Kraj koronny
![]() | ||
|
Kraj koronny (niem. Kronland) – terytorium składowe Cesarstwa Austrii w latach 1849–1867 i austriackiej części Austro-Węgier w latach 1867–1918. Głową kraju koronnego był cesarz, w którego imieniu działał Landeshauptmann (starosta krajowy) albo Statthalter (namiestnik).
Oficjalna nazwa „kraj koronny” pojawiła się po reformach w 1849 r., jednak poszczególne obszary, które nazwano krajami koronnymi, stanowiły części składowe monarchii habsburskiej znacznie wcześniej. Kraje koronne były w zasadzie tylko okręgami centralnej administracji cesarskiej, pozbawionymi (z pewnymi wyjątkami) autonomii. Nie były natomiast częściami składowymi federacji (państwami składowymi Austro-Węgier były Cesarstwo Austrii i Królestwo Węgier). Nie były również okręgami narodowościowymi. Tym niemniej kraje koronne z reguły miały własną tożsamość, wynikającą z wielowiekowej historii. Większość z nich stanowi do dziś odrębne regiony kulturowe i historyczne.
Administracja kraju koronnego była dwutorowa – centralna, wykonywana przez namiestnictwo (Statthalterei / Landeshauptmannschaft) i lokalna, wykonywana przez wydział krajowy (Landesausschuss; w Bukowinie i na Śląsku Prezydium Krajowe). Przedstawicielstwem ludności był sejm krajowy (Landtag). Zakres samorządu kraju koronnego był wąski i kompetencje organów samorządowych zdecydowanie ustępowały kompetencjom władzy centralnej.
Vorarlberg i Tyrol były zarządzane przez tego samego namiestnika, choć stanowiły odrębne kraje koronne. Podobnie Triest, Istria oraz Gorycja i Gradyska, które do celów administracyjnych łączono zazwyczaj w jeden kraj – Pobrzeże.
Herb | Nazwa potoczna | Pełna nazwa | Ośrodek adm. | Powierzchnia w km² | Ludność w 1910 r. |
---|---|---|---|---|---|
![]() |
Górna Austria Oberösterreich |
Arcyksięstwo Austrii za Anizą Erzherzogtum Österreich ob der Enns |
Linz | 11 982 | 853 006 |
![]() |
Dolna Austria Niederösterreich |
Arcyksięstwo Austrii przed Anizą Erzherzogtum Österreich unter der Enns |
Wiedeń Wien |
19 825 | 3 513 814 |
![]() |
Styria Steiermark |
Księstwo Styrii Herzogtum Steiermark |
Graz | 22 425 | 1 444 157 |
![]() |
Karyntia Kärnten |
Księstwo Karyntii Herzogtum Kärnten |
Klagenfurt | 10 326 | 396 200 |
![]() |
Salzburg | Księstwo Salzburga Herzogtum Salzburg |
Salzburg | 7153 | 214 737 |
![]() |
Tyrol Tirol |
Książęce Hrabstwo Tyrolu Gefürstete Grafschaft Tirol |
Innsbruck | 26 683 | 946 613 |
![]() |
Vorarlberg | Kraj Vorarlberg Das Land Vorarlberg |
Bregencja Bregenz |
2602 | 145 408 |
![]() |
Kraina Krain |
Księstwo Krainy Herzogtum Krain |
Lublana Laibach |
9954 | 525 995 |
![]() ![]() ![]() |
Pobrzeże Küstenland w tym: – Triest – Gorycja i Gradyska Görz und Gradisca – Istria Istrien |
Pobrzeże Austriackie Österreichisches Küstenland w tym: – Wolne cesarskie miasto Triest Die Reichsunmittelbare Stadt Triest und ihr gebiet – Książęce Hrabstwo Gorycji i Gradyski Gefürstete Grafschaft Görz und Gradisca – Margrabstwo Istrii Markgrafschaft Istrien |
Triest – Triest – Gorycja Gorizia – Poreč |
7969 95 2918 4.956 |
893 797 229 510 260 721 403 566 |
![]() |
Dalmacja Dalmatien |
Królestwo Dalmacji Königreich Dalmatien |
Zadar Zara |
12 831 | 645 666 |
![]() |
Czechy Böhmen |
Królestwo Czech Königreich Böhmen |
Praga Prag |
51 947 | 6 769 548 |
![]() |
Morawy Mähren |
Margrabstwo Moraw Markgrafschaft Mähren |
Brno Brünn |
22 222 | 2 622 271 |
![]() |
Śląsk Austriacki Schlesien |
Księstwo Górnego i Dolnego Śląska, Księstwo Śląska Herzogtum Ober- und Niederschlesien, Herzogtum Schlesien |
Opawa Troppau |
5147 | 756 949 |
![]() |
Galicja i Lodomeria Galizien und Lodomerien |
Królestwo Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim i Księstwami Oświęcimskim i Zatorskim Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Großherzogtum Krakau und den Herzogtümern Auschwitz und Zator |
Lwów Lemberg |
78 497 | 8 025 675 |
![]() |
Bukowina | Księstwo Bukowiny Herzogtum Bukowina |
Czerniowce Czernowitz |
10 441 | 800 098 |
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Henryk Batowski: Rozpad Austro-Węgier 1914-1918, wydanie II poprawione i uzupełnione, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1982, ISBN 83-08-00581-0.
- Henryk Wereszycki: Historia Austrii, wydanie drugie poprawione i uzupełnione, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, Wrocław 1986, ISBN 83-04-01680-X.
- Teofil Lijewski , Austria, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, ISBN 83-01-05164-7, OCLC 835860669 .