w Lejdzie stał się znany dzięki prowadzeniu dysput filozoficznych. Za jedną z nich, dotyczącą rozumienia przez Cycerona epikurejskiej koncepcji najwyższego dobra, został nagrodzony przez władze uniwersytetu złotym medalem.
Praca zawodowa i naukowa
[edytuj | edytuj kod]Punktem zwrotnym w karierze Boerhaave’a było wysunięcie wobec niego podejrzeń o obronę poglądów filozoficznych Spinozy – w protestanckiej Holandii opinia wyznawcy filozofii Spinozy równoznaczna była z uznaniem za ateistę[4]. Porzucił on plany zostania duchownym i został lekarzem. Początkowo praktykował jako lekarz ogólny, jednak szybko rozpoczął karierę akademicką. W roku 1701 został wykładowcą medycyny na Uniwersytecie w Lejdzie. Jego wykłady cieszyły się wielką popularnością ściągając studentów z całej Europy, a nawet spoza niej. Dało to asumpt Albertowi von Hallerowi do nazwania Boerhaave’a communis Europae praeceptor (pol. nauczyciel całej Europy). W latach 1709–1738 kierował trzema spośród pięciu katedr Uniwersytetu w Lejdzie: chemii, botaniki i medycyny[5]. W latach 1714–1725 pełnił funkcję rektora Uniwersytetu w Lejdzie.
W roku 1728 Boerhaave został członkiem Francuskiej Akademii Nauk, a w 1730 – członkiem Royal Society.
Wkład w naukę i medycynę
[edytuj | edytuj kod]Boerhaave’a cechowało eklektyczne podejście do nauki: łączył on na przykład starą koncepcję humoralną z nowoczesnym podejściem mechanistycznym. Jest on autorem mechanistyczno-chemicznej koncepcji funkcjonowania organizmu. Boerhaave postrzegał ludzkie ciało jako zespolone w jedną zintegrowaną i zrównoważoną całość systemy fizyczne, pomiędzy którymi następuje zrównoważony przepływ płynów i równowaga ciśnień. Rolą struktur anatomicznych miało być w pierwszym rzędzie rozprowadzanie płynów ustrojowych. Właściwe ich przepływy oznaczały zdrowie, podczas gdy niedrożność dróg przepływu (np. niedokrwienie) bądź zastój (np. przekrwienie) miały prowadzić do stanów chorobowych[6][7]. Nowatorstwo jego podejścia polegało na oparciu teorii medycznej na naukach przyrodniczych zamiast na filozofii. Stanowiące wykład jego poglądów dzieło Instututiones medicae uważane jest często za pierwszy podręcznik fizjologii[8].
Boerhaave uważany jest za pioniera szkoły klinicznej oraz za jednego z ojców szpitali klinicznych i nowoczesnego nauczania medycyny. Polegało ono między innymi na nauce studentów przy łóżku chorego, a nie jedynie na salach wykładowych – przy Uniwersytecie w Lejdzie stworzył pierwszy kliniczny oddział szpitalny[9]. Zwracał uwagę na związek między objawami, a zmianami patologicznymi z czego miała wynikać konieczność udziału studentów w sekcjach zwłok, jako najlepsza metoda obserwowania korelacji między zaobserwowanymi zmianami a objawami choroby[5]. Wprowadził też do nauki i praktyki medycyny posiedzenia kliniczno-patologiczne.
Jego uczniami byli m.in. Gerard van Swieten i Albrecht von Haller.
Dzieła
[edytuj | edytuj kod]![](http://178.128.105.246/content-http-upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Boerhaave_-_Aphorismi_de_cognoscendis_et_curandis_morbis%2C_1728_-_3032194.tif/lossy-page1-220px-Boerhaave_-_Aphorismi_de_cognoscendis_et_curandis_morbis%2C_1728_-_3032194.tif.jpg)
- Institutiones medicae (1708)
- Aphorismi de cognoscendis et curandis morbis (1709)
- De chemia suos errores expurgante (1718)
- Libellus de materie medica et remediorum formulis quae serviunt Aphorismis de cognoscendis et curandis morbis (1719)
- Index alter plantarum quae in horto academico Lugduno-Batavo aluntur (1720)
- Institutiones et experimenta Chemiae (1724; notatki z wykładów wydane bez wiedzy i zgody Boerhaave’a)
- Elementa chemiae (1732)
Upamiętnienia
[edytuj | edytuj kod]- Nazwiskiem Boerhaave’a nazwano opisany przez niego po raz pierwszy zespół chorobowy (zespół Boerhaavego)
- Muzeum historii nauki i medycyny w Lejdzie nosi imię Boerhaave’a
- Podobiznę Boerhaave’a umieszczono na banknotach 20-guldenowych z roku 1955
- Nazwa planetoidy (8175) Boerhaave upamiętnia nazwisko Boerhaave’a
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Burton 1743 ↓, s. 3-4.
- ↑ Knoeff 2001 ↓, s. 107.
- ↑ Knoeff 2001 ↓, s. 22.
- ↑ Knoeff 2001 ↓, s. 30.
- ↑ a b Gugliucci (red.) 2014 ↓, s. 12.
- ↑ Porter (red.) 1996 ↓, s. 162.
- ↑ Brzeziński 1988 ↓, s. 153.
- ↑ Brzeziński 1988 ↓, s. 130.
- ↑ Brzeziński 1988 ↓, s. 76.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Tadeusz Brzeziński, i in.: Historia medycyny. Warszawa: PZWL, 1988. ISBN 83-200-1244-9. (pol.).
- John Burton: Account of the life and writings of Boerhaave. Londyn: Henry Lintot, 1743. (ang.).
- Nicola Gugliucci (red.): Eponimy w gastroenterologii. Wyd. 1. Warszawa: ITEM Publishing, 2014. ISBN 978-83-63654-36-8. (pol.).
- Rina Knoeff , Herman Boerhaave (1668-1738): Calvinist chemist and physician, t. 3, EDITA, 2002 (History of science and scholarship in the Netherlands), ISSN 1569-3481 (ang.).
- Roy Porter (red.): The Cambridge Illustrated History of Medicine. Wyd. reprint. Cambridge University Press, 1996, seria: Cambridge Illustrated Histories. ISBN 0-521-44211-7. (ang.).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Strona Muzeum Boerhaave’a w Lejdzie
- Zdigitalizowana wersja najważniejszego dzieła Boerhaave’a Institutiones medicae
- ISNI: 0000000121355992
- VIAF: 61555409
- LCCN: n50010081
- GND: 118660829
- NDL: 00620386
- LIBRIS: fcrtxk6z0rwc0p1
- BnF: 119958662
- SUDOC: 028043995
- NLA: 63539999
- NKC: nlk20000079991
- DBNL: boer054
- BNE: XX1612729
- NTA: 068404352
- BIBSYS: 90849506
- CiNii: DA01503743
- Open Library: OL863081A
- PLWABN: 9810634526805606
- NUKAT: n2012160156
- J9U: 987007258965105171
- PTBNP: 1082480
- CANTIC: a11144555
- NSK: 000703674
- CONOR: 159302755
- BNC: 000151219
- ΕΒΕ: 138695
- BLBNB: 000185051
- LIH: LNB:yyw;=Cz