Lancetnik
Branchiostoma lanceolatum[1] | |
(Pallas, 1774) | |
![]() | |
Systematyka | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadtyp | |
Typ | |
Podtyp | |
Rząd | |
Rodzina | |
Rodzaj | |
Gatunek |
lancetnik |
Lancetnik, szparoskrzelec lancetowaty (Branchiostoma lanceolatum) – zwierzę morskie zaliczane do bezczaszkowców.
Budowa i tryb życia
[edytuj | edytuj kod]Lancetnik ma bocznie spłaszczone ciało o długości kilku centymetrów (od 5 do 7 cm). Występuje w płytkich wodach morskich w Europie. Większość czasu spędza na wpół zagrzebany w gruboziarnistym piasku, tak że na zewnątrz wystaje tylko przednia część ciała.
Ciało lancetnika jest miękkie i półprzezroczyste. Powłokę ciała tworzy jednowarstwowy nabłonek walcowaty (cylindryczny), który jest pokryty licznymi rzęskami i leży na warstwie tkanki łącznej. Wśród komórek nabłonka rozrzucone są komórki czuciowe i śluzowe. Struna grzbietowa lancetnika różni się budową od struny kręgowców. Jest zbudowana z płaskich komórek ułożonych jedna za drugą i przypomina rulon monet. U kręgowców komórki tworzące strunę grzbietową mają układ nieregularny. Struna grzbietowa otoczona jest osłonką, która łączy się z otoczką obejmującą cewkę nerwową. Płetwa brzuszna lancetnika rozdwaja się, tworząc tzw. fałdy boczne (metapleuralne), które dochodzą do otworu gębowego. W miejscu rozdwojenia się płetwy brzusznej znajduje się otwór jamy okołoskrzelowej (otwór atrialny). Niedaleko za nim leży otwór odbytowy. Z przodu ciała (na stronie brzusznej) znajduje się otwór przedgębowy otoczony czułkami. Płetwy lancetnika (grzbietowa, ogonowa, brzuszna) są tak naprawdę fałdami spełniającymi jedynie funkcję typowych płetw występujących np. u ryb.
Schemat budowy anatomicznej
[edytuj | edytuj kod]- pęcherzyk mózgowy
- struna grzbietowa
- cewka nerwowa
- płetwa ogonowa
- otwór odbytowy
- układ pokarmowy
- układ krwionośny
- otwór odpływowy (z jamy okołogardzielowej)
- jama okołogardzielowa
- szczeliny skrzelowe
- gardziel
- jama gębowa
- czułki (wąsy)
- otwór przedgębowy
- gonady (jajniki/jądra)
- komórka światłoczuła
- nerwy
- fałd brzuszny
- uchyłek wątrobowy
Układ oddechowy
[edytuj | edytuj kod]Układ oddechowy jest silnie powiązany z układem pokarmowym. Szczeliny skrzelowe w gardzieli są oddzielone łukami skrzelowymi.
Układ pokarmowy
[edytuj | edytuj kod]Układ pokarmowy zaczyna się otworem przedgębowym, otoczonym czułkami, które odcedzają zbyt duże obiekty. Otwór przedgębowy prowadzi do lejka przedgębowego. Na jego dnie znajduje się otwór, obramowany specjalną błoną – żagielkiem (velum), prowadzący do gardzieli, zajmującej prawie połowę długości lancetnika. Żagielek pełni rolę zwieracza. Gardziel przechodzi w krótkie, proste jelito, kończące się odbytem. Wzdłuż gardzieli, po spodniej stronie biegnie bruzda – endostyl, którego komórki wydzielają substancje bogate w jod, zlepiające cząstki pokarmowe. Wzdłuż części grzbietowej gardzieli znajduje się bruzda nadskrzelowa (epibranchialna), połączona z endostylem dwoma pasmami migawkowymi. Pokarm zlepiony śluzem przesuwany jest dzięki ruchom rzęsek. Od jelita ku przodowi – obok gardzieli wybiega ślepy wyrostek zwany uchyłkiem wątrobowym (lub wątrobą), pełniący podobne funkcje do wątrobotrzustki.
Układ mięśniowy
[edytuj | edytuj kod]Lancetnik ma wyraźnie zaznaczone miomery, czyli segmenty mięśniowe. Poprzedzielane są one łącznotkankowymi błoniastymi przegrodami – mioseptami. Miomery mają kształt litery V, zwróconej wierzchołkiem ku przodowi ciała. Miomery prawej i lewej strony ciała ułożone są w taki sposób, że miosepty jednych trafiają na połowy miomerów drugich. Dzięki temu lancetnik może się sprawnie poruszać. Mięśnie są poprzecznie prążkowane.
Układ krążenia
[edytuj | edytuj kod]Układ krążenia jest zamknięty i jednoobiegowy. Nie ma serca, a krew jest tłoczona przez niezależne skurcze naczyń krwionośnych. Krew jest bezbarwna i w niewielkim stopniu uczestniczy w transporcie tlenu. Rolę serca pełni tętniąca część naczynia brzusznego (zatoka żylna) i pulsujące rozszerzenie naczyń u podstaw przegród skrzelowych. W układzie krążenia lancetnika występuje układ wrotny wątrobotrzustki. Jest również obecny układ limfatyczny.
Od zatoki żylnej odchodzi tętnica brzuszna, znajdująca się pod endostylem. Płynie nią krew odtlenowana w kierunku przodu ciała. Od tętnicy brzusznej odchodzą ku górze liczne parzyste tętnice skrzelowe, zbierające się w dwóch tętnicach nadskrzelowych. Pod struną grzbietową znajduje się aorta grzbietowa (tętnica ogonowa). W tętnicach nadskrzelowych i aorcie grzbietowej płynie krew natleniona ku tyłowi ciała. Aorta grzbietowa daje wiele rozgałęzień unaczyniających przewód pokarmowy. Ich naczynia włosowate przechodzą w żylne naczynia włosowate, zbierające się w większe naczynia uchodzące do żyły podjelitowej. Żyła podjelitowa rozpada się w wątrobie na sieć naczyń krwionośnych. Z wątrobotrzustki odchodzi żyła wątrobowa uchodząca do zatoki żylnej. Krew z tylnej części ciała zbiera się w parzyste żyły główne tylne, a z przedniej w parzyste żyły główne przednie. Żyły główne przednie i tylne prawej i lewej strony ciała łączą się w dwa przewody Cuviera, wpadające do zatoki żylnej.
Układ wydalniczy
[edytuj | edytuj kod]W pobliżu części grzbietowej jelita znajdują się naczynia krwionośne oplecione wypustkami cyrtopodocytów. Komórki te mają jednocześnie właściwości komórek płomykowych (protonefrydiów). Ciśnienie krwi w naczyniach powoduje przesączanie się osocza przez błonę podstawną oddzielającą wypustki cyrtopodocytów od endothelium (śródbłonka) naczyń. Kolagenowa błona pełni funkcję filtra niepozwalającego na wpływ dużych cząsteczek z krwi poza naczynie. Przechodzą przez nią małocząsteczkowe związki tj. mocznik, ale nie białka[2].
Układ nerwowy
[edytuj | edytuj kod]Układ nerwowy zbudowany jest z cewki nerwowej, przebiegającej nad struną grzbietową. Odchodzą od niej nerwy, złożone z korzeni grzbietowych i brzusznych. Korzenie grzbietowe unerwiają ścianę ciała i narządy wewnętrzne, a brzuszne – miomery. Lancetnik nie ma mózgu, a jedynie niewielkie rozszerzenie cewki na przednim końcu ciała – tzw. pęcherzyk mózgowy. Nie ma też oczu, ale reaguje na światło dzięki tzw. oczkom Hessego, czyli skupiskom komórek światłoczułych porozrzucanych wzdłuż całej cewki nerwowej.
Układ rozrodczy
[edytuj | edytuj kod]Lancetnik rozmnaża się wyłącznie płciowo. Jest rozdzielnopłciowy. Organami rozrodczymi są jądra u samca i jajniki u samicy. Brak jest przewodów wyprowadzających komórki rozrodcze. Dojrzałe komórki płciowe wypadają do jamy okołoskrzelowej w wyniku pękania gonad, a następnie wydostają na zewnątrz przez otwór atrialny. Zapłodnienie u lancetnika jest zewnętrzne. Z zapłodnionego jaja wylęga się asymetryczna larwa pokryta urzęsionym nabłonkiem.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Branchiostoma lanceolatum, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- ↑ Jerzy Dzik , Zoologia. Różnorodność i pokrewieństwa zwierząt, Warszawa, styczeń 2015, ISBN 978-83-235-1918-8 .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Budowa i biologia lancetnika – swoistego modelu budowy strunowca, [w:] Balerstet i inni, Biologia 1. Zakres rozszerzony, Rumia: Operon, 2002, ISBN 83-87518-88-3 .
- Podtyp: Bezczaszkowce – Acrania, [w:] Kazimierz A. Dobrowolski , Sędzimir M. Klimaszewski , Henryk Szelęgiewicz , Zoologia, Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1968 .